1.Khẩu khí phản ánh ý chí của chủ thể
Khẩu khí phản ánh ý chí chủ quan của chủ thể bộc lộ công khai dưới một mức độ ngôn ngữ để người khác hiểu được bản chất của sự vật, sự việc, quan điểm, cách hiểu, mức độ hiểu biết và mục đích của người thể hiện. Khẩu khí có mối quan hệ hữu cơ với thái độ, quan điểm, tâm trạng của người thể hiện thông qua ngôn ngữ nói. Mục đích và bản lĩnh của người thể hiện khẩu khí cùng đồng thời xuất hiện trong một thời điểm với ngỗn ngữ nói của người đó được bộc lộ công khai. Vì vậy, khẩu khí phản ánh khách quan tâm trạng, sự trải nghiệm, phông văn hóa, bản lĩnh, hoàn cảnh, vị thế, mục đích của người thể hiện.
2.Khẩu khí phục vụ mục đích
Khẩu khí phục vụ mục đích của chủ thể dưới dạng mệnh lệnh, chỉ huy, thể hiện thái độ, tâm trạng để người đối thoại hiểu đúng suy nghĩ hoặc có thể nhằm làm sai lạc cách hiểu về mình hoặc người thứ ba theo hướng có lợi cho chủ thể biểu lộ khẩu khí. Khẩu khí tác động trực tiếp với người đối thoại và người thứ ba có cùng chí hướng, quan điểm với người biểu lộ khẩu khí, có thể là những người có mục đích, có các quyển và lợi ích đối lập.
Khẩu khí có thể làm tăng giá trị về nhân cách, bản lĩnh, ý chí, mục đích của người biểu lộ khẩu khí (một mặt), hoặc có thể làm nguy hại đến mục đích, nhân cách của người biểu lộ (mặt khác). Hai mặt này của khẩu khí được phản ánh khách quan bản lĩnh, ý chí của người biểu lộ. Nếu thiếu bình tĩnh, kinh nghiệm, bản lĩnh và sự chuẩn bị thì khẩu khí có thể gây bất lợi cho người thể hiện. Vì vậy, hệ quả của khẩu khí thể hiện ở một trong ba mức độ dưới đây:
Thứ nhất, khẩu khí có sự tác động mạnh mẽ đến tàm lý, ý chí, bản lĩnh của người đối thoại, làm cho người này lúng túng và mất niềm tin vào lập luận của mình. Người đối thoại mất thế chủ động trong thể hiện ngôn ngữ hoặc mục đích ban đầu được đặt ra của người đó bị đánh lạc hướng hoặc bị phá vỡ.
Thứ hai, khẩu khí tác động trực tiếp đến tâm lý và bản lĩnh của người đối thoại, người đối thoại hiểu được bản lĩnh, tâm trạng, sự trải nghiệm, phông văn hóa của người thể hiện khẩu khí và phát hiện những điểm yếu trong lập luận, trong lập trường của người này. Tù đó, người đối thoại có thể ngay lập tức tìm cách “tấn công”, giành thế chủ động qua đối thoại và lái nội dung đối thoại theo hướng có lợi cho mình.
Thứ ba, khẩu khí của một người biểu lộ ra bên ngoài không thể hiện rõ bản lĩnh, tâm trạng, ý chí, mục đích thì xem như không có khẩu khí. Tuy nhiên, khẩu khí của một người thông qua đối thoại không bộc lộ rõ ý chí, tâm trạng, bản lĩnh thì hoặc là người có tư duy không mạch lạc hoặc người này chưa nắm được bản chất của vấn đề cần đối thoại.
3. Khẩu khí thể hiện ra ở lời nói
Chủ thể của khẩu khí thể hiện trực tiếp suy nghĩ, quan điểm, hiểu biết, sự nhạy cảm của mình qua đối thoại, tranh luận với người khác. Khẩu khí của người nói ra một vấn đề nào phản ánh khách quan chí khí của người nói, mọi người có thể đồng cảm, có thể ái ngại, có thể thù hằn, có thể xa lánh, có thể để bụng và tìm cơ hội trả thù...
4.Khẩu khí qua ngôn ngữ đọc
Một người có thể đọc cho người khác nghe một bức thư, một văn bản, một nội dung thông báo, một bài xã luận, một lời kêu gọi, một bản tin chiến sự, một bản tin vê' sản xuất, kinh doanh của một công ty, doanh nghiệp, một bản tin về hiện tượng thiên tai, một bài binh luận văn học, nghệ thuật, khoa học... Người đọc các văn bản này, có thể là người phát thanh viên của đài truyền hình, đài truyền thanh, người đại diện cho những người khác, người đại diện cho một doanh nghiệp, công ty... nhưng đọc văn bản với một tâm trạng thấu hiểu ý tứ của văn bản và quan điểm của người viết, cho nên khẩu khí đọc có thể còn là một loại “vũ khí”, một phương tiện tạo niềm tin cho con người, làm lung lay ý chí đối phương, khơi dậy niềm tin, tinh thần và lòng dũng cảm cho người khác.
