Đặc điểm của hoạt động quản lý giam giữ, giáo dục phạm nhân?

Thi hành án phạt tù là việc cơ quan, người có thẩm quyền theo quy định của Luật Thi hành án hình sự buộc phạm nhân phải chịu sự quản lý giam giữ, giáo dục, cải tạo để họ trở thành người có ích cho xã hội . Do đó, hoạt động quản lý giam giữ, giáo dục, cải tạo phạm nhân mang ý nghĩa quan trọng, mục đích của hoạt động này là làm cho phạm nhân trở thành người có ích cho xã hội.

Phạm nhân là người đang chấp hành án phạt tù có thời hạn, tù chung thân ; họ phải bị quản lý, giam giữ nghiêm ngặt, chặt chẽ do lỗi lầm của họ đã gây ra cho Nhà nước, xã hội và công dân. Như vậy, việc quản lý giam giữ phạm nhân là hoạt động nhằm không để phạm nhân có hành động chống phá, trốn trại, phạm tội mới, vi phạm nội quy, quy chế cơ sở giam giữ; đồng thời đảm bảo cho việc giáo dục, cải tạo phạm nhân được dễ dàng thực hiện.

Giáo dục là hoạt động nhằm tác động một cách có hệ thống đến sự phát triển tinh thần, thể chất của một đối tượng nào đó, làm cho đối tượng ấy dần dần có được những phẩm chất và năng lực như yêu cầu đề ra . Như vậy, giáo dục phạm nhân là hoạt động nhằm tác động một cách có hệ thống đến sự phát triển tinh thần, thể chất của phạm nhân, làm cho phạm nhân dần dần thay đổi trở thành người tốt, người lương thiện. Đây là quá trình tác động có mục đích, tổ chức và kế hoạch của các cơ quan, người thẩm quyền đến phạm nhân để họ trở thành người có ích cho xã hội, có ý thức tuân theo pháp luật và các quy tắc xử sự trong cuộc sống xã hội, không phạm tội mới, vi phạm pháp luật và giúp họ tái hòa nhập cộng đồng 

Hoạt động giáo dục phạm nhân được thực hiện ngay từ khi người bị kết án phạt tù đến chấp hành án cho đến thời điểm phạm nhân chấp hành xong hình phạt, ra khỏi cơ sở giam giữ và được thực hiện qua các hình thức: giáo dục công dân; giáo dục pháp luật; giáo dục văn hóa; giáo dục thẩm mỹ; giáo dục đạo đức và giáo dục lao động và dạy nghề. Trong đó:

- Giáo dục công dân cho phạm nhân là quá trình tác động để hình thành cho phạm nhân có nhận thức đúng đắn và thực hiện đầy đủ quyền và nghĩa vụ công dân .

- Giáo dục pháp luật cho phạm nhân là quá trình tác động, hình thành ở phạm nhân những hiểu biết đúng đắn về các quy định của pháp luật, để tự liên hệ bản thân và thừa nhận tội lỗi vi phạm của mình gây ra và hình thức xử lý của pháp luật đối với họ nhằm xây dựng cho họ thói quen sống và làm việc tuân theo pháp luật .

- Giáo dục văn hóa cho phạm nhân là hoạt động tác động đến phạm nhân, giúp cho phạm nhân nâng cao trình độ văn hóa, thuận lợi cho việc tiếp thu, nhận thức trong quá trình chấp hành án .

- Giáo dục thẩm mỹ cho phạm nhân là quá trình tác động hình thành cho phạm nhân khả năng cảm thụ, đánh giá, sáng tạo và hành động theo cái đẹp góp phần tạo ra lối sống tốt đẹp cho phạm nhân .

- Giáo dục đạo đức cho phạm nhân là quá trình biến đổi hệ thống các chuẩn mực đạo đức từ những đòi hỏi bên ngoài của xã hội đối với cá nhân thành những đòi hỏi bên trong của cá nhân, thành niềm tin, nhu cầu, thói quen của phạm nhân .

- Giáo dục lao động, dạy nghề cho phạm nhân là sự chuẩn bị về tâm lý và thực tiễn lao động sản xuất nhằm hình thành ở phạm nhân ý thức lao động, thói quen lao động, nhu cầu lao động và từ đó có ý thức tôn trọng giá trị sức lao động, thành quả lao động để khi chấp hành xong bản án họ có thể tự tạo dựng cuộc sống bằng nghề nghiệp chân chính của mình .

