Buôn lậu vàng có bị tịch thu không?

 Trong nền kinh tế thị trường, vàng không chỉ là một loại tài sản có giá trị cao mà còn đóng vai trò quan trọng trong các hoạt động giao dịch, tích trữ và đầu tư. Tuy nhiên, chính vì giá trị lớn và tính thanh khoản cao, vàng từ lâu đã trở thành đối tượng của nhiều hành vi vi phạm pháp luật, đặc biệt là buôn lậu qua biên giới. Tình trạng buôn lậu vàng không chỉ gây thất thu lớn cho ngân sách nhà nước mà còn tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với sự ổn định tài chính, tiền tệ, an ninh kinh tế quốc gia. Trước thực trạng đó, các cơ quan chức năng ngày càng siết chặt kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm liên quan đến việc vận chuyển, mua bán, cất giấu vàng trái phép.

1. Bối cảnh pháp lý và tác động của chính sách quản lý vàng

1.1. Tầm quan trọng của việc quản lý thị trường kim loại quý và rủi ro buôn lậu

Vàng là mặt hàng đặc biệt quan trọng trong nền kinh tế quốc gia, không chỉ đóng vai trò là kim loại quý mà còn là công cụ tích trữ giá trị và ảnh hưởng sâu sắc đến ổn định tiền tệ. Do đó, việc quản lý chặt chẽ thị trường kim loại quý, đặc biệt là vàng, có tầm quan trọng chiến lược đối với sự ổn định kinh tế vĩ mô, tỷ giá hối đoái và an ninh tài chính quốc gia.

Hoạt động buôn lậu vàng phát sinh chủ yếu do sự chênh lệch lớn giữa giá vàng trên thị trường quốc tế và giá vàng được niêm yết tại thị trường trong nước. Các đối tượng phạm tội lợi dụng sự chênh lệch này để thực hiện hành vi buôn lậu nhằm thu về khoản lợi nhuận bất chính khổng lồ. Hành vi này không chỉ gây thất thoát thuế mà còn làm biến dạng thị trường, gây áp lực lên tỷ giá và ảnh hưởng tiêu cực đến lòng tin xã hội, đòi hỏi sự can thiệp và xử lý nghiêm khắc từ phía cơ quan quản lý và pháp luật.  

1.2. Bối cảnh ra đời và nội dung trọng yếu của Công điện số 64/CĐ-TTg (13/5/2025)

Ngày 13 tháng 5 năm 2025, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã ký ban hành Công điện số 64/CĐ-TTg về triển khai các biện pháp quản lý hiệu quả thị trường vàng. Công điện này ra đời trong bối cảnh thị trường vàng trong nước có nhiều biến động mạnh mẽ.  

Trong thời gian gần đây, mặc dù chênh lệch giá vàng trong nước và thế giới có lúc đã được kiểm soát, nhưng do tác động của tình hình địa chính trị toàn cầu, giá vàng quốc tế liên tục tăng cao, khiến chênh lệch giá vàng trong nước và thế giới gia tăng trở lại từ đầu năm 2025. Tình hình này đe dọa mục tiêu ổn định kinh tế vĩ mô và kiểm soát lạm phát.  

Theo Công điện 64/CĐ-TTg, Thủ tướng Chính phủ yêu cầu Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) chủ trì, phối hợp với các cơ quan liên quan, theo dõi sát diễn biến giá vàng, khẩn trương thực hiện các giải pháp cần thiết nhằm bình ổn thị trường. Mục tiêu là không để biến động giá vàng tác động tiêu cực đến tỷ giá, lãi suất, thị trường tiền tệ, ngoại hối và an ninh tài chính, tiền tệ quốc gia. Đặc biệt, Công điện yêu cầu NHNN chủ động xử lý và báo cáo cấp có thẩm quyền xử lý nghiêm đối với các hành vi vi phạm, đồng thời khẩn trương ban hành Kết luận thanh tra đối với các tổ chức tín dụng và doanh nghiệp kinh doanh vàng.  

1.3. Mối liên hệ chính sách giữa Công điện 64/CĐ-TTg và việc xử lý hình sự (BLHS 188)

Công điện 64/CĐ-TTg xác nhận rằng sự biến động của thị trường vàng đang ảnh hưởng trực tiếp đến sự ổn định vĩ mô. Hành vi buôn lậu vàng là nguyên nhân trực tiếp gây ra sự biến động này thông qua việc lợi dụng sự chênh lệch giá và là hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng.  

