1. Trăng quầng là gì? Trăng tán là gì?
1.1. Khái niệm trăng quầng
Trăng quầng thường tượng trưng cho thời tiết oi bức hoặc rất ít mây. Khi thời tiết rất khô hạn, ít hơi nước, trên tầng cao của khí quyển chỉ có mật độ thấp các hạt băng (nước đá). Ánh sáng từ mặt trăng (vốn do mặt trời chiếu sáng) khi đi vào khí quyển xuyên qua các tinh thể có dạng lục giác này bị khúc xạ, gây nên hiện tượng giống như khi đi qua một chiếc thấu kính phân kỳ, tạo thành một vòng sáng trắng có bán kính khoảng 22 độ (độ rộng đường kính 44 độ) quanh mặt trăng.
1.2. Khái niệm trăng tán
Khi trên tầng cao khí quyển có lớp mây dày, chứa nhiều nước đóng băng, ánh sáng từ mặt trăng đi qua bị khúc xạ nhiều lần, do đó không tạo ra một góc khúc xạ duy nhất, thậm chí bị tán sắc rõ rệt. Lúc này hào quang quanh mặt trăng không phải một vòng sáng trắng rộng mà thường là một vùng hào quang nhiều màu (hơi giống cầu vồng) bao quanh và không tách biệt hẳn ra với đĩa sáng mặt trăng như đối với khi trời oi, khô. Điều này dẫn đến kinh nghiệm rằng khi mặt trăng có "tán" như vậy thì tức là trời đang có nhiều mây và rất dễ sớm có mưa.
Tuy nhiên việc áp dụng như kinh nghiệm dân gian không phải luôn đúng mà sẽ chỉ mang tính chất tương đối. Chẳng hạn khi "trăng quầng", nếu quầng càng rõ tức là trời càng oi, thì bản thân việc trời oi cũng có thể là nguyên nhân dẫn tới chênh lệch áp suất trong khí quyển, sinh ra gió, bão và mưa. Ngoài ra, còn tùy vào mật độ và số lượng tầng mây trên khí quyển, đôi khi trăng có thể có cả hai hiện tượng "quầng" và "tán" cùng lúc.
2. Ý nghĩa của câu tục ngữ “Trăng quầng thì hạn, trăng tán thì mưa”
Nếu quan sát kỹ thì chúng ta có thể thấy, các hiện tượng thiên nhiên đều có mối liên kết với nhau. Trong câu tục ngữ “Trăng quầng thì hạn, trăng tán thì mưa”, ông cha ta cũng đã dùng hiện tượng “trăng quầng’, “trăng tán” để dự đoán việc trời mưa, trời nắng.
Cụ thể “trăng quầng” là hiện tượng có một quầng sáng trắng hình tròn bao quanh mặt trăng. Vùng sáng này thường được gọi là hào quang của trăng (trong tiếng Anh gọi là moon’s halo). Đây là một hiện tượng quang học do khúc xạ ánh sáng trong khí quyển của Trái Đất. Theo kinh nghiệm của cha ông ta, khi trăng quầng, thời tiết sẽ oi bức, nóng nực hoặc rất ít mây. Nếu lý giải trên phương diện khoa học, khi trời oi nóng, hơi nước ít, mật độ nước đóng băng trên khí quyển ít thì khi ánh sáng mặt trăng đi qua sẽ bị khúc xạ, tạo thành vòng sáng trắng quanh mặt trăng.
Ngược lại, khi tầng cao khí quyển nhiều mây, nhiều nước đóng băng, ánh sáng mặt trăng đi qua bị khúc xạ nhiều lần nên tạo ra vùng sáng nhiều màu bao quanh và không tách ra khỏi mặt trăng. Đây chính là hiện tượng “trăng tán” được nhắc đến trong câu tục ngữ, cũng là dấu hiệu dự báo trời dễ, sắp có mưa.
Như vậy, câu tục ngữ “Trăng quầng thì hạn, trăng tán thì mưa” là phán đoán cá nhân, không mang cơ sở khoa học, dựa vào một trong những hiện tượng khá dễ quan sát bằng mắt thường của mặt trăng để cung cấp thông tin về thời tiết trong thời gian gần. Tuy nhiên, điều quan trọng nhất đó chính là nó không chỉ là kinh nghiệm dân gian mà còn phù hợp với góc nhìn khoa học.
3. “Trăng quầng thì hạn, trăng tán thì mưa” có đúng không?
Mặc dù là những bài học kinh nghiệm dân gian từ xưa, từ thời còn chưa có các bằng chứng xác thực từ khoa học, nhưng câu tục ngữ “Trăng quầng thì hạn, trăng tán thì mưa” vẫn có độ chính xác rất cao. Cách giải thích trong vật lý cũng như thực tế đã giúp chúng ta chứng minh được điều này. Đây cũng là lý do mà đến tận ngày nay, những kiến thức được đúc kết trong ca dao, tục ngữ vẫn luôn có giá trị và được trân trọng.
