Với chủ trương nhất quán thông qua các biện pháp hòa bình giải quyết tranh chấp, bất đồng trên biển, Việt Nam đã có nhiều nỗ lực trong việc áp dụng có hiệu quả Công ước Luật Biển 1982 để giải quyết các tranh chấp về phân định biển với các nước láng giềng, trong đó luôn đề cao nguyên tắc công bằng để tìm ra giải pháp hợp lý, cụ thể là: Việt Nam đã ký với Thái Lan Hiệp định về phân định biển ngày 9/8/1997; ký với Trung Quốc Hiệp định về phân định vịnh Bắc Bộ và Hiệp định hợp tác nghề cá trong vịnh Bắc Bộ ngày 25/12/2000; ký với Indonesia Hiệp định về phân định thềm lục địa ngày 26/6/2003.
Hiện tại, trong Biển Đông có 2 loại tranh chấp chủ yếu: Tranh chấp chủ quyền lãnh thổ đối với quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa và tranh chấp về ranh giới các vùng biển và thềm lục địa do các quốc gia ven biển Đông, khi vận dụng quy định Công ước của LHQ về Luật Biển năm 1982 để xác định phạm vi các vùng biển và thềm lục địa của mình, đã tạo ra những vùng chồng lấn.Có 5 nước 6 bên tranh chấp chủ quyền đối với quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa gồm Việt Nam, Trung Quốc, Philippines, Malaysia, Brunei và vùng lãnh thổ Đài Loan. Trong đó tranh chấp quần đảo Hoàng Sa là tranh chấp song phương giữa Việt Nam và Trung Quốc, tranh chấp quần đảo Trường Sa là tranh chấp đa phương giữa Việt Nam, Trung Quốc, Philippines, Malaysia, Brunei và vùng lãnh thổ Đài Loan.
Là một quốc gia nằm trong khu vực Biển Đông, việc phân định biển giữa Việt Nam với các nước trong khu vực Biển Đông là một quá trình lâu dài và phức tạp do quan điểm chủ quyền của các quốc gia liên quan còn có sự khác biệt. Để có đường biên giới trên biển đảm bảo tính công bằng, hòa bình và ổn định lâu dài, Việt Nam có thể xem xét tới phương thức giải quyết tranh chấp quốc tế bằng con đường toà án, đặc biệt là Toà án Công lý Quốc tế (International Court of Justice - ICJ), được xem là một cách hữu hiệu và công bằng.
Sau đây là một số tranh chấp liên quan đến biển Đông của Việt Nam với một số quốc gia khác:
1. Giữa Việt Nam và Thái Lan
Trong giai đoạn 1986 – 1997, hai nước đã tiến hành đàm phán phân định biên giới trên biển. Trong vịnh Thái Lan, hai nước Thái Lan và Việt Nam là hai nước có bờ biển đối diện nhau, cùng có quyền mở rộng vùng biển của mình theo quy định của UNCLOS, do đó đã tạo ra một vùng chồng lấn rộng khoảng 6.074 km2. Vùng chồng lấn này được tạo ra bởi yêu sách của mỗi bên đã dựa vào vị trí của các đảo: Quần đảo Thổ Chu nằm cách đảo Phú Quốc 55 hải lý, trong khi đó, các đá Ko Kra và Ko Losin của Thái Lan nằm cách bờ biển Thái Lan lần lượt là 26 và 37 hải lý.
Trước khi đàm phán phân định, hai bên đã đơn phương tiến hành phân lô cấp đặc nhượng thăm dò, khai thác dầu khí theo yêu sách của mình, do đó đã tạo ra tình trạng tranh chấp phức tạp. Để giải quyết tranh chấp này, tháng 10-1991, Ủy ban hỗn hợp Việt - Thái về hợp tác kinh tế, khoa học và kỹ thuật đã thông qua biên bản liên quan đến việc phân định ranh giới các vùng biển có liên quan giữa hai nước. Qua 6 năm thương lượng, ngày 09/08/1997 hai bên đã ký Hiệp định phân định vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa chồng lấn. Thực tế cho thấy, đường phân định vừa là ranh giới thềm lục địa, vừa là ranh giới vùng đặc quyền kinh tế của cả hai nước.
Đây là Hiệp định về phân định biển đầu tiên mà Việt Nam ký kết với quốc gia láng giềng, đây cũng là hiệp định về phân định biển đầu tiên được ký kết tại khu vực Đông Nam Á sau khi UNCLOS có hiệu lực.Cùng với việc ký kết hiệp định này, hai bên còn đạt được thỏa thuận về hợp tác an ninh trên biển và bảo vệ nguồn tài nguyên sinh vật trong vịnh thông qua việc tổ chức tuần tra chung giữa Hải quân Thái Lan và lực lượng Cảnh sát biển Việt Nam.