Yêu cầu "xử lý nghiêm" các hành vi vi phạm trong Công điện không chỉ giới hạn ở việc xử phạt vi phạm hành chính, mà còn là một chỉ đạo mạnh mẽ, củng cố quyết tâm của các cơ quan chức năng trong việc áp dụng triệt để các chế tài hình sự đối với tội buôn lậu (Điều 188 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 - BLHS). Sự chỉ đạo này thể hiện tầm nhìn chính sách rằng việc kiểm soát nguồn cung bất hợp pháp và ổn định thị trường phải đi đôi với việc áp dụng các biện pháp trừng phạt nặng nề nhất, bao gồm cả hình phạt tịch thu tài sản. Do đó, Công điện 64/CĐ-TTg là tín hiệu chính trị quan trọng, làm tăng nguy cơ truy cứu trách nhiệm hình sự ở mức độ cao đối với các đối tượng buôn lậu vàng.

2. Căn cứ pháp lý và định nghĩa tội buôn lậu vàng

2.1. Định nghĩa tội buôn lậu vàng

Tội buôn lậu là hành vi buôn bán hàng hóa, kim khí quý, ngoại tệ qua biên giới hoặc từ khu phi thuế quan vào nội địa hoặc ngược lại một cách trái phép. Căn cứ pháp lý chính để truy cứu trách nhiệm hình sự đối với tội buôn lậu vàng là Điều 188 Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13, đã được sửa đổi bổ sung năm 2017/2025. Khách thể của tội phạm này là trật tự quản lý kinh tế của Nhà nước trong lĩnh vực xuất nhập khẩu và quản lý ngoại hối, kim khí quý.

Tội buôn lậu vàng được xác định dựa trên hành vi khách quan và đối tượng phạm tội. Hành vi khách quan là hành vi mua bán, vận chuyển vàng (kim khí quý) qua biên giới quốc gia hoặc giữa khu phi thuế quan và nội địa một cách trái pháp luật. Khái niệm "trái pháp luật" bao gồm việc không khai báo hải quan, khai báo sai số lượng, hoặc không tuân thủ các quy định pháp luật về nhập khẩu, xuất khẩu kim khí quý. Đối tượng của tội phạm vàng được phân loại vào nhóm "kim khí quý" (cùng với bạc, bạch kim). Điều này cho thấy vàng là đối tượng đặc thù, có vai trò kinh tế nhạy cảm hơn so với "hàng hóa" thông thường.  

2.2. Các yếu tố định lượng cấu thành tội phạm

Hành vi buôn lậu vàng chỉ bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 188 BLHS khi đạt đến các ngưỡng định lượng vàng (kim khí quý) có trị giá từ 100.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng. Ngoài ra, nếu trị giá vật phẩm dưới 100.000.000 đồng, vẫn bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu thuộc một trong các trường hợp: đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này, hoặc đã bị kết án về tội buôn lậu hoặc các tội liên quan khác (như trốn thuế) mà chưa được xóa án tích mà còn tiếp tục vi phạm. 

2.3. Tính đặc thù của vàng trong tội buôn lậu

Bộ luật Hình sự đã tách bạch vàng và các kim khí quý khác ra khỏi định nghĩa chung về "hàng hóa". Việc liệt kê vàng riêng biệt là "kim khí quý" chứng tỏ pháp luật coi hành vi buôn lậu vàng có tính chất nghiêm trọng hơn, liên quan đến quản lý tiền tệ, ngoại hối và an ninh tài chính quốc gia. Hoạt động buôn lậu vàng không chỉ là vi phạm hải quan mà còn là hành vi phá vỡ sự kiểm soát của Nhà nước đối với nguồn vốn và dòng tiền, thường liên quan đến các hoạt động rửa tiền phức tạp. Do đó, việc xử lý hình sự buôn lậu vàng được đặt ở mức ưu tiên và nghiêm khắc cao, phản ánh mối nguy hiểm vượt ra ngoài phạm vi quản lý hàng hóa thông thường.

3. Buôn lậu vàng có bị tịch thu không?

3.1. Buôn lậu vàng có phải tội nghiêm trọng không?

Dựa trên Điều 9 BLHS 2015, sửa đổi, bổ sung 2017, 2025 về phân loại tội phạm: 1)Tội phạm rất nghiêm trọng là tội phạm có mức hình phạt tù từ trên 7 năm đến 15 năm (Khung 3 Điều 188); 2) Tội phạm đặc biệt nghiêm trọng là tội phạm có mức hình phạt tù trên 15 năm đến 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình (Khung 4 Điều 188). Do vàng là kim khí quý có giá trị cao, chỉ cần vật phạm pháp trị giá 1 tỷ đồng đã đủ để đưa hành vi buôn lậu vàng vào phân loại tội phạm Đặc biệt nghiêm trọng. Trên thực tế, hầu hết các vụ án buôn lậu vàng được phát hiện đều thuộc loại tội phạm rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng.  

