1. Thuyết minh là gì?
Theo từ điển Hán - Việt của tác giả Phan Văn Các giải thích: Thuyết minh có nghĩa là nói rõ, giải thích, giới thiệu về một vấn đề, sự vật, sự việc, hiện tượng nào đó trong cuộc sống. Ngoài ra, thuyết minh còn có nghĩa là hướng dẫn cách dùng. Thông thường, thuyết minh sẽ có hai dạng chính là văn nói và văn viết.
- Đối với dạng văn nói thì thuyết minh dùng để giải thích các vấn đề đã nêu ra một cách trực tiếp, gần gửi bằng lời nói. Việc thuyết minh có thể sử dụng lời thoại dịch các loại ngôn ngữ khác để người xem có thể hiểu được nội dung của sự việc.
- Đối với dạng văn viết thì thuyết minh được thể hiện qua văn bản thuyết minh, có thể lưu lại và sử dụng nhiều lần, được sử dụng phổ biến trong mọi lĩnh vực.
Trong quá trình thuyết minh, người nói, người viết có thể sử dụng một hoặc kết hợp nhiều phương pháp thuyết minh khác nhau. Các phương pháp thuyết minh phổ biến nhất có thể kể đến như:
- Phương pháp nêu định nghĩa và giải thích: Người nói, người viết có thể nếu định nghĩa bằng cách định nghĩa, giải thích sự vật, sự việc đó. Ví dụ: giải thích động vật là gì; giải thích văn học là gì, định nghĩa hình tròn là gì...
- Phương pháp liệt kê: Người nói, người viết có thể liệt kê những bộ phận của hiện tượng, sự việc đang được nhắc đến. Ví dụ: liệt kê các bộ phận của một ngôi đình bao gồm mái đình, nhà chính, sân đình, cột đình…
- Phương pháp nêu ví dụ: Người nói, người viết có thể nêu ví dụ cụ thể về một việc nào đó để chứng minh những lập luận của mình là đúng. Ví dụ: nêu ra sự gia tăng của dịch sốt xuất huyết thông qua thống kê của bộ y tế, chứng minh sự gia tăng dân số thông qua thống kê hàng năm…
- Phương pháp so sánh: Để nhấn mạnh và làm nổi bật về sự vật, hiện tượng, người nói, người viết có thể so sánh hiện tượng này với những hiện tượng khác có nét tương đồng. Ví dụ: so sánh diện tích của Thái Bình Dương với các đại dương khác...
- Phương pháp phân loại và phân tích: Đây được coi là phương pháp quan trọng và được sử dụng nhiều nhất trong văn bản thuyết minh. Vì mục đích của văn bản thuyết minh là nhằm giúp cho người đọc, người nghe hiểu được bản chất, đặc điểm, công dụng của sự vật, hiện tượng nên để làm nổi bật được mục đích đó, bắt buộc người viết phải sử dụng đến phương pháp phân loại và phân tích. Ví dụ: Để trình bày các đặc điểm của thành phố Huế, ta có thể dùng phương pháp phân loại, phân tích về trung tâm văn hóa, nghệ thuật; thiên nhiên ở thành phố Huế; các kiến trúc của Huế; các món ăn của Huế; con người Huế cần cù, bất khuất, kiên cường trong quá khứ và hiện tại; Huế đẹp và thơ mộng đã đi vào lịch sử của những thành phố anh hùng...
2. Văn bản thuyết minh là gì?
Văn bản thuyết minh là loại văn bản dùng để giới thiệu, trình bày chính xác, khách quan về cấu tạo, tính chất, quan hệ, giá trị… của một sự việc, hiện tượng, vấn đề thuộc tự nhiên, xã hội, con người. Khác với các loại văn bản khác như tự sự, miêu tả... Văn bản thuyết minh không nhằm để tái hiện, kể chuyện, biểu lộ tình cảm hay nghị luận mà nhằm mục đích cung cấp tri thức về các sự vật, hiện tượng trong tự nhiên và trong xã hội một cách khách quan, chân thực, không đan xen các yếu tố tưởng tượng hay thêm bớt, nói quá.
Có nhiều loại văn bản thuyết minh. Có loại chủ yếu trình bày, giới thiệu như thuyết minh về một tác phẩm, một danh lam thắng cảnh, một di tích lịch sử, một phương pháp... Có loại thiên về miêu tả sự vật, hiện tượng với những hình ảnh sinh động giàu tính hình tượng.
3. Kết cấu của văn bản thuyết minh
Kết cấu văn bản là sự tổ chức, sắp xếp các thành tố của văn bản thành một đơn vị thống nhất, hoàn chỉnh, có ý nghĩa. Kết cấu của văn bản phụ thuộc vào đối tượng, mục đích và người tiếp nhận văn bản.
Kết cấu của văn bản thuyết minh được giải thích hầu hết là tương tự như nhau. Hình thức kết cấu của văn bản thuyết minh phải phù hợp với mối liên hệ bên trong của đối tượng, với môi trường xung quanh và có quá trình nhận thức của con người. Văn bản thuyết minh có các hình thức kết cấu sau:
- Theo trình tự thời gian: trình bày sự vật theo quá trình hình thành, vận động và phát triển
- Theo trình tự không gian: trình bày sự vật theo tổ chức vốn có của nó (bên trên – bên dưới, bên trong – bên ngoài, hoặc theo trình tự quan sát…).
