Ông bà ta có câu "Có thờ có thiêng, có kiêng có lành", người xưa quan niệm có rất nhiều các phong tục, tâm linh trong năm mới để cầu bình an, may mắn cho gia chủ trong một năm, trong đó có phong tục hằng năm đó là "đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi".
1. Quan niệm về phong tục "đầu năm mua muối"
Theo quan niệm lâu đời, vào những ngày cuối năm đặc biệt là từ 23 tháng Chạp, người dân thường mua vôi để quét lại nhà cửa, cổng ngõ với mong muốn xóa đi những điều không may mắn, xui xẻo trong năm cũ và đón chào một năm mới bình an.
Muối mặn tượng trưng cho sự đậm đà hòa thuận trong tình cảm gia đình, các mối quan hệ làm ăn tốt đẹp và giúp xua đuổi tà khí, đem lại may mắn. Bên cạnh đó, cùng với gạo, muối là thứ gia vị lâu đời không thể thiếu trong căn bếp của người Việt, là biểu tượng của sự no đủ.
Việc mua muối thường bắt đầu vào lúc sang canh hoặc sáng mùng 1 Tết, vì vậy ngay từ sáng mùng 1 tết, tại rất nhiều địa phương thuộc vùng đồng bằng Bắc Bộ, ta bắt gặp nhiều người đi bán muối dạo qua khắp các con phố, đường làng hoặc mang thúng muối ra bán trước cổng chùa. Mọi người thường mua một vài đồng muối để lấy may cho cả năm, người ta gọi muối bán trong ngày đầu năm mới là "muối lộc". Sau khi mang muối về nhà, người ta thường chia thành các túi nhỏ hoặc cho vào bao lì xì để tiện cất giữ. Những người kinh doanh buôn bán sẽ để túi muối ở quầy hàng mong muốn đắt hàng, hoặc ai đi xa sẽ bỏ vào vali một túi để mong thượng lộ bình an.
Người xưa có quan niệm muối là thứ mặn, chống xú uế, xua đuổi tà ma và đem lại nhiều may mắn trong gia đình. Việc mua muối đầu năm có ý nghĩa trong văn hóa ẩm thực, văn hóa tình cảm, nó mang lại sự đậm đà cho các mối quan hệ gia đình, sự hòa thuận giữa vợ chồng, con cái.
Một cách hiểu khác có nghĩa muối là mặn, mua muối đầu năm chính là mua sự mặn mà về gia đình trong cả năm. Muối có một vị trí quan trọng trong đời sống hằng ngày của đồng bào Bắc Bộ, bát muối thường được mua đong đầy tới tận ngọn chứ không gạt ngang miệng bát.
2. Quan niệm về phong tục "cuối năm mua vôi"
"Cuối năm mua vôi" là để xây nhà, dùng để ăn trầu, dùng để rải bốn góc nhà để đuổi tà. Đầu năm người ta thường tránh mua vôi, vì họ quan niệm "bạc như vôi", vôi là sự bạc bẽo, tránh mua vôi vào đầu năm là tránh những rủi ro trong năm mới, tránh được mối hiểm nguy, hiềm khích và rạn nứt, vì vậy không nên mua vôi đầu năm.
Mua vôi vào dịp cuối năm chính là để quét lại căn nhà, tường cổng cho sạch sẽ, để chuẩn bị đón một năm mới. Vôi quét nhà là để xóa đi những điều không may mắn trong năm cũ, thể hiện sự khởi đầu, bắt đầu để sửa chữa những sai lầm, khắc phục những thất bát. Cũng có quan điểm khác cho rằng việc mua vôi cuối năm là để tiếp thêm cho ông bình vôi. "Ông bình vôi" là vật dụng đặc biệt để vôi ăn trầu bằng trầu bằng sành sứ chỉ các cụ có thói quen ăn trầu mới có. Khi lấy vôi trong bình cũng cần cẩn thận vì người xưa quan niệm khi dùng dao lấy vôi, không được ngoáy chìa vôi vào lòng ông vì như vậy sẽ bị cồn cào ruột gan mà phải dùng chìa đưa thẳng rồi rút ra. Vì vậy miệng bình mỗi ngày một đầy, thành vành khuyên, hôm trở trời tự lóc ra, người ta dùng dao khứa chân rồi đem xâu vào dây treo trước cửa để trừ tà.
"Ông bình vôi" là vật thiêng liêng trong nhà người xưa vì vậy lúc nào cũng phải cho ông ăn no. Tuy nhiên với ý nghĩa "bạc như vôi" nên người ta chỉ cho ông ăn vào cuối năm chứ không cho ông ăn vào đầu năm.
