1. Tìm hiểu chung về quả bình bát
Cây bình bát hay còn có các tên gọi khác là Na xiêm; Nê xiêm; Đào tiên. Tên khoa học: Annona reticulata L. Họ: Annonaceae. Cành bình bát non có lông, cành già nhẵn bóng. Lá mọc so le, có hình mác thuôn dài, chiều dài khoảng 12 – 15cm, phiến lá rộng khoảng 4cm. Mặt trên lá nhẵn bóng, mặt dưới lá và cả cuống lá đều có lông tơ. Hoa có màu vàng, mọc thành cụm ở kẽ lá. Cánh hoa hẹp, 3 cánh ngoài dày và to, có lông tơ, 3 cánh trong nhỏ hơn; nhị nhiều, trung đới kéo dài; bầu gồm những lá noãn có lông. Quả kép, hình tim có từng ô 5 góc mờ ở vỏ, khi chín màu vàng hoặc vàng pha đỏ, thịt quả màu trắng hoặc ngả vàng, ăn được. Lá là lá đơn, mọc so le, đầu lá nhọn, gốc bo tròn. Lá dài 10–15 cm và rộng 5 – 7 cm, có 8 – 9 cặp gân phụ nổi rõ trên lá.
Bình bát sở hữu vị ngon đặc trưng cùng nhiều công dụng mà ít người biết đến. bát, tên khoa học là Annona reticulata L, là một loại thực vật xuất hiện phổ biến ở Nam Bộ. Bình bát có 2 loại: Bình bát dây và bình bát thân gỗ.
Bình bát dây còn có tên gọi khác là mảnh bát, bát bát, dây miểng bát, thuộc loại thực vật dây leo thân thảo. Ngày xưa chúng mọc hoang ở các mảnh đồi trải khắp các nước châu Á, còn ngày nay chúng được trồng rộng rãi trên thế giới. Dây bình bát mảnh và nhẵn, dài khoảng 5 - 8m. Loài thực vật này có lá hình tim, cuống dài, mép răng cưa, mọc so le với nhau. Ở các nách lá của chúng, những bông hoa đực hoặc cái sẽ mọc đơn hoặc mọc liền kề nhau. Loại bình bát này có hình bầu dục, kích thước quả nhỏ hơn so với bình bát thân gỗ. Khi non quả chúng màu xanh, khi chín quả chuyển sang màu đỏ hồng trông rất đẹp mắt. Thịt quả dày, chứa nhiều hạt, có vị ngọt thanh, hương thơm nhẹ nhàng.
Bình bát thân gỗ hay Na xiêm, là một loại cây thân gỗ thuộc họ Na, cao khoảng 2 - 10m, tán rộng, có nhiều nhánh nhỏ. Lá của loại cây này nhọn ở phần đầu, phần gốc bo tròn, mặt dưới phủ một lớp lông mịn, mặt trên nhẵn bóng. Chúng có nguồn gốc từ châu Mỹ và các đảo lân cận, ngày nay thấy nhiều ở Ấn Độ, châu Phi, châu Úc,... Tại Việt Nam, chúng mọc hoang và được trồng ở các tỉnh ven biển từ Bắc vào Nam. Hoa của chúng nhỏ nhắn, màu vàng, mọc xen kẽ lá. Vào tháng 7 - tháng 8 là khoảng thời gian hoa phát triển thành quả bình bát có dạng tựa như trái tim. Bình bát thân gỗ có vỏ dày hơn bình bát dây, có màu xanh khi còn non và chuyển sang màu vàng khi đã chín. Thịt quả có màu trắng hay trắng ngà, vị chua ngọt và có hương thơm đặc trưng.
Thành phần hoá học của bình bát.
- Hạt và trái bình bát chứa thành phần hoá học chủ yếu là:
+ 3 hợp chất dẫn xuất của benzen (sinapaldehyde glucoside, eleutheroside B, axit vanilic).
+ 2 hợp chất sterol (β-sitosterol và β-sitosterol-3-O-β-Dglucopyranoside).
+ 2 hợp chất acetogenin (uvarigrandin A, cis-reticulatacin-10-one).
+ 1 hợp chất amin béo (N- (Triacontanol)tryptamine).
+ 2 hợp chất triterpenoid (axit rotundic và pedunculosus).
- Trong lá có chứa:
+ 1 hợp chất triterpenoid mới (annonaretin A).
+ 2 hợp chất flavonoid ((2S)-di-O-methylquiritigenin, rutin).
+ 2 hợp chất sterol (β-sitosterol, 6β-hydroxystigmast- 4-en-3-one).
+ 3 hợp chất triterpenoid (taraxasterol, taraxerol, uvaol).
+ 4 hợp chất diterpenoid (axit kaurenoic, axit 17-acetoxy-16β-hydroxy-entkauran-19-oic, axit 16α-hydro-ent-kauran-17,19-dioic, axit 16αhydro-19-al-ent-kauran-17-oic).
Vỏ thân và rễ chứa:
Roliniastatin – 2, Reticulacinon, các Diterpen, Anonain, Oxoushinsunin, Michelalbin, Reticulin, Assimilobin, Hydroxynomuciferin, Methoxyannomontin.
- Cách sử dụng bình bát:
+ Hầm quả bình bát dây: Dây bình bát được dùng để hầm cùng với cà chua, hành tây và các loại rau
+ Canh bình bát dây: Trái bình bát dây kết hợp cùng thịt heo bằm, tôm,..... sẽ tạo nên món canh thanh mát, bổ dưỡng.