3.2. Tội buôn lậu vàng khác gì so với tội trốn thuế liên quan đến vàng?

Việc phân biệt rõ ràng giữa tội buôn lậu (Điều 188) và tội trốn thuế (Điều 200) là cần thiết vì chúng xâm phạm các khách thể quản lý khác nhau của Nhà nước. Dưới đây là bảng so sánh giữa tội buôn lậu vàng và tội trốn thuế:

Trong nhiều vụ án buôn lậu vàng lớn, người phạm tội không chỉ thực hiện hành vi vận chuyển trái phép (Điều 188) mà còn không thực hiện nghĩa vụ nộp thuế nhập khẩu. Nếu số tiền thuế trốn được đạt ngưỡng hình sự (100.000.000 VND) , người phạm tội có thể bị truy tố về cả hai tội danh. Việc này dẫn đến việc cộng dồn hình phạt và tăng cường mức độ tịch thu tài sản.

3.3. Buôn lậu vàng có bị tịch thu?

Buôn lậu vàng có bị tịch thu. Vàng buôn lậu là vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm, do đó sẽ bị tịch thu bắt buộc theo quy định của Bộ luật Hình sự (BLHS) 2015, sửa đổi, bổ sung 2015/2025. Tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm là biện pháp tư pháp bắt buộc được quy định tại Điều 47 BLHS 2015. Vàng buôn lậu được xếp vào nhóm tang vật này vì nó là đối tượng vật chất của hành vi buôn lậu trái phép. Mục tiêu của biện pháp này là loại bỏ công cụ, phương tiện phạm tội và thu hồi tài sản có được từ hoạt động bất hợp pháp.  

Việc tịch thu vàng tang vật theo Điều 47 là một biện pháp tư pháp áp dụng bắt buộc đối với vật phạm pháp. Điều này cần được phân biệt rõ ràng với "tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản," vốn là hình phạt bổ sung tùy nghi được quy định tại Khoản 5 Điều 188 BLHS. Tịch thu tang vật áp dụng cho chính số vàng bị buôn lậu, trong khi tịch thu tài sản bổ sung áp dụng cho các tài sản khác của người phạm tội nhằm tăng cường răn đe. Vàng bị tịch thu là do hành vi buôn lậu đã xâm phạm nghiêm trọng đến trật tự quản lý kinh tế của Nhà nước và quy định về kiểm soát hàng hóa qua biên giới. Việc tịch thu nhằm mục đích ngăn chặn khả năng tái phạm và thu hồi triệt để lợi ích bất chính.  

Để đảm bảo tính vững chắc về mặt pháp lý cho quá trình quản lý và thanh lý tài sản sau này, quyết định tịch thu của Tòa án đồng thời là cơ sở để chấm dứt quyền sở hữu của cá nhân/tổ chức đối với số vàng đó. Theo quy định của pháp luật Dân sự, đặc biệt là BLDS 2015, tài sản bị tịch thu sẽ được xác lập quyền sở hữu của Nhà nước. Cơ chế này đảm bảo rằng tài sản có nguồn gốc bất hợp pháp được hợp pháp hóa chuyển giao quyền sở hữu sang Nhà nước, tạo cơ sở để cơ quan quản lý (Bộ Tài chính) tiến hành các thủ tục xử lý tài sản tịch thu theo quy định.  

3.4. Vàng bị tịch thu sẽ được sử dụng vào những mục đích gì?

Hoạt động buôn lậu vàng mang tính tổ chức cao, bao gồm nhiều đối tượng tham gia với các vai trò khác nhau :  

• Chủ mưu và tổ chức: Những cá nhân đứng đầu, thiết lập đường dây và chỉ đạo toàn bộ hoạt động. Đây là đối tượng chịu trách nhiệm hình sự cao nhất.  
• Người thực hành: Những người trực tiếp vận chuyển vàng qua biên giới.
• Người giúp sức và môi giới: Bao gồm những người cung cấp tài chính, những chủ tiệm vàng nội địa tham gia giao dịch (gom tiền, tiêu thụ vàng buôn lậu) và những người lợi dụng chức vụ để bao che, giúp đỡ.

