1. Cây sầu đâu có những loại nào?
Cây sầu đâu ở nước ta có nhiều loại khác nhau, trong đó chủ yếu là sầu đâu bản địa, sầu đâu rừng, sầu đâu Ấn Độ. Một số đặc điểm để phân biệt 3 loại sầu đâu này như sau:
- Cây sầu đâu bản địa: Cây to, thân gỗ, cao từ 8 - 15m, lá kép lông chim, hoa mọc ở lá sầu đâu thành cụm, có màu trắng hoặc màu tím nhạt.
- Cây sầu đâu rừng: Cây nhỏ, thân yếu không thành gỗ, cao từ 1.6 - 2.5m, lá sầu đâu xẻ lông chim không đều, 4 - 6 đôi lá chét, hoa nhỏ khác gốc, mọc thành chùm.
- Cây sầu đâu Ấn Độ: Cây to, thân gỗ, có thể cao đến 20m, các nhánh xèo tạo thành tán rộng, lá sầu đâu mọc xen kẽ với các lá chét chứa từ 8 đến 19 lá, cây cho sản lượng gỗ chất lượng cao và kẹo cao su thương mại.
2. Cây sầu đâu có công dụng gì đối với sức khỏe
Công dụng của cây sầu đâu bản địa
Cây sầu đâu bản địa toàn thân đều có vị đắng, tính lạnh, chỉ có vỏ rễ và vỏ thân được dùng làm thuốc. Hoạt chất chính trong vỏ rễ và vỏ thân là toosendanin, có tác dụng diệt giun đũa, giun kim, chống nấm, chống độc tố botulin tạo ra do vi khuẩn. Các bộ phận khác trên cây đều chứa độc, trong đó lá sầu đâu được dùng để làm thuốc diệt côn trùng, sâu bọ.
Theo kinh nghiệm dân gian, có thể dùng lá sầu đâu bỏ vào chum đựng các loại hạt ngũ cốc, gạo để tránh nấm, sâu mọt, dùng nước sắc lá sầu đâu (4kg lá trong 10 lít nước) để phun lên lá cây bị sâu bọ ăn hại. Trái sầu đâu khi ăn vào có thể gây ngộ độc với các triệu chứng nôn mửa, tiêu chảy, xuất huyết nội tạng, tim đập nhanh, suy thận...
Công dụng của cây sầu đâu rừng
Cây sầu đâu rừng thường mọc hoang ở các vùng miền Bắc và miền Trung, chỉ với nguồn mọc dại mỗi năm có cũng thu mua được 3 - 5 tấn quả. Trái sầu đâu rừng hái về, phơi hoặc sấy khô, loại bỏ tạp chất, không chế biến thêm, có thể bảo quản hàng chục năm mà không bị hỏng hay giảm tác dụng. Mùa thu hái sầu đâu rừng là vào tháng 8 đến tháng 12.
Theo đông y, cây sầu đâu rừng có vị đắng, tính hàn, xếp vào kinh đại tràng, tác dụng háo nước, sát trùng, chữa sốt rét, bệnh lỵ, nhưng không được sử dụng cho người tỳ vị hư nhược, nôn mửa. Sầu đâu rừng được bào chế dưới nhiều dạng khác nhau:
- Viên uống: Mỗi ngày 10 - 14 quả, thậm chí 20 quả tán nhỏ, làm thành viên với hàm lượng 0.1g/viên với toàn quả hoặc 0.2g/viên với nhân đã khử dầu. Uống liên tục trong 3 - 7 ngày, thông thường sẽ khỏi bệnh sau 1 - 2 ngày, nhưng để khỏi hẳn cần uống 5 - 7 ngày.
- Dầu: Bỏ vỏ, ép lấy dầu vì dầu có tính chất kích thích, gây nôn và tiêu lỏng. Ngoài chữa lỵ, sầu đâu rừng còn có tác dụng chữa tiêu chảy, viêm ruột thừa, sốt rét.
- Dạng thụt: Lấy 20 - 30 hạt sầu đâu giã nhỏ, ngâm vào 200ml dung dịch natri bicarbonat 1%, sau 1 - 2 giờ lọc lấy nước thụt. Vì sầu đâu rừng có độc nên thụt tháo có thể giảm bớt nguy cơ gặp tác dụng phụ hơn so với dạng uống như đau bụng, nôn, kém ăn, mệt mỏi.
- Liều dùng chữa sốt rét: Viên uống, ngày uống 3 lần, mỗi lần uống 1g quả, uống liên tục 4 - 5 ngày
Công dụng của cây sầu đâu Ấn Độ
Thân, vỏ rễ, quả non của cây sầu đâu Ấn Độ được sử dụng để làm nước tonic và chất se khít lỗ chân lông. Vỏ cây còn được sử dụng làm thuốc giảm đau, chữa bệnh sốt rét và các bệnh ngoài da. Lá cây được sử dụng trong điều trị giun, loét, các bệnh tim mạch, bệnh phong, thuốc trừ sâu và côn trùng.
Các loại sầu đâu đều có tác dụng trị bệnh nhưng độc tính cũng cao. Vì thế, người bệnh cần hết sức thận trọng khi sử dụng các bài thuốc có dược liệu này. Để tránh tác dụng phụ, tốt nhất khi sử dụng, bạn nên nhờ sự tư vấn của bác sĩ, lương y có chuyên môn.
3. Cây sầu đâu có thể tương tác với những loại thuốc nào?
Lá sầu đâu thường được dùng để điều trị một số vấn đề như chảy máu mũi, giun đường ruột, buồn nôn, ăn mất ngon, loét da, bệnh tim mạch, sốt, tiểu đường, bệnh nướu răng và các vấn đề về gan. Bên cạnh đó, kiểm soát sinh sản cũng là một công dụng khác của lá sầu đâu ít người biết đến.
