Mục lục bài viết

Sự hạn chế trong bảo vệ lợi ích của nhà đầu tư nước ngoài khi sử dụng cơ chế giải quyết tranh chấp tại tòa án, trọng tài của quốc gia nhận đầu tư đã ảnh hưởng, gây trở ngại không nhỏ đến quá trình đầu tư quốc tế do tâm lý quan ngại của nhà đầu tư là mình sẽ không được bảo vệ một cách công bằng tại các thiết chế giải quyết tranh chấp của quốc gia nhận đầu tư. Điều đó đòi hỏi cần có một cơ chế công bằng, khách quan hơn, mang tính quốc tế để vượt ra khỏi sự can thiệp có thể có của quốc gia nhận đầu tư.

Chính vì vậy, muốn hấp dẫn đầu tư nước ngoài, các quốc gia phải cho phép các nhà đầu tư nước ngoài được quyền khởi kiện nhà nước của mình tại trọng tài quốc tế, mặc dù trên thực tế không một quốc gia nhận đầu tư nào muốn điều này vì ISDS tại trọng tài quốc tế rất tốn kém, mất nhiều thời gian và gây nhiều rủi ro cho họ. Kết quả là ngày càng nhiều quốc gia cam kết trong các điều ước quốc về đầu tư cho phép nhà đầu tư nước ngoài kiện trực tiếp nhà nước nhận đầu tư tại trọng tài quốc tế.

Về cơ bản, ISDS có thể được thực hiện tại trọng tài quốc tế theo một trong ba hình thức, đó là: Trọng tài quy chế; trọng tài vụ việc và tòa trọng tài đầu tư.

Vậy Trọng tài quy chế như thế nào? Ta sẽ cùng tìm hiểu ở những mục dưới đây.

 

1. Khái niệm Trọng tài quy chế

Trọng tài quy chế là quy trình trọng tài do một tổ chức trọng tài chuyên nghiệp thực hiện. Theo đó, tổ chức trọng tài có quy tắc trọng tài riêng điều chỉnh về thủ tục tố tụng trọng tài và danh sách trọng tài viên. Tuy vậy, các bên tranh chấp có thể lựa chọn trọng tài viên không nằm trong danh sách đó. Tổ chức trọng tài hoạt động như các cơ quan đăng ký vì thế thưòng lưu giữ những hồ sơ trọng tài chính thức và bảo đảm việc các bên đều nhận được hồ sơ nộp cho tổ chức trọng tài. Tổ chức trọng tài cũng có những quy tắc điều chỉnh nội dung hành chính của quy trình trọng tài, như: Mức phí, trọng tài viên và các chi phí có thể được hoàn lại; thời điểm, phương thức và địa điểm các bên tranh chấp có thể tạm ứng chi phí trọng tài.

Các tổ chức trọng tài cũng có thể cung cấp dịch vụ hành chính liên quan tới trọng tài cho các bên tranh chấp, như giữ khoản tiền mà các bên nộp và thực hiện các khoản thanh toán sau đó, kể cả thanh toán phí trọng tài và chi phí khác có liên quan từ số tiền này, nhờ đó các bên không phải thanh toán trực tiếp cho trọng tài và tránh được xung đột lợi ích có liên quan. Tổ chức trọng tài cũng cung cấp dịch vụ kế toán cần thiết liên quan tới trọng tài nhằm giúp các bên lưu giữ được hồ sơ kế toán chính xác và minh bạch. Một số tổ chức trọng tài còn có các cơ sở tiện ích phù hợp để tổ chức các phiên tranh tụng, đồng thời duy trì một danh sách các nhà cung ứng dịch vụ đáng tin cậy, như: Biên dịch, phiên dịch, V.V.. Tổ chức trọng tài cũng có thể cung cấp các dịch vụ khác, ví dụ: Bô' trí đi lại cho trọng tài viên và tổ chức dịch vụ điểm tâm trong phiên tranh tụng. Một số tổ chức trọng tài còn chỉ định thư ký cho hội đồng trọng tài trong số các nhân viên của mình để hỗ trợ hội đồng trọng tài cũng như từng trọng tài viên, bao gồm: Hỗ trợ về việc bô trí đi lại; tiếp nhận và bàn giao hồ sơ tài liệu, hỗ trợ pháp lý; nghiên cứu, tham mưu vê' vụ việc. Việc sử dụng các dịch vụ này được tính phí theo mức ấn định của các tổ chức trọng tài.

