Đường sắt là một trong những loại hình giao thông vận tải quan trọng, có ý nghĩa chiến lược trong phát triển kinh tế – xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh và kết nối vùng, miền trên phạm vi cả nước. Để hệ thống đường sắt được đầu tư, xây dựng và vận hành an toàn, đồng bộ, quỹ đất dành cho đường sắt phải được quản lý chặt chẽ, sử dụng đúng mục đích và phù hợp với quy hoạch. Luật Đất đai năm 2024 đã dành những quy định riêng, cụ thể hóa các loại đất dành cho đường sắt cũng như nguyên tắc giao đất, cho thuê đất, qua đó tạo hành lang pháp lý rõ ràng cho việc khai thác, sử dụng đất phục vụ phát triển hạ tầng đường sắt bền vững, lâu dài
1. Đất dành cho đường sắt gồm những loại nào?
Đất dành cho đường sắt là một bộ phận quan trọng trong hệ thống đất đai phục vụ phát triển kết cấu hạ tầng giao thông quốc gia, có vai trò đặc biệt trong việc bảo đảm nhu cầu vận tải, kết nối vùng miền, thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh. Việc xác định rõ phạm vi, mục đích sử dụng và các loại đất thuộc đất dành cho đường sắt không chỉ giúp công tác quản lý nhà nước về đất đai được thống nhất, hiệu quả mà còn là cơ sở pháp lý quan trọng để lập quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, đầu tư xây dựng và khai thác công trình đường sắt một cách bền vững. Trên cơ đó, khoản 1 điều 209 Luật đất đai 2024, sửa đổi bởi Điểm a Khoản 4 Điều 56 Luật Đường sắt 2025 đã quy định cụ thể các loại đất thuộc nhóm đất dành cho đường sắt như sau:
- Đất xây dựng kết cấu hạ tầng đường sắt quốc gia, đường sắt đô thị; đất xây dựng trụ sở cơ quan nhà nước cho hoạt động thường xuyên trong ga đường sắt
Đây là nhóm đất giữ vai trò trung tâm, cốt lõi trong toàn bộ hệ thống đường sắt, trực tiếp phục vụ cho việc hình thành, vận hành và quản lý hoạt động giao thông đường sắt. Việc sử dụng đất cho xây dựng kết cấu hạ tầng đường sắt quốc gia và đường sắt đô thị nhằm bảo đảm nhu cầu đi lại, vận chuyển hàng hóa trên phạm vi cả nước cũng như trong các đô thị lớn. Bên cạnh đó, đất xây dựng trụ sở cơ quan nhà nước trong ga đường sắt thể hiện yêu cầu quản lý nhà nước thường xuyên, liên tục, góp phần bảo đảm an toàn, trật tự và hiệu quả trong khai thác, vận hành hệ thống đường sắt.
- Đất xây dựng kết cấu hạ tầng đường sắt chuyên dùng, công trình công nghiệp đường sắt
Nhóm đất này phục vụ cho các tuyến đường sắt và công trình có tính chất chuyên biệt, thường gắn với nhu cầu vận chuyển riêng của từng ngành, từng cơ sở sản xuất hoặc khu công nghiệp. Việc bố trí đất cho đường sắt chuyên dùng và công trình công nghiệp đường sắt giúp tăng tính linh hoạt, chủ động trong vận tải, đồng thời đáp ứng yêu cầu bảo dưỡng, sửa chữa, sản xuất thiết bị, phương tiện đường sắt. Qua đó, góp phần nâng cao năng lực kỹ thuật, giảm chi phí vận hành và thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành đường sắt.
- Đất xây dựng công trình dịch vụ liên quan đến vận tải hành khách, vận tải hàng hóa và công trình kinh doanh dịch vụ thương mại khác trong phạm vi đất xây dựng kết cấu hạ tầng đường sắt
Quy định này phản ánh xu hướng khai thác tổng hợp quỹ đất đường sắt, kết hợp giữa chức năng giao thông và chức năng dịch vụ, thương mại. Các công trình dịch vụ phục vụ hành khách và hàng hóa không chỉ đáp ứng nhu cầu thiết yếu trong quá trình vận chuyển mà còn nâng cao chất lượng dịch vụ, tạo sự thuận tiện cho người sử dụng. Đồng thời, việc cho phép kinh doanh dịch vụ thương mại trong phạm vi đất hạ tầng đường sắt còn góp phần khai thác hiệu quả giá trị đất đai, tạo nguồn thu để tái đầu tư, phát triển kết cấu hạ tầng đường sắt trong dài hạn.
Như vậy, việc phân định rõ các loại đất dành cho đường sắt không chỉ tạo cơ sở pháp lý cho công tác quản lý, sử dụng đất đai thống nhất và hiệu quả mà còn góp phần bảo đảm phát triển hệ thống đường sắt đồng bộ, hiện đại, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế – xã hội trong từng giai đoạn.