Những điều kiện sức khỏe hoặc thuốc có thể tương tác với dược liệu cây sầu đâu bao gồm:
Lithium
Sầu đâu có tác dụng như thuốc lợi tiểu. Dùng sầu đâu có thể làm cơ thể giảm quá trình loại bỏ lithium. Điều này có thể làm tăng lượng lithium trong cơ thể và gây ra các phản ứng phụ nghiêm trọng. Tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng sản phẩm từ sầu đâu nếu bạn đang dùng lithium. Có thể cần thay đổi liều lithium của bạn.
Thuốc cho bệnh tiểu đường
Sầu đâu có thể làm giảm lượng đường trong máu. Thuốc tiểu đường cũng được sử dụng để làm giảm lượng đường trong máu. Dùng sầu đâu cùng với thuốc tiểu đường có thể gây ra lượng đường trong máu quá thấp. Theo dõi chặt chẽ lượng đường trong máu của bạn. Liều thuốc tiểu đường của bạn có thể cần phải thay đổi.
Một số thuốc dùng cho bệnh tiểu đường bao gồm glimepiride, glyburide, insulin, pioglitazone, rosiglitazone (Avandia), chlorpropamide, glipizide, tolbutamide.
Thuốc ức chế miễn dịch
Sầu đâu có thể làm tăng cường hệ thống miễn dịch. Bằng cách tăng hệ thống miễn dịch, sầu đâu có thể làm giảm hiệu quả của thuốc giảm hệ miễn dịch.
Một số loại thuốc giảm hệ miễn dịch bao gồm azathioprine, basiliximab, cyclosporine, daclizumab. muromonab-CD3, mycophenolate, tacrolimus, sirolimus, prednisone, corticosteroid (glucocorticoid) và các loại khác.
Bệnh tiểu đường
Sầu đâu có thể làm giảm lượng đường trong máu và có thể làm cho lượng đường trong máu đi quá thấp. Nếu bạn bị tiểu đường và sử dụng sầu đâu, hãy kiểm tra lượng đường trong máu của bạn một cách cẩn thận.
4. Cảnh báo tác dụng phụ của lá cây sầu đâu
Bên cạnh tác dụng có lợi thì sầu đâu cũng có những tác dụng phụ mà bạn cần phải đặc biệt quan tâm. Một số tác dụng phụ của cây sầu đâu mà bạn nên biết như:
- Trái sầu đâu bản địa được khuyến cáo không nên ăn vì có thể gây nôn mửa, ngộ độc, tiêu chảy, tim đập nhanh, xuất huyết nội tạng, suy thận…
- Nếu dùng sầu đâu không đúng cách hoặc quá lạm dụng có thể khiến bạn bị mất ý thức, động kinh, rối loạn não, thậm chí có thể tử vong.
- Đối với phụ nữ mang thai không nên ăn lá sầu đâu vì có thể gặp nguy cơ sảy thai. Do đó, với những chị em phụ nữ đang trong giai đoạn thai kỳ thì nên cân nhắc và tránh sử dụng loại thảo dược này.
Sầu đâu ăn được lá nhưng bạn chớ lạm dụng. Lá cây sầu đâu có các tác dụng phụ như: Nôn mửa, tiêu chảy, rối loạn nhịp tim, suy thận. Mỗi tuần, bạn chỉ nên ăn 2 - 3 bữa lá xoan sầu đâu, tránh ăn liên tục hàng ngày. Đối việc dùng lá để chữa bệnh, tùy tình trạng bệnh mà bạn dùng 5 - 10 lá mỗi ngày. Các bộ phận khác từ cây sầu đâu như: Hoa, quả, rễ, vỏ cây cũng không nên tùy tiện sử dụng.
Giảm khả năng có con
Một số nghiên cứu cho thấy sầu đâu có thể gây hại cho tinh trùng. Sầu đâu cũng có thể làm giảm khả năng sinh sản theo những cách khác. Nếu bạn đang cố gắng có con, tránh sử dụng sầu đâu.
Những người đang mong muốn thụ thai, phụ nữ có thai hoặc cho con bú tuyệt đối không dùng là cây sầu đâu. Tác dụng ngừa thai, phá thai của lá cây sầu đâu sẽ ảnh hưởng xấu đến quá trình thụ thai và sức khỏe thai kỳ.
Y học cổ truyền và kinh nghiệm dân gian có rất nhiều bài thuốc hay từ thảo mộc. Tuy nhiên, bạn cần tìm hiểu kỹ lưỡng để sử dụng đúng liều lượng và phòng tránh tác hại ngoài ý muốn. Thay vì phân vân khi dùng lá cây chữa bệnh, bạn nên tham khảo các loại dược phẩm, thuốc được điều chế từ thảo mộc.
Để an toàn khi sử dụng, bạn cần phải tìm hiểu rõ loại sầu đâu đó là gì, cũng như biết được tình hình sức khỏe của bản thân như thế nào. Hoặc để an toàn hơn, bạn nên tham khảo tư vấn từ các chuyên gia sức khỏe nếu:
- Bạn đang trong thai kỳ hoặc đang nuôi con bằng sữa mẹ
- Đang sử dụng các loại thuốc chữa bệnh, kháng sinh… hoặc bất kỳ loại thuốc nào khác
- Cơ thể dễ dị ứng hoặc đang bị dị ứng với các hoạt chất có trong cây sầu đâu hoặc với các loại thảo dược tự nhiên khác
- Đang và có tiền sử bệnh về rối loạn hoặc các bệnh lý khác.