Ngoài ra, khẩu khí còn thể hiện dưới một số hình thức khác như:
(1) Khẩu khí thể hiện của kẻ bề trên, kẻ cả. Người thể hiện khẩu khí dưới hình thức này căn cứ vào quan hệ xã hội hoặc quan hệ phụ thuộc. Người thể hiện khẩu khí có thể mạnh, mang thế chủ động trong một quan hệ xã hội nhất định, có lợi thế về sức mạnh nào đó như kinh tế, hiểu biết, trải nghiệm, chuyên môn...
Khẩu khí của người có vai trò, có trách nhiệm, có địa vị xã hội hoặc quan hệ phụ thuộc. Quan hệ phụ thuộc thường là giữa mệnh lệnh của cấp trên đối với cấp dưới và khẩu khí này là khẩu khí có tính chất mệnh lệnh.
Khẩu khí đối thoại là loại khẩu khí thể hiện thông qua đối thoại vê' một chủ đê hay một sự việc cụ thể. Khẩu khí này bộc lộ rõ bản lĩnh, chí khí của các bên hoặc của một bên. Thể hiện khẩu khí trong đổi thoại, bản lĩhh của chủ thể không phụ thuộc vào bản chất của sự việc, tính chất của chủ đê' đối thoại. Xét về mặt xã hội, trong một quan hệ nhất định thì một bên có thể đại diện cho lẽ phải, ở thế chủ động, còn một bên đại diện cho thế yếu, thế bị động. Nhưng khẩu khí của các bên luôn luôn phản ánh chí khí của người biểu hiện, có thể có những ảnh hưởng nhất định đến khẩu khí, nhưng không làm mất đi bản chất của khẩu khí.
5.Phương ngữ và màu sắc
Việt Nam có ba phương ngữ chủ yếu được xác định theo tiêu chí vùng, miền gồm: Phương ngữ miền Bắc, phương ngữ miền Trung và phương ngữ Nam Bộ. Người sống trong khu vực phương ngữ khác nhau thì thể hiện khẩu khí cũng có sự khác nhau nhưng không nhiều. Bởi vì khẩu khí thể
hiện khí phách, tâm trạng của cá nhân, còn phương ngữ chỉ là hình thức biểu hiện của ngôn từ về ầm, điệu. Tuy nhiên, có nhiều chi tiết của phương ngữ có thể ảnh hưởng đến ngôn ngữ và khẩu khí của người đối thoại, người tranh luận. Các từ địa phương mà chỉ những người trong địa phương đó mới có thể hiểu hết nghĩa, còn người ở địa phương khác có thể khó hiểu hơn. Vì vậy, người sinh ra và lớn lên ở một vùng có phương ngữ tương ứng, khi đối thoại, tranh luận với người ở phương ngữ khác thì nên chú ý dùng từ phổ biến nhất trong xã hội để những người tranh luận, đối thoại hiểu nhau hơn.
Màu sắc của khẩu khí
Khẩu khí có góc, có cạnh như một “bức tranh sơn dầu” mô tả không gian đầy sóng gió, bão tố hay nắng gắt. Khẩu khí còn thể hiện ở sự thong thả, điềm tĩnh, thanh bình, lãng đãng như một “bức tranh thủy mạc”. Có loại khẩu khí không rõ nét, mờ ảo vu vơ, có loại khẩu khí trầm hùng như sóng biển thủy triều lên xuống... Màu sắc của khẩu khí không phải là sắc màu hội họa, mà được hiểu như những đặc điểm của ngữ điệu, tần số âm thanh của khẩu khí làm nổi bật những điểm nhấn của ngôn ngữ để gây sự chú ý, quan tâm của người nghe. Màu sắc của khẩu khí làm bật lên những chủ đề mà người thể hiện mong muốn đạt được. Tuy nhiên, không phải người nào cũng thể hiện
tốt “thần hồn” của khẩu khí. Màu sắc của khẩu khí phản ánh và phụ thuộc vào tâm trạng, ý chí và khí phách, bản lĩnh, kiến thức, vị thế trong đối thoại, trong tranh luận của người thể hiện khẩu khí.
Màu sắc của khẩu khí không phụ thuộc vào phương ngữ, mà phụ thuộc chủ yếu vào bản lĩnh, thái đô, tâm trạng, chí khí, cảm xúc của người nói.