Các hoạt động giáo dục phạm nhân trên đều nhằm giúp cho phạm nhân có thể nhận thức đầy đủ về đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước; đồng thời làm cho phạm nhân nhận thức tội lỗi của bản thân đã gây ra cho xã hội, gia đình. Từ đó, phạm nhân thấy rõ được trách nhiệm trong việc chấp hành bản án, thật thà hối cải, chấp hành pháp luật của Nhà nước, quy chế, nội quy của cơ sở giam giữ, tích cực lao động, học tập, rèn luyện, tu dưỡng đạo đức để phấn đầu trở thành người có ích cho xã hội

Từ những phân tích trên, có thể hiểu Quản lý giam giữ, giáo dục phạm nhân là hoạt động của cơ quan, người có thẩm quyền tổ chức các hoạt động giam giữ nghiêm ngặt, chặt chẽ đối với phạm nhân; đồng thời có các biện pháp tác động một cách có hệ thống đến sự phát triển tinh thần, thể chất của phạm nhân, làm cho phạm nhân dần dần thay đổi trở thành người có ích cho xã hội.

Hoạt động quản lý giam giữ, giáo dục phạm nhân là hoạt động quản lý, giáo dục mang tính đặc biệt, thể hiện ở những nét sau đây:

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin: “Con người là một thực thể sinh vật – xã hội. Là một thực thể sinh vật vì con người là một cơ thể sống. Là một thực thể xã hội. Muốn thay đổi bản chất con người, thì phải thay đổi các quan hệ xã hội mà con người đang sống. Muốn xây dựng một xã hội có tính người, phải xóa bỏ các quan hệ xã hội làm mất tính người” 

Như vậy, để giáo dục phạm nhân trở thành người có ích cho xã hội cần phải thay đổi quan hệ xã hội mà phạm nhân trước đây đang sống, xóa bỏ các quan hệ xã hội này; và do đó, phạm nhân phải chịu sự quản lý giam giữ, giáo dục tại cơ sở giam giữ. Cơ sở giam giữ là nơi chấp hành hình phạt của người bị kết án tù có thời hạn, tù chung thân; đây chính là công cụ của Nhà nước để tổ chức thi hành án phạt tù đối với phạm nhân nhằm giáo dục họ trở thành người có ích cho xã hội. 

Cơ sở giam giữ thực hiện một trong những chức năng cơ bản, quan trọng của mình là tước quyền tự do, làm hạn chế tối đa khả năng tiếp xúc của người đã phạm tội đối với môi trường xã hội bên ngoài trong thời gian người đó phải chấp hành hình phạt tù . Cơ sở giam giữ còn là nơi để tổ chức tiến hành công tác quản chế đối với các phạm nhân, để tước đi điều kiện thực hiện tội phạm mới, tước đi những điều kiện có thể thúc đẩy động cơ phạm tội trong con người phạm nhân có thể trỗi dậy và biến thành hành động phạm tội, thông qua công tác tác động giáo dục cưỡng bức và thuyết phục để người phạm tội nhận thức sâu sắc hơn nhu cầu về lao động cải tạo hoàn lương .

Tuy nhiên, cơ sở giam giữ là nơi chấp hành án của nhiều phạm nhân khác nhau; mỗi phạm nhân có những đặc điểm riêng biệt và trong cùng một môi trường cơ sở giam giữ, tồn tại rất nhiều các mối quan hệ xã hội. Môi trường cơ sở giam giữ là môi trường khép kín, gồm phần lớn những người có lệch lạc, biến dạng về nhân cách, phạm nhân ảnh hưởng, tác động đến nhau. Do đó, muốn cải tạo phạm nhân phải đồng thời tiến hành cải tạo cả nhóm những phạm nhân khác; tác động giáo dục phải tiến hành song song và đồng thời đến nhóm phạm nhân và cá nhân phạm nhân được đặt trong nhóm này. Để thực hiện được nội dung này, Nhà nước ban hành hệ thống các quy phạm pháp luật để điều chỉnh các mối quan hệ trong nơi giam giữ. Hệ thống các quy phạm pháp luật được xây dựng một cách cụ thể, chi tiết và có tính toán dựa trên các yếu tố pháp chế, nhân đạo và tiết kiệm kinh tế tạo ra được môi trường phù hợp với mục đích của việc giáo dục, cải tạo phạm nhân . Chính các quy phạm này tạo ra các quan hệ mang tính đặc thù trong cơ sở giam giữ, hình thành môi trường sống (môi trường thi hành án) của phạm nhân có nét đặc trưng riêng, phù hợp với mục đích của công tác giam giữ, cải tạo phạm nhân .