Tuy nhiên, những câu ca dao, tục ngữ mang bài học dân gian do cha ông ta đúc kết lại chỉ có tính chất tương đối chứ không thể áp dụng tuyệt đối. Ví dụ như theo kinh nghiệm dân gian, trăng càng quầng thì càng “hạn”, càng oi bức, nóng nực. Nhưng, trong nhiều trường hợp, trời trở nên oi là dấu hiệu của trời chuẩn bị mưa bão. Điều này xảy ra do sự chênh lệch áp suất trong khí quyển. Hoặc có trường hợp trăng có thể đồng thời “quầng” và “hạn” cùng một lúc. Đó là do mật độ và số lượng tầng mây trong khí quyển thay đổi, dẫn tới hiện tượng trên.
Chính vì vậy, với câu “Trăng quầng thì hạn, trăng tán thì mưa", chúng ta có thể tham khảo các dấu hiệu trên để dự báo thời tiết một cách tương đối, chứ không nên coi là tuyệt đối đúng trong mọi trường hợp.
4. Những câu ca dao, tục ngữ về dự báo thời tiết
Khi chưa có sự phát triển của máy móc, chưa có nhiều kiến thức khoa học, việc áp dụng những câu tục ngữ về hiện tượng thiên nhiên như câu “Trăng quầng thì hạn, trăng tán thì mưa” là cách phổ biến nhất để dự đoán thời tiết duy nhất được cha ông ta đúc kết và truyền dạy lại cho con cháu. Chúng ta hãy cùng tìm hiểu một số câu ca dao, tục ngữ có ý nghĩa tương tự về thời tiết ở dưới đây:
1. Rằm tháng bảy nước chảy lên bờ.
2. Nắng lắm thì mưa nhiều.
3. Mây xanh thì nắng, mây trắng thì mưa.
4. Chớp đông nhay nháy gà gáy thì mưa.
5. Mau sao thì nắng vắng sao thì mưa.
6. Tháng giêng rét đài, tháng hai rét lộc, tháng ba rét nàng Bân.
7. Ếch kêu uôm uôm, ao chuôm đầy nước.
8. Mống dài trời lụt, mống cụt trời mưa.
9. Tháng ba mưa đám, tháng tám mưa cơn.
10. Ráng mỡ gà, có nhà thì giữ.
11. Tháng bảy kiến bò, chỉ lo lại lụt.
12. Mống đông, vồng tây, không mưa dây cũng bão giật.
13. Đầu năm sương muối, cuối năm gió nồm.
14. Mống cao gió táp, mống áp mưa rào.
15. Quạ tắm thì ráo, sáo tắm thì mưa.
16. Rét tháng ba, bà già chết cóng.
17. Én bay thấp mưa ngập bờ ao, én bay cao mưa rào lại tạnh.
18. Chuồn chuồn bay thấp thì mưa, bay cao thì nắng, bay vừa thì râm.
19. Trời nắng chóng trưa, trời mưa chóng tối.
20. Trăng mờ tốt lúa nỏ, trăng tỏ tốt lúa sâu.
21. Bầu nắng, mướp đắng mưa, dưa đại hạn.
22. Tháng bảy ngâu ra, mồng ba ngâu vào.
23. Trời đang nắng, cỏ gà trắng thì mưa.
24. Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng/Ngày tháng mười chưa cười đã tối.
25. Cò bay ngược nước, nước vào nhà/Cò bay xuôi, nước lui ra biển.
26. Cơn đằng Đông vừa trông vừa chạy/Cơn đằng Nam vừa làm vừa chơi.
27. Mây kéo xuống bể thì nắng chang chang/Mây kéo lên ngàn thì mưa như trút.
28. Mưa tháng bảy gãy cành trám/Nắng tháng tám rám trái bưởi
29. Chớp đằng đông nước đông tràn ngập/Chớp đằng tây mua dây mà tát.
30. Kiến đen tha trứng lên cao/Thế nào cũng có mưa rào rất to.
31. Bao giờ Hòn đỏ mang tơi/Hòn Hèo đội mũ thì trời sắp mưa.
32. Chớp thừng chớp chảo/Không bão thì mưa.
33. Giông bể Đông bắt nồi rang thóc/Giông bể Tây đổ thóc ra phơi.
Nói tóm lại, việc áp dụng các câu ca dao, tục ngữ về dự báo thời tiết sẽ góp phần giúp chúng ta dự đoán được thiên nhiên, phần nào phòng ngừa cũng như giảm thiểu những thiệt hại có thể gặp phải do thiên tai gây ra. Song, bên cạnh đó, việc quan sát thiên nhiên cũng phải dựa trên căn cứ khoa học, từ đó mới có thể đảm bảo chính xác đối với những dự đoán của mình.
Trên đây là toàn văn bài viết của Luật Minh Khuê về ý nghĩa của câu tục ngữ "Trăng quầng thì hạn, trăng tán thì mưa". Hi vọng chúng tôi đã cung cấp cho bạn những thông tin hữu ích. Luật Minh Khuê xin chân thành cảm ơn.