- Theo trật tự logic của đối tượng thuyết minh và nhận thức của người đọc: trình bày sự vật theo các mối quan hệ khác nhau (nguyên nhân - kết quả, chung - riêng, liệt kê các mặt, các phương diện,…).
- Kết cấu hỗn hợp: trình bày sự vật với sự kết hợp nhiều trình tự khác nhau.
Việc sắp xếp ý trong bài văn thuyết minh là việc rất quan trọng. Đối tượng thuyết minh rất đa dạng, vì thế việc sắp xếp ý cũng đa dạng. Khi sắp xếp ý, cần lưu ý dựa vào từng dạng bài thuyết minh để có cách sắp xếp ý cho phù hợp. Một số cách sắp xếp ý cơ bản như sau:
- Sắp xếp ý theo trình tự đặc điểm - cấu tạo - công dụng: Cách sắp xếp ý này phù hợp với văn bản thuyết minh về đồ vật.
- Sắp xếp ý theo trình tự đặc điểm - cấu tạo - sự xuất hiện và các giai đoạn phát triển trong lịch sử: Cách sắp xếp này phù hợp với kiểu bài thuyết minh các đối tượng gắn với truyền thống văn hoá của dân tộc.
- Sắp xếp ý theo trình tự đặc điểm không gian (bên trái, bên phải, đằng trước, đằng sau): Cách sắp xếp ý này phù hợp với kiểu bài thuyết minh về danh lam thắng cảnh.
- Sắp xếp ý theo trình tự các công việc (nguyên liệu - cách chế biến - yêu cầu về thành phẩm): Cách này thường áp dụng với các trường hợp giới thiệu về phương pháp, cách làm.
4. Yêu cầu khi viết văn bản thuyết minh
Khi bắt đầu viết văn bản thuyết minh về một sự vật, hiện tượng hoặc một vấn đề nào đó, người viết trước hết cần phải quan sát sự vật, hiện tượng đó để tìm hiểu về tính chất, đặc điểm của chúng; từ đó nắm chắc những tính chất, đặc điểm này để khi viết có thể làm nổi bật các đặc điểm chính của sự vật, hiện tượng cần thuyết minh sao cho việc truyền tải thông tin đến người đọc một cách nhanh chóng và dễ hiểu nhất. Văn bản thuyết minh cần được phản ánh một cách trung thực, khách quan và chính xác về các sự vật, hiện tượng… thuyết minh.
5. Các bước viết văn bản thuyết minh
Bước 1: Xác định đối tượng thuyết minh
Ở bước này, người viết cần:
- Sưu tầm, ghi chép và lựa chọn các tư liệu cho bài viết.
- Lựa chọn phương pháp thuyết minh phù hợp.
- Sử dụng ngôn từ chính xác, dễ hiểu để thuyết minh làm nổi bật các đặc điểm cơ bản của đối tượng.
Bước 2: Lập dàn ý chi tiết
Bước 3: Viết bài văn thuyết minh hoàn chỉnh
Trong đó, tương tự như các loại văn bản khác, khi viết văn bản thuyết minh cũng chia thành 3 phần gồm:
- Mở bài: Giới thiệu về đối tượng thuyết minh.
- Thân bài: Trình bày cấu tạo, đặc điểm, lợi ích, cách sử dụng… của đối tượng cụ thể.
- Kết bài: Trình bày thái độ với đối tượng.
6. Một số câu hỏi về chủ đề Văn bản thuyết minh
Câu 1: Văn bản thuyết minh là gì?
A. Là văn bản dùng để trình bày sự việc, diễn biến, nhân vật theo một trật tự nhất định để dẫn đến một kết thúc nhằm thuyết phục người đọc, người nghe
B. Là văn bản trình bày chi tiết, cụ thể cho ta cảm nhận được sự vật, con người một cách sinh động và cụ thể
C. Là văn bản trình bày những quan điểm, ý kiến thành những luận điểm
D. Là văn bản dùng phương thức trình bày, giới thiệu, giải thích đặc điểm, tính chất... của sự vật, hiện tượng
Đáp án: D
Câu 2: Văn bản thuyết minh có tính chất gì?
A. Chủ quan, giàu cảm xúc, tình cảm
B. Mang tính chất thời sự nóng bỏng
C. Uyên bác, chọn lọc
D. Tri thức chuẩn xác, khách quan, hữu ích
Đáp án: D
Câu 3: Phần mở bài của bài văn thuyết minh thường làm gì?
A. Giới thiệu đối tượng thuyết minh
B. Trình bày cấu tạo, đặc điểm, lợi ích… của đối tượng
C. Bày tỏ thái độ đối với đối tượng
D. Miêu tả chi tiết đối tượng
Đáp án: A
Câu 4: Phần thân bài của bài văn thuyết minh thường làm gì?
A. Giới thiệu đối tượng thuyết minh
B. Trình bày cấu tạo, đặc điểm, lợi ích… của đối tượng
C. Bày tỏ thái độ đối với đối tượng
D. Miêu tả chi tiết đối tượng
Đáp án: B
Câu 5: Phần kết bài của bài văn thuyết minh thường làm gì?
A. Giới thiệu đối tượng thuyết minh
B. Trình bày cấu tạo, đặc điểm, lợi ích….của đối tượng
C. Bày tỏ thái độ đối với đối tượng
D. Miêu tả chi tiết đối tượng
Đáp án: C
Trên đây là bài viết của Luật Minh Khuê về chủ đề Các hình thức kết cấu của văn bản thuyết minh. Hy vọng những nội dung trên đây đã đem đến cho bạn nhiều thông tin bổ ích.