Những thông tin chung về phản biện và tư duy phản biện
Hiện nay, khái niệm về tư duy phản biện được khá nhiều nhà hiền triết đưa ra. Có người cho rằng đó là tư duy thông qua quá trình học tập và rèn luyện có tổ chức. Có nghĩa là, tư duy này có đánh giá và phân tích cụ thể cho từng hành động riêng.
Có người lại cho rằng, tư duy phản biện là nghệ thuật của nghệ thuật. Bên cạnh đó, đây được coi là những bước cải tiến vượt bậc cho vấn đề ban đầu.
Bản chất của tư duy phản biện là khiến người tư duy cần có cái nhìn đa chiều, khách quan. Từ đó, tìm ra những bằng chứng và lý lẽ thuyết phục, có hệ thống để phản bác quan điểm.
Hiện nay, kỹ năng mềm phản biện được khá nhiều đối tượng khác nhau quan tâm. Phản biện được coi là một khái niệm khá trừu tượng. Song, có thể hiểu rằng đây là suy nghĩ và những hành động của một cá nhân hay nhóm về một vấn đề. Người hay nhóm người có tư duy và những lý lẽ nhằm bác bỏ, phản bác vấn đề ban đầu.
Người có tư duy phản biện thường có những dấu hiệu như thế nào?
Để có tư duy phản biện, người có khả năng này cần tích hợp nhiều luồng thông tin khác nhau. Bên cạnh đó, vốn sống, vốn văn hóa của họ cần đạt đến một trình độ nhất định. Để hiểu rõ hơn về những người có tư duy phản biện, hãy cùng tìm hiểu những đặc điểm dưới đây.
Logic trong lời nói và hành động
Người có tư duy phản biện thường có sự logic trong lời nói và hành động. Trong các cuộc hội thoại, những người này thường đưa ra cả lý lẽ và dẫn chứng cho từng quan điểm riêng. Lập luận chặt lẽ, có tính logic cao nhằm đạt được hiệu quả cho cuộc trò chuyện.
Có cái nhìn khách quan trước mọi sự việc
Bên cạnh đó, những người có tư duy phản biện thường khá tỉnh táo trước các quan điểm. Người này thường đánh giá, nhận định các quan điểm trước khi đưa ra bình luận về chúng. Điều này thể hiện rằng, họ không hề hoang mang mà còn khá bình tĩnh.
Thường xuyên chỉ ra vấn đề của vấn đề
Ngoài ra, nhóm người này thường phát hiện ra sự thiếu logic, không nhất quán trong các cuộc trò chuyện, các lời nói. Sự nhạy bén được tô luyện đã giúp họ phát hiện ra những điều bất thường này.
Có lý lẽ, dẫn chứng đầy đủ
Trước mỗi vấn đề, các nhà phản biện thường tìm ra các chứng cứ và sắp xếp chúng một cách có hệ thống. Không chỉ đơn giản là tìm ra điểm sai, điểm yếu. Người có tư duy phản biện phải lập luận chặt chẽ nhằm bác bỏ điều sai trái. Chính bởi tư duy logic, lập luận chặt chẽ mà các nhà phản biện nhận được sự quan tâm lớn của công chúng.
Không đánh đồng phản biện và cãi lộn
Một điều vô cùng quan trọng, tư duy phản biện không đồng nhất với việc thích chỉ trích đối phương. Sự khác nhau giữa hai khái niệm này là sự thấu hiểu, tranh luận dựa trên tinh thần xây dựng. Bên cạnh đó còn là sự thống nhất về lý lẽ và dẫn chứng. Thường những cuộc cãi vã chỉ mang tính chất lời nói mà không có lập luận sắc bén. Đồng thời, người cãi vã thường mang tính hạ thấp đối phương và thiếu sự tôn trọng.
Cách để rèn tư duy phản biện hiệu quả
Để có thể sở hữu tính nhanh nhạy, tư duy phản biện cao là điều mà bất kỳ ai đều mong muốn. Tuy nhiên, “có công mài sắt, có ngày nên kim”, vì thế, điều này cần được tích lũy sau cả quá trình. Dưới đây là những cách để bạn có thể tự rèn cho bản thân tư duy phản biện.
Luôn luôn trau dồi kiến thức cho bản thân
Những người có tư duy phản biện tốt luôn nhận được cái nhìn tốt của những người xung quanh. Bởi họ có vốn phông nền kiến thức có chiều sâu và có chiều rộng. Để được như thế, bạn cần luôn luôn tích cực, chủ động trau dồi vốn kiến thức cho bản thân.
Cần chú ý quan sát, học hỏi những điều tốt đẹp, các kiến thức (ít nhất là liên quan trực tiếp đến lĩnh vực của bản thân). Đồng thời, học phải đi đôi với hành, thế nên bạn cần thực hành thường xuyên.
Luật Minh Khuê (sưu tầm và biên tập)