Trong chuyện sự tích cây nêu ngày tết, khi loài người cùng nhau chống quỷ dữ, Đức Phật dạy cho loài người cùng nhau chống quỷ dữ dùng tỏi và rắc vôi về phía lũ quỷ. Khi đoàn quân của quỷ kéo tới tưởng có thể tiếp tục đàn áp con người nhưng khi gặp các thứ bùa kia, chúng chạy tít về biển Đông và không bao giờ dám quay lại đòi làm chúa tể trên đất của con người. Tuy nhiên khi ngày 23 tới, ông Công ông Táo về trời, đề phòng lũ quỷ quay trở lại nên nhiều gia đình vẽ vôi bột hình cung tên ở phía cổng và dựng cây nêu để xua đuổi lũ quỷ.
Một số quan điểm khác cho rằng việc mua muối đầu năm là để cha mẹ nhắc nhở con cái "ăn dè, ăn nhịn" để tiết kiệm dành tiền "cuối năm mua vôi" xây nhà vì theo quan niệm của người Bắc "tậu trâu, lấy vợ, làm nhà" là ba việc quan trọng nhất của đời người.
3. Một số điều kiêng kỵ ngày đầu năm mới
+ Ngoài các tục mua muối để lấy may đầu năm, nhiều nơi còn kiêng không quét nhà vào mùng một tết hoặc chỉ gom rác lại, dồn vào một góc, không hót vì cho rằng làm như sẽ quét hết tài lộc ra ngoài.
+ Nhiều người còn kiêng vay mượn, làm đổ vỡ đồ đạc, cãi nhau vào mùng 1 Tết hoặc đánh thức người đang ngủ để tránh điều xui xẻo.
+ Không cho người khác lửa và nước, bởi lửa tượng trưng cho sự may mắn, tốt lành, vì vậy nếu cho lửa vào mùng một bạn sẽ gặp xui xẻo trong cả tháng, nước tượng trưng cho sự giàu sang, dân ta có câu "tiền vào như nước" nên việc cho nước vào ngày mùng 1 đầu tháng được cho là làm thất thoát của cải.
+ Không nhặt tiền rơi vào ngày mùng 1 đầu tháng vì đó có thể là tiền cúng, không phải điều tốt lành, việc nhặt tiền ngoài đường cũng là điều kiêng kị, chúng ta cần tránh để không bị vận xui đeo bám.
4. Những việc nên làm ngày đầu năm mới để may mắn
+ Thắp hương, viếng chùa, cầu may mắn: những ngày đầu năm việc đến chùa thắp hương, cầu bình an, may mắn về sự nghiệp, tình yêu, cuộc sống,...
+ Ăn những món ăn mang lại nhiều may mắn: chúng ta nên ăn những món ăn có màu đỏ sẽ mang lại những điều may mắn, cả tháng rực rỡ, thành công, "đầu xuôi đuôi lọt". Xôi gấc chính là món ăn phổ biến trong năm . Ăn thịt gà vào đầu tháng chính là để xua đuổi tà ma, mang lại nhiều may mắn và tài lộc.
+ Mua những vật phẩm phong thủy theo mệnh: những người mang mệnh mộc nên mang theo muối bên mình trong ngày mùng 1 đầu tháng, muối trắng thu hút tài lộc, xua đuổi điềm gở, thuận lợi trong việc làm ăn, kinh doanh; người mệnh Kim nên mang theo đất, giúp bạn thu hút được nhiều của cải và may mắn; người mệnh thủy dùng trang sức bằng bạc; người mang mệnh Hỏa nên mang theo gỗ trong người, mệnh Thổ nên mang lửa theo người như bao diêm, hộp quẹt mang lại nhiều may mắn, bình an, tăng vận khí hút tài lộc và được vận may trong sự nghiệp, tình duyên và sức khỏe.
+ Tảo mộ đầu năm: đây chính là dịp để cả gia đình nhớ về cội nguồn, tri ân người đã khuất và cầu xin tổ tiên phù hộ gia đình mới được bình an, hãy tỏ lòng thành kính của mình qua việc tảo mộ để đón ông bà tổ tiên về ăn tết với gia đình.
+ Chúc tết và lì xì đầu năm: Việc con cháu chúc tết đầu năm là một trong những truyền thống tốt đẹp của người Việt, phong tục người lớn tuổi lì xì cho người nhỏ tuổi cũng thay một lời chúc đầu năm tốt đẹp.
Trên đây là chia sẻ của Luật Minh Khuê về phong tục "đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi". Hy vọng với bài chia sẻ trên bạn đã có được những kinh nghiệm để cầu may mắn trong dịp tết này nhé.