+ Bình bát dầm đường: Bình bát dầm đường sẽ mang đến hương vị thanh mát, béo béo của bình bát cực hấp dẫn. Để làm món bình bát dầm chỉ cần đem bình bát chín vàng rửa sạch, gọt vỏ, rồi dầm chung với đường cát, sữa đặc và đừng quên thêm ít đá trước khi thưởng thức.
- Bình bát là loại cây ra hoa kết quả suốt năm, nên có thể thu hoạch chúng bất cứ khi nào. Tất cả các bộ phận của bình bát dây, dù khô hay tươi, đều có thể làm dược liệu.
- Các bộ phận từ rễ, thân, lá đến quả hay hạt bình bát đều được sử dụng làm dược liệu. Rễ, thân thu hái lúc cây đã trưởng thành. Hạt thu hoạch lúc quả chín. Các dược liệu này sau khi hái về đem rửa thật sạch, có thể để dùng tươi hoặc phơi khô. Và chúng cần được bảo quản ở nơi thoáng mát, khô ráo.
2. Công dụng của quả bình bát
- Có tác dụng trong kiểm soát huyết áp: kết quả nghiên cứu đã chứng minh rằng, chiết xuất từ trái bình bát dây có thể ngăn ngừa nhiễm độc gan ở người cao huyết áp, những người đang thực hiện điều trị bằng thuốc ức chế men chuyển.
- Bảo vệ hệ thần kinh: Bình bát dây giúp bảo vệ thần kinh. Trái bình dây chứa lượng lớn vitamin B2, B6, chất chống oxy hóa, giúp não bộ của chúng ta duy trì chức năng của nó. Từ đó, giúp hệ thần kinh khỏe mạnh hơn, ngăn ngừa hiệu quả các bệnh như động kinh, tê thấp, đa xơ cứng, Alzheimer,.....
- Giúp hệ tiêu hoá khoẻ mạnh hơn: Chất xơ là là một thành phần được tìm thấy nhiều trong thực vật, có tác dụng làm giảm khả năng bệnh tim mạch, ngừa táo bón và làm mềm phân, có nhiều trong các loại rau: xà lách, cải bó xôi, bánh mì, ngũ cốc. Chất xơ có trong trái bình bát dây giúp cải thiện sức khỏe của hệ tiêu hoá, tăng khả năng hấp thu dinh dưỡng từ thức ăn, thúc đẩy nhu động ruột. Từ đó, ngăn ngừa được các vấn đề như trĩ, táo bón, viêm loét dạ dày,.....
- Có lợi cho tim mạch, tiêu hoá và xương: Các axit béo và chất xơ trong trái bình bát thân gỗ giúp giảm cholesterol xấu LDL, cải thiện sức khỏe của tim, hạn chế các bệnh liên quan đến tim mạch. Bên cạnh đó, nguồn chất xơ dồi dào trong trái bình bát giúp điều hoà vi khuẩn trong đường ruột, cải thiện tiêu hóa và ngừa các tình trạng như đầy hơi, táo bón, tiêu chảy,... Hơn nữa, loại quả này cũng rất giàu phốt pho và canxi, 2 chất này giúp xương chắc khỏe, hạn chế các vấn đề về xương khớp.
- Cung cấp chất dinh dưỡng cần thiết: Bình bát thân gỗ cung cấp các chất dinh dưỡng cần thiết. Bình bát thân gỗ cung cấp các chất dinh dưỡng cần thiết. Trái bình bát thân gỗ cung cấp lượng lớn chất xơ cho cơ thể con người. Loại quả này còn chứa các chất béo khác như betulinic, axit caprylic, oleic, lauric, linoleic, palmitic cùng một lượng nhỏ protein.
- Giúp hỗ trợ cho sức khỏe tim mạch, hệ tiêu hoá và xương, trái bình bát thân gỗ còn có các công dụng tuyệt vời khác như: Vỏ rễ của cây bình bát thân gỗ có khả năng cải thiện chứng đau bụng, đau răng, viêm lợi. Nước hạt bình bát được dùng làm dầu gội đầu, nước ngâm quần áo giúp tiêu diệt chấy, rận,..... Sesquiterpenoid trong quả Bình bát xanh có thể tiêu diệt côn trùng, ấu trùng từ đó diệt trừ sâu bọ, chấy rận hiệu quả. Thành phần squamocin có trong trái Bình bát xanh có độc tính với côn trùng Callosobruchus chinensis.
- Bìnhbát có thể dùng tươi hoặc phơi khô. Các bộ phận được sử dụng làm dược liệu của cây bình bát gồm có thân, lá, quả, hạt và rễ cây.
3. Những lưu ý khi sử dụng bình bát
đây là những lưu ý khi sử dụng quả bình bát:
- Khi có nhu cầu sử dụng quả bình bát, bạn nên trao đổi trước với thầy thuốc hoặc người có chuyên môn, do trong những quả bình bát có thể chứa độc tính.
- Dùng quả bình bát cần có sự kiên trì, vì phải mất thời gian dài để chúng phát huy tác dụng.
- Không để nhựa cây tiếp xúc trực tiếp với da hoặc bắn vào mắt, vì có thể gây dị ứng,.....
- Những người tỳ vị hư yếu không nên ăn nhiều quả bình bát vì chúng có tính hàn.
- Bên cạnh đó, không được kết hợp bình bát với thanh long vì có thể gây nguy hiểm do thành phần có trong 2 quả này kỵ nhau.
Trên đây là các nội dung được trình bày về lợi ích của quả bình bát. Để hiểu hơn, tham khảo: Thực đơn dinh dưỡng phát triển chiều cao hiệu quả.
Trân trọng