Vàng bị tịch thu sau khi có phán quyết của Tòa án sẽ được chuyển giao quyền sở hữu cho Nhà nước. Tài sản này sẽ được xử lý theo quy trình thanh lý tài sản tịch thu sung quỹ nhà nước, được hướng dẫn chi tiết trong các văn bản của Bộ Tài chính, như Thông tư 166/2009/TT-BTC. Sau khi bán đấu giá hoặc thanh lý theo quy định, toàn bộ số tiền thu được từ vàng sẽ được nộp vào ngân sách nhà nước (sung công quỹ) để phục vụ chi tiêu công của Nhà nước.  

4. Khung hình phạt tù đối với tội buôn lậu vàng

4.1. Hình phạt chính: Phạt tù và phạt tiền (Áp dụng cho cá nhân)

Các mức hình phạt tù và phạt tiền được quy định rõ ràng theo các khung định lượng:

Hình phạt tù tối đa đối với cá nhân phạm tội buôn lậu vàng có thể lên đến 20 năm hoặc tù chung thân, áp dụng cho các vụ án có quy mô đặc biệt lớn, vượt ngưỡng 1 tỷ đồng giá trị vật phạm pháp hoặc lợi ích bất chính.

4.2. Khung hình phạt áp dụng cho pháp nhân thương mại

Pháp nhân thương mại cũng là đối tượng bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 188 BLHS, với các chế tài nghiêm khắc.  Pháp nhân có thể bị phạt tiền từ 1.000.000.000 đồng (Khung 2) đến 15.000.000.000 đồng (Khung 4). Ngoài phạt tiền, pháp nhân thương mại còn có thể bị: đình chỉ hoạt động kinh doanh có thời hạn (từ 06 tháng đến 03 năm) hoặc vĩnh viễn; phạt tiền bổ sung từ 50.000.000 đến 300.000.000 đồng; bị cấm huy động vốn trong 01 đến 03 năm và cấm kinh doanh trong một số lĩnh vực nhất định.  

4.3. Các tình tiết tăng nặng hình phạt đặc biệt

Việc xác định các tình tiết tăng nặng là yếu tố then chốt quyết định mức độ nghiêm khắc của hình phạt. Dưới đây là các tình tiết tăng nặng của tội phạm:

• Có tổ chức: Tình tiết này thể hiện sự chuẩn bị kỹ lưỡng, phân công vai trò và quy mô của hoạt động buôn lậu, được áp dụng ngay từ Khung 2.  
• Có tính chất chuyên nghiệp: Tình tiết này chỉ áp dụng khi người phạm tội thực hiện hành vi cố ý phạm tội từ 5 lần trở lên, và coi việc phạm tội là nghề sinh sống, lấy kết quả phạm tội làm nguồn sống chính. Việc áp dụng tình tiết "có tính chất chuyên nghiệp" thường dẫn đến việc chuyển khung hình phạt lên mức nghiêm khắc nhất.  

5. Một số vụ án điển hình và kết quả xử lý 

5.1. Vụ án buôn lậu vàng lớn nhất 

Các vụ án buôn lậu vàng quy mô lớn tại Việt Nam cho thấy tính chất tổ chức phức tạp và giá trị vật phạm pháp khổng lồ (ví dụ: đường dây buôn lậu 113kg vàng hay vụ án của bà trùm Mười Tường). Vụ án Mười Tường, liên quan đến buôn lậu vàng và vận chuyển trái phép tiền tệ (USD), đã kết thúc với mức án tù dài hạn (bà trùm Mười Tường lãnh tổng cộng 23 năm tù cho nhiều tội danh, bao gồm 8 năm tù cho tội vận chuyển trái phép tiền tệ và buôn lậu 51kg vàng).  

Thực tiễn xét xử cho thấy tội buôn lậu vàng thường đi kèm với tội vận chuyển trái phép tiền tệ qua biên giới (ví dụ: 470.000 USD bị thu giữ trong vụ Mười Tường). Việc hội tụ các tội danh này không chỉ làm tăng tổng hình phạt mà còn làm phức tạp hóa quá trình điều tra, yêu cầu chứng minh cả nguồn tiền và hành vi buôn lậu vàng bất hợp pháp. Các phán quyết của Tòa án đã xử lý trách nhiệm hình sự đối với mọi vai trò trong đường dây, từ chủ mưu đến người thực hành (tài xế, nhân viên).  

5.2. Quy trình 3 giai đoạn xử lý tang vật là vàng sau khi bị tịch thu

Quy trình xử lý vật chứng là vàng bị tịch thu được thực hiện nghiêm ngặt theo các quy định của pháp luật tố tụng hình sự và pháp luật quản lý tài sản công. Dưới đây là quy trình 3 giai đoạn xử lý tang vật vàng bị tịch thu:

Tính chất đặc thù của vàng là tài sản có tính biến động giá mạnh đặt ra thách thức về mặt thời gian. Để tránh thất thoát giá trị tài sản nhà nước, cơ quan chức năng cần đảm bảo quy trình định giá và bán đấu giá diễn ra nhanh chóng, minh bạch, đặc biệt trong bối cảnh thị trường đang biến động dưới tác động của Công điện 64/CĐ-TTg.  