2. Giữa Việt Nam và Campuchia
Do điều kiện chưa phân định được đường biên giới trên biển giữa Việt Nam và Campuchia, ngày 07/7/1982, hai nước đã ký kết Hiệp định về “Vùng nước lịch sử của Việt Nam và Campuchia”, nhằm thỏa thuận, thống nhất chủ quyền pháp lý các đảo, phạm vi, quyền hạn quản lý, khai thác, sử dụng các nguồn lợi trong Vùng nước lịch sử của mỗi quốc gia; đồng thời, chấm dứt việc tranh chấp chủ quyền biển, đảo diễn ra phức tạp, lâu dài trong lịch sử quan hệ giữa hai nước trên khu vực Vịnh Thái Lan (phía Tây Nam Việt Nam). Hiệp định đã xác định rõ phạm vi Vùng nước lịch sử chung của hai nước là: vùng biển nằm giữa bờ biển tỉnh Kiên Giang, đảo Phú Quốc và quần đảo Thổ Chu của Việt Nam với bờ biển tỉnh Kampot và nhóm đảo Poulowai của Campuchia. Theo đó, hai nước có quyền áp dụng quy chế pháp lý trên vùng nước lịch sử như chế độ vùng nội thủy.
Việt Nam và Campuchia là 2 quốc gia nằm tiếp liền và cùng có bờ biển bao bọc vịnh Thái Lan, có vấn đề trong việc phân định lãnh hải, vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa. Ngày 7-7-1982, 2 nước ký thỏa thuận về vùng nước lịch sử, theo đó vùng nước lịch sử giữa 2 nước sẽ được đặt dưới chế độ nội thủy và hai bên thống nhất lấy đường Brévié là đường phân chia chủ quyền đảo trong khu vực.Hai bên cùng thống nhất sẽ hoạch định đường biên giới trên biển giữa 2 nước vào thời điểm thích hợp. Đến thời điểm này, Campuchia chưa có bất kì hành động hay động thái tích cực nào trong đàm phán với Việt Nam để đi tới kết quả phân định biên giới trên biển giữa hai nước một cách công bằng.
Thực hiện Hiệp định, những năm qua, Nhà nước, Quân đội, trực tiếp là Quân chủng Hải quân đã ký kết Quy chế phối hợp tuần tra chung và thiết lập đường dây nóng với Hải quân Hoàng gia Campuchia. Đồng thời, thực hiện nhiều biện pháp nâng cao hiệu quả phối hợp giữa hai lực lượng, nhằm giải quyết, xử lý kịp thời, hiệu quả các tình huống phát sinh trong Vùng nước lịch sử, góp phần giữ vững an ninh, an toàn vùng biển phía Tây Nam của Tổ quốc; ngăn chặn, đẩy lùi nguy cơ xung đột, tạo môi trường hòa bình, ổn định để hai nước cùng thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế biển và củng cố mối quan hệ hợp tác, hữu nghị, cùng phát triển.
3. Giữa Việt Nam và Trung Quốc
Ở vịnh Bắc Bộ, tình hình tranh chấp chấp chủ quyền giữa Việt Nam và Trung Quốc đã làm ảnh hưởng không tốt đến mối quan hệ giữa hai nước và môi trường hòa bình và ổn định trong khu vực. Trên thực tế hai nước đều có nhu cầu tiến hành hợp tác đàm phán để phân định vịnh Bắc Bộ. Theo đó trải qua một thời gian dài thương lượng, hai bên đã đi đến thống nhất ký Hiệp định phân định vịnh Bắc Bộ ngày 25/12/2000. Từ năm 2001 đến năm 2004, hai bên đã tiến hành đàm phán Nghị định thư bổ sung Hiệp định hợp tác nghề cá để xác định ranh giới các vùng biển, số lượng tàu thuyền và chế độ pháp lý của các vùng đánh cá chung và vùng dàn xếp quá độ.
Quá trình phân định biển giữa Việt Nam và Trung Quốc ngoài cửa vịnh Bắc Bộ vẫn phải tiếp tục đàm phán và vẫn còn nhiều khó khăn, do quan điểm hai nước có nhiều sự khác biệt, đặc biệt là quan điểm về chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán quốc gia trên các vùng biển. Tuy nhiên cả Việt Nam và Trung Quốc đều là thành viên của UNCOS, lãnh đạo cấp cao của hai nước cũng nhất trí giải quyết mọi bất đồng trên biển bằng biện pháp hòa bình.