Thông thường, khi chọn trọng tài quy chế đồng nghĩa với việc các bên phải tuân thủ quy tắc trọng tài của tổ chức trọng tài này. Tuy nhiên, các bên có thể thỏa thuận sử dụng bộ quy tắc trọng tài khác hoặc bỏ bớt các quy tắc trọng tài mà họ cho là không phù hợp. Một số tổ chức trọng tài có thể từ chối cung cấp dịch vụ nếu các bên tranh chấp không sử dụng quy tắc trọng tài của họ, nhưng nếu các bên vẫn sử dụng quy tắc trọng tài của họ nhưng chủ động bỏ bớt một số quy tắc để quy trình trọng tài đáp ứng tốt hơn nhu cầu của các bên, thì tổ chức trọng tài không được từ chối cung cấp dịch vụ. Trong trường hợp điều ước quốc tế về đầu tư quy định cụ thể các bước tố tụng (như phương thức lựa chọn trọng tài viên hay thời hạn), các quy định nêu trong điều ước đó sẽ được ưu tiên áp dụng so với quy tắc trọng tài quy chế.

 

2. Đặc điểm trọng tài quy chế

Với khái niệm trên, trọng tài quy chế có những đặc điểm sau đây:

- Thứ nhất, Trọng tài quy chế được tổ chức dưới hình thức các trung tâm trọng tài. Trung tâm trọng tài là tổ chức phi chính phủ, không nằm trong hệ thống cơ quan nhà nước.

– Thứ hai, các trung tâm trọng tài có tư cách pháp nhân, có con dấu và tài khoản riêng tồn tại độc lập với nhau.

– Thứ ba, mỗi trung tâm trọng tài tự quyết định về lĩnh vực hoạt động và có quy tắc tố tung riêng.

– Thứ tư, hoạt động xét xử của trung tâm trọng tài được tiến hành bởi các trọng tài viên của trung tâm.

 

3. Quy trình tố tụng theo trọng tài quy chế

Trọng tài quy chế có quy trình tố tụng như sau:

Bước 1: Nguyên đơn nộp đơn khởi kiện, kèm theo thỏa thuận trọng tài, bản chính hoặc bản sao các tài liệu có liên quan cho Trung tâm trọng tài.

Nội dung đơn khởi kiện: Ngày, tháng, năm làm đơn khởi kiện; Tên, địa chỉ của các bên; tên, địa chỉ của người làm chứng, nếu có; Tóm tắt nội dung vụ tranh chấp; Cơ sở và chứng cứ khởi kiện, nếu có; Các yêu cầu cụ thể của nguyên đơn và giá trị vụ tranh chấp; Tên, địa chỉ người được nguyên đơn chọn làm Trọng tài viên hoặc đề nghị chỉ định Trọng tài viên.

Bước 2: Trung tâm trọng tài gửi bản sao đơn khởi kiện và thỏa thuận trọng tài, các tài liệu có liên quan đến nội dung tranh chấp cho bị đơn trong thời hạn 10 ngày, kee từ ngày nhận được đơn khởi kiện từ nguyên đơn.

Bước 3: Bị đơn nộp bản tự bảo vệ và đơn khởi kiện lại nguyên đơn (nếu có) cho Trung tâm trọng tài trong thời hạn 30 ngày nếu như hai bên không có thỏa thuận hoặc quy tắc tố tụng của trung tâm trọng tài không có quy định khác, kể từ ngày bị đơn nhân được đơn khởi kiện và các tài liệu kèm theo.

Bước 4: Thành lập Hội đồng trọng tài để tiến hành giải quyết tranh chấp.

Bước 5: Hội đồng trọng tài áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời theo yêu cầu của các bên (nếu có), việc tiến hành thực hiện các biện pháp tuân theo quy định của pháp luật về điều kiện, trình tự, thủ tục thực hiện.

Bước 6: Hội đồng trọng tài tiến hành phiên họp giải quyết tranh chấp

Tại phiên họp, theo yêu cầu của các bên, Hội đồng trọng tài tiến hành hòa giải để các bên thỏa thuận với nhau về việc giải quyết tranh chấp. Nếu các bên thỏa thuận được với nhau thì Hội đồng trọng tài phải lập biên bản hòa giải thành, có chữ ký của các bên và xác nhận của các trọng tài viên (nếu có).

Bước 7: Hội đồng trọng tài ra phán quyết trọng tài.

 

4. Cơ chế hình thành Hội đồng trọng tài tại Trung tâm trọng tài

Trong trường hợp các bên không có thoả thuận khác hoặc quy tắc tố tụng của Trung tâm trọng tài không quy định khác, việc thành lập Hội đồng trọng tài được quy định như sau:

Thứ nhất, việc thành lập Hội đồng trọng tài được tiến hành sau khi bị đơn nhận được đơn khởi kiện của nguyên đơn, trong thời thạn 30 ngày. Nếu trường hợp bị đơn không chọn Trọng tài viên hoặc không đề nghị Chủ tịch Trung tâm trọng tài chỉ định Trọng tài viên, thì trong thời hạn 07 ngày, kể từ ngày hết thời hạn quy định tại khoản này, Chủ tịch Trung tâm trọng tài chỉ định Trọng tài viên cho bị đơn.

Thứ hai, các trọng tài viên được chọn, bầu Chủ tịch Hội đồng trọng tài trong thời hạn 15 ngày, kể từ ngày các trọng tài viên được xác định.