2. Hình thức giao đất, cho thuê đất dành cho đường sắt
Theo khoản 2 điều 209 Luật đất đai 2024 thì Việc giao đất, cho thuê đất dành cho đường sắt được quy định theo từng loại mục đích sử dụng đất, bảo đảm phù hợp với tính chất công cộng, chuyên dùng hoặc kinh doanh của từng nhóm đất. Cách thức này thể hiện sự phân biệt rõ ràng giữa đất phục vụ lợi ích công cộng, đất phục vụ hoạt động chuyên ngành và đất khai thác kinh doanh, qua đó góp phần nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng đất đai trong lĩnh vực đường sắt. Cụ thể:
- Giao đất không thu tiền sử dụng đất đối với đất quy định tại điểm a khoản 1 Điều này ( cụ thể Đất xây dựng kết cấu hạ tầng đường sắt quốc gia, đường sắt đô thị; đất xây dựng trụ sở cơ quan nhà nước cho hoạt động thường xuyên trong ga đường sắt)
Quy định giao đất không thu tiền sử dụng đất đối với nhóm đất xây dựng kết cấu hạ tầng đường sắt quốc gia, đường sắt đô thị và trụ sở cơ quan nhà nước trong ga đường sắt thể hiện rõ tính chất phục vụ lợi ích công cộng và chức năng quản lý nhà nước. Đây là các công trình thiết yếu, không nhằm mục đích sinh lợi, do đó việc miễn nghĩa vụ tài chính về tiền sử dụng đất là phù hợp, góp phần tạo điều kiện thuận lợi cho Nhà nước đầu tư, xây dựng và vận hành hệ thống đường sắt ổn định, lâu dài.
- Cho thuê đất thu tiền thuê đất hằng năm và miễn tiền thuê đất đối với đất quy định tại điểm b khoản 1 Điều này ( cụ thể Đất xây dựng kết cấu hạ tầng đường sắt chuyên dùng, công trình công nghiệp đường sắt)
Đối với đất xây dựng kết cấu hạ tầng đường sắt chuyên dùng và công trình công nghiệp đường sắt, pháp luật áp dụng hình thức cho thuê đất nhưng đồng thời miễn tiền thuê đất. Cách thức này vừa bảo đảm nguyên tắc Nhà nước thống nhất quản lý đất đai, vừa tạo điều kiện khuyến khích đầu tư, phát triển các công trình chuyên ngành đường sắt. Việc cho thuê đất giúp Nhà nước giữ quyền sở hữu đất, còn miễn tiền thuê đất nhằm hỗ trợ hoạt động sản xuất, bảo dưỡng, sửa chữa phục vụ trực tiếp cho ngành đường sắt.
- Cho thuê đất thu tiền thuê đất hằng năm đối với đất quy định tại điểm c khoản 1 Điều này ( cụ thể Đất xây dựng công trình dịch vụ liên quan đến vận tải hành khách, vận tải hàng hóa và công trình kinh doanh dịch vụ thương mại khác trong phạm vi đất xây dựng kết cấu hạ tầng đường sắt)
Khác với các nhóm đất mang tính công cộng hoặc chuyên ngành, đất xây dựng công trình dịch vụ và kinh doanh thương mại trong phạm vi đất hạ tầng đường sắt có mục đích sinh lợi. Vì vậy, pháp luật quy định hình thức cho thuê đất và thu tiền thuê đất hằng năm là phù hợp với nguyên tắc sử dụng đất có thu tiền đối với hoạt động kinh doanh. Quy định này góp phần bảo đảm công bằng trong thực hiện nghĩa vụ tài chính về đất đai, đồng thời tạo nguồn thu cho ngân sách nhà nước và thúc đẩy việc khai thác hiệu quả quỹ đất đường sắt.
Tóm lại, quy định về hình thức giao đất, cho thuê đất dành cho đường sắt đã thể hiện sự phân loại rõ ràng theo mục đích sử dụng, vừa bảo đảm lợi ích công cộng, vừa khuyến khích đầu tư phát triển ngành đường sắt, đồng thời bảo đảm thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính đối với các hoạt động kinh doanh.
3. Xử lý đất dành cho đường sắt đã được giao, cho thuê trước khi Luật có hiệu lực
Theo quy định tai khoản 3 Luật Đất đai 2024 đối với trường hợp đất dành cho đường sắt đã được giao, cho thuê như sau:
3. Đối với đất dành cho đường sắt đã được giao, cho thuê trước ngày Luật này có hiệu lực thì Nhà nước xem xét cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản gắn liền với đất theo hình thức quy định tại khoản 2 Điều này.
Theo khoản 2 điều 209 Luật đất đai 2024 quy định:
2. Việc giao đất, cho thuê đất dành cho đường sắt được thực hiện như sau:
a) Giao đất không thu tiền sử dụng đất đối với đất quy định tại điểm a khoản 1 Điều này;
b) Cho thuê đất