Ngoài ra, Trung Quốc cũng đang ráo riết thực hiện âm mưu độc chiếm biển Đông và cụ thể hóa yêu sách phi lý về đường đứt khúc 9 đoạn.
4. Giữa Việt Nam và Indonesia
Do quan điểm sử dụng nguyên tắc phân định biển và điểm cơ sở để tính chiều rộng lãnh hải khác nhau, nên giữa Indonesia và Việt Nam có một vùng biển chồng lấn rộng lớn. Sau nhiều lần tiến hành đàm phán, ngày 26/6/2003, Hiệp định giữa nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và nước Cộng hòa Indonesia về phân định thềm lục địa giữa hai nước đã được ký chính thức. Tuy vậy, đàm phán về ranh giới biển giữa hai nước vẫn chưa kết thúc, bởi vì vùng đặc quyền kinh tế chồng lấn giữa hai nước vẫn chưa được phân định, hai bên vẫn tiếp tục đàm phán để phân định vùng đặc quyền kinh tế dựa trên luật pháp quốc tế, luật biển quốc tế và quy định của UNCLOS.
5. Giữa Việt Nam và Philippines.
Philippin vốn là nước không có quyền gì đối với quần đảo Trường Sa vì Hiệp định Paris năm 1898 giữa Mỹ và Tây Ban Nha theo đó Tây Ban Nha giao Philippin cho Mỹ, đã xác định phạm vi quần đảo Philippin trên bản đồ kèm theo Hiệp định, theo bản đồ đó nước Philippin không bao gồm 1 đảo nào của quần đảo Trường Sa.
Vấn đề phân định biển giữa Việt Nam và Philippines vẫn còn nhiều khó khăn, bởi từ trước đến nay Việt Nam và Philippines chưa ký hiệp định phân định biển nào, mà trước giờ chỉ có thỏa thuận giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình. Quan điểm chủ quyền đối với quần đảo Trường Sa của Việt Nam giữa hai nước có sự cách biệt lớn. Thực tế Philippines vốn là nước không có chủ quyền đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa nhưng lại đang chiếm đóng trái phép một số đảo đá thuộc chủ quyền của Việt Nam tại quần đảo Trường Sa và tự khẳng định có chủ quyền.
Tuy nhiên cả Việt Nam và Philippines đều là thành viên của UNCLOS, cấp cao hai nước đã nhất trí giải quyết mọi bất đồng trên biển bằng biện pháp hòa bình, không sử dụng vũ lực hoặc đe dọa sử dụng vũ lực. Đây là cơ sở thuận lợi cho vấn đề phân định biên giới trên biển giữa hai nước trong các giai đoạn tiếp theo.
Cuối tháng 4 đầu tháng 5 năm 1996, hai bên đã thực hiện thành công chuyến khảo sát chung về khoa học biển tại khu vực quần đảo Trường Sa và Biển Đông. Hai bên sẽ tiếp tục tổ chức khảo sát khoa học chung trên khu vực quần đảo và trên Biển Đông. Ủy ban hỗn hơp Việt Nam - Philippin do bộ trưởng ngoại giao hai nước dẫn đầu họp tại Hà Nội tháng 1-1997 đã thỏa thuận về một số biện pháp xây dựng lòng tin trên quần đảo, trong đó có việc trao đổi các cuộc viếng thăm của các chỉ huy quân sự và lực lượng đồn trú của hai bên trên quần đảo.
6. Giữa Việt Nam và Malaysia
Giữa Việt Nam và Malaysia có một vùng chồng lấn vùng biển và thềm lục địa rộng khoảng 2.800km2. Việc chia đôi thuần tuý diện tích vùng chồng lấn trên biển hiện có giữa hai bên là một giải pháp phân định công bằng dễ chấp nhận. Sau một thời gian dài đàm phán, ngày 06/5/2009, Việt Nam và Malaysia đã phối hợp trình Báo cáo chung về khu vực thềm lục địa kéo dài liên quan đến hai nước lên Ủy ban Ranh giới thềm lục địa của Liên hợp quốc. Phân định biển giữa Việt Nam và Malaysia đã đạt được nhiều thuận lợi cơ bản để hai nước bàn luận tiến tới ký hiệp định phân định biển.
Tuy nhiên, vẫn còn những khó khăn do quan điểm về quyền chủ quyền và quyền tài phán trên vùng biển chồng lấn của hai nước có sự khác biệt lớn. Hiện nay Malaysia có yêu sách đối với vùng phía Nam quần đảo Trường Sa và đang chiếm đóng trái phép một số đảo đá ở quần đảo Trường Sa thuộc chủ quyền Việt Nam.