Phạm nhân là người có tội bị kết án phạt tù. Họ đã phạm tội ở mức độ khác nhau do những nguyên nhân khác nhau nhưng đều là biểu hiện cụ thể của ý thức không tôn trọng pháp luật, các quy tắc của cuộc sống xã hội  và trong nhóm đối tượng này luôn tồn tại những phẩm chất tâm lý tiêu cực nhất định vì họ là những người phạm tội ; họ có những hành vi chống đối lại việc giam giữ, chống đối lại việc các biện pháp giáo dục của cơ sở giam giữ. Tuy nhiên, phạm nhân mặc dù bị hạn chế một số quyền công dân nhưng quyền và lợi ích của họ không bị pháp luật tước bỏ phải được tôn trọng. Do đó, bên cạnh việc tổ chức các hoạt động trong khuôn khổ, thường xuyên kiểm soát, giám sát chặt chẽ để phạm nhân không trốn, chống phá, thực hiện hành vi phạm tội, vi phạm pháp luật thì cần đảm bảo quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của phạm nhân.   

Bên cạnh đó, hoạt động giáo dục phạm nhân là một quá trình “giáo dục lại”, đây là quá trình tổ chức lại cuộc sống, khắc phục những thói hư tất xấu (tư tưởng không phù hợp, lối sống ích kỷ cá nhân bệnh hoạn với các mức độ khác nhau như: thô bạo, cục cằn, tàn nhẫn, chèn ép, ức hiếp người khác, lười biếng, hưởng lạc, đồ trụy, sa đọa, vô nhân tính…); đồng thời giúp phạm nhân xây dựng lại các định hướng giá trị phù hợp với yêu cầu của xã hội: đạo đức, lối sống, lý tưởng, quan hệ giữa con người với con người…  .  

Ngoài ra, đối tượng phạm nhân chấp hành án trong các cơ sở giam giữ đa dạng về thành phần; có sự chênh lệch quá lớn về tuổi tác (từ người dưới 18 tuổi đến những người già yếu); có phạm nhân lưu manh, chuyên nghiệp, có tiền án, tiền sự nhưng cũng có phạm nhân phạm tội lần đầu, nguyên là cán bộ, công nhân, viên chức nhà nước, tổ chức xã hội; có phạm nhân thuộc loại tái phạm nguy hiêm, cầm đầu tổ chức, cốt cán, thực hành đặc lực, không nhận tội, chống đối quyết liệt nhưng cũng có phạm nhân thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải… Do đó, việc phân loại để giam giữ, và phân loại cá nhân phạm nhân để có hình thức, biện pháp giáo dục phù hợp là điều hết sức cần thiết.  

Trong quá trình phạm nhân chấp hành án, giữa việc quản lý giam giữ và giáo dục phạm nhân có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Quản lý để giáo dục phạm nhân và trong giáo dục để phạm nhân nhận thức rõ tội lỗi, tự giác chấp hành các quy định của pháp luật, nội quy, quy chế của cơ sở giam giữ.

Quản lý giam giữ phạm nhân là việc tổ chức thực hiện quản lý nhà nước về thi hành án phạt tù bằng sự cưỡng chế của Nhà nước để tiến hành quản lý, giam giữ nghiêm ngặt, chặt chẽ đối với phạm nhân, nhằm đảm bảo hiệu lực pháp luật của bản án phạt tù . Trong quá trình chấp hành án, phạm nhân bị giam giữ và quản lý chặt chẽ, bị cách ly với xã hội bên ngoài và trong suốt thời gian thi hành án họ phải chấp hành nghiêm chỉnh nội quy, quy chế của cơ sở giam giữ. Và để việc quản lý, giam giữ phạm nhân được hiệu quả thì cần sự hỗ trợ của công tác giáo dục phạm nhân; bởi suy cho cùng mục đích của quản lý, giam giữ hay giáo dục, cải tạo phạm nhân đều là giáo dục họ trở thành người có ích cho xã hội.

Trong quá trình quản lý, giam giữ phạm nhân cần phải coi trọng việc giáo dục thuyết phục về tư tưởng, để phạm nhân tự giác chấp hành nội quy, quy chế trại giam, giáo dục về tư tưởng để phạm nhân hiểu rõ được đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước, thấy được tội lỗi, lỗi lầm của bản thân họ  

Ngoài ra, hoạt động giáo dục phạm nhân giúp cho cơ sở giam giữ có thể phân hóa tối đa phạm nhân để tổ chức quản lý, giam giữ. Qua hoạt động giáo dục phạm nhân xác định được từng thái độ chấp hành của phạm nhân để phân loại quản lý giam giữ; bên cạnh đó, một trong tiêu chí quan trọng để xếp loại thi đua chấp hành án phạt tù và để xem xét giảm án đó là phạm nhân tích cực, tự giác học tập, rèn luyện, tu dưỡng đạo đức.