Hết thời hạn này mà việc bầu không thực hiện được, thì trong thời hạn 07 ngày, kể từ ngày hết thời hạn quy định tại khoản này, Chủ tịch Trung tâm trọng tài chỉ định Chủ tịch Hội đồng trọng tài.

Vậy Hội đồng trọng tài có vai trò như thế nào? Chúng ta có thể kể đến những vai trò sau:

Thứ nhât, trọng tài quốc tế có thể giải quyết tranh chấp nhanh chóng hơn so với tranh tụng tại tòa án truyền thống vì chỉ có những kháng cáo hạn chế từ phán quyết của trọng tài.

Thứ hai, trọng tài quốc tế có thể ít tốn kém hơn so với tranh tụng tại tòa án truyền thống.

Thứ ba, trọng tài quốc tế có thể cung cấp công lý chất lượng tốt hơn, vì nhiều tòa án trong nước bị quá tải, không phải lúc nào cũng cho phép các thẩm phán có đủ thời gian để đưa ra các quyết định pháp lý có chất lượng cao.

Thứ tư, khách hàng có thể đóng vai trò tích cực trong việc lựa chọn trọng tài viên là chuyên gia trong ngành Trọng tài Quốc tế, chứ không phải là một tổng quát như nhiều thẩm phán tòa án trong nước.

Thứ năm, trọng tài quốc tế là linh hoạt, và các bên tranh chấp đóng vai trò quan trọng trong việc lựa chọn thủ tục phù hợp nhất để giải quyết tranh chấp quốc tế của họ, quyết định xem có nên bao gồm các thủ tục như sản xuất tài liệu không.

Thứa sáu, trọng tài quốc tế có thể được bảo mật, Điều này hữu ích nếu các bên muốn tiếp tục mối quan hệ kinh doanh của họ hoặc để tránh công khai tiêu cực.

Thứ bảy, trọng tài quốc tế là trung lập. Điều này rất quan trọng đối với các giao dịch xuyên biên giới, vì nó tránh được khả năng có lợi thế tại sân nhà của Cameron cho một bên.

Ở một số nước, thẩm phán không cai trị độc lập. Trong Trọng tài quốc tế, một giải thưởng phải được thực hiện độc lập, hoặc nó không thể được thi hành. Trong tình huống nhất định, chẳng hạn như tranh chấp giữa nhà đầu tư và nhà nước, Trọng tài quốc tế đưa ra biện pháp khắc phục duy nhất cho việc vi phạm quyền hợp pháp.

 

5. Tổ chức trọng tài quy chế được sử dụng phổ biến

Hiện nay, các tổ chức trọng tài được sử dụng nhiều cho giải quyết tranh chấp thương mại, đầu tư gồm: Trung tâm trọng tài quốc tế Xingapo (Singapore International Arbitration Centre - SIAC), Trung tâm trọng tài quốc tế Hồng Kông (HKIAC), ICC, Trung tâm ICSID, Viện Trọng tài của Phòng Thương mại Stockholm (The Arbitration Institute of the Stockholm Chamber of Commerce - SCC); và Tòa trọng tài thường trực (Permanent Court of Arbitration - PCA). Tuy nhiên, Trung tâm ICSID vẫn được sử dụng nhiều nhất cho ISDS. Các tổ chức này không trực tiếp giải quyết bất cứ tranh chấp nào. Đây chỉ là các tổ chức chuyên trách quản lý hoạt động trọng tài. Trong mỗi một vụ việc trọng tài, hội đồng trọng tài gồm các thành viên độc lập với các bên và với tổ chức trọng tài sẽ được trao quyền quyết định vấn đê' được đưa ra trọng tài.

 

5.1 Các bên có thể thỏa thuận không sử dụng bộ quy tắc trọng tài quy chế không?

Về câu hỏi của bạn. Các bên có thể thực hiện theo hai hướng, đó là: Các bên có thể thực hiện việc thỏa thuận sử dụng bộ quy tắc trọng tài khác hoặc bỏ bớt các quy tắc trọng tài mà họ cho là không phù hợp. 

 

5.2 Hãy nêu khái quát, trọng tài quy chế là gì?

Trọng tài quy chế chính là hình thức giải quyết tranh chấp tại một Trung tâm trọng tài theo quy định của Luật này và quy tắc tố tụng của Trung tâm trọng tài đó.

 

5.3 Hãy kể tên các hình thức ISDS có thể được thực hiện tại trọng tài quốc tế?

Các hình thức ISDS có thể được thực hiện tại trọng tài quốc tế đó là: Trọng tài quy chế; trọng tài vụ việc và tòa trọng tài đầu tư.

Trên đây là nội dung Luật Minh Khuê sưu tầm và biên soạn. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại số: 1900.6162 để được giải đáp. Rất mong nhận được sự hợp tác!