6. Nhận diện rủi ro và các biện pháp tuân thủ cần thiết

6.1. Nhận diện rủi ro pháp lý 

Rủi ro pháp lý đối với Tội buôn lậu vàng là cực kỳ cao, bao gồm:

• Đối với cá nhân: Khung hình phạt tù cao nhất có thể lên đến chung thân, cùng với việc tịch thu toàn bộ tài sản. 
• Đối với pháp nhân thương mại: Ngoài phạt tiền, pháp nhân đối mặt với nguy cơ bị đình chỉ hoạt động có thời hạn (tối đa 3 năm) hoặc vĩnh viễn, tước đoạt khả năng huy động vốn.  

Với chỉ đạo "xử lý nghiêm" từ Công điện 64/CĐ-TTg , các cơ quan chức năng đang tăng cường thanh tra và kiểm soát, khiến rủi ro bị phát hiện và truy cứu trách nhiệm hình sự đối với các hành vi buôn lậu vàng tăng cao đáng kể.  

6.2. Các biện pháp tuân thủ cần thiết

Để tránh vi phạm pháp luật và các rủi ro hình sự nghiêm trọng, các tổ chức và cá nhân hoạt động trong lĩnh vực kinh doanh vàng cần thực hiện các biện pháp tuân thủ pháp lý sau:

• Kiểm soát nguồn gốc và chứng từ: Thiết lập hệ thống kiểm soát nội bộ chặt chẽ để đảm bảo toàn bộ vàng giao dịch (nhập khẩu, xuất khẩu, mua bán) đều có nguồn gốc rõ ràng, hợp pháp và đã hoàn thành đầy đủ nghĩa vụ khai báo hải quan, thuế theo quy định.
• Tuân thủ quản lý ngoại hối: Nghiêm túc tuân thủ các quy định hiện hành của Ngân hàng Nhà nước về quản lý ngoại hối và các hoạt động kinh doanh kim khí quý, đặc biệt là các giao dịch liên quan đến biên giới và thanh toán quốc tế.
• Thực hiện phòng chống rửa tiền (AML): Thực hiện triệt để các quy định về phòng chống rửa tiền đối với các giao dịch vàng có giá trị lớn, bao gồm việc nhận diện và báo cáo các giao dịch đáng ngờ. Việc này giúp tổ chức tự bảo vệ mình khỏi nguy cơ bị coi là đồng phạm hoặc đối tượng phạm tội liên quan đến tài chính bất hợp pháp.

Tuân thủ pháp luật là yếu tố then chốt để đảm bảo hoạt động kinh doanh vàng được bền vững, ổn định, và tránh được các hậu quả pháp lý nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự và các chỉ đạo quản lý vĩ mô hiện hành.

7. Kết luận

Tội buôn lậu vàng (Điều 188 BLHS) là một hành vi xâm phạm nghiêm trọng trật tự quản lý kinh tế quốc gia, đặc biệt là trong lĩnh vực quản lý kim khí quý và ngoại hối. Dưới sự tác động của Công điện 64/CĐ-TTg, các cơ quan chức năng đang tăng cường giám sát và xử lý nghiêm khắc các hành vi vi phạm, nhằm ổn định thị trường vàng và kinh tế vĩ mô. Chế tài pháp lý đối với tội phạm này là cực kỳ nặng nề, không chỉ bao gồm hình phạt tù lên đến chung thân mà còn áp dụng triệt để hình phạt bổ sung là tịch thu tang vật (vàng) và toàn bộ lợi ích bất chính thu được từ hành vi phạm tội. Việc tịch thu tang vật là biện pháp bắt buộc để tước đoạt vĩnh viễn quyền sở hữu tài sản phi pháp và sau đó được xử lý qua quy trình bán đấu giá để sung công quỹ nhà nước. Đối với các tổ chức và cá nhân hoạt động trong lĩnh vực này, rủi ro pháp lý là rất cao. Do đó, việc xây dựng và duy trì hệ thống kiểm soát tuân thủ chặt chẽ, đảm bảo nguồn gốc hợp pháp của vàng và tuân thủ tuyệt đối các quy định về quản lý hải quan, thuế, và ngoại hối là điều kiện tiên quyết để tránh trách nhiệm hình sự và hậu quả tịch thu tài sản nghiêm trọng.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 hoặc gửi qua email  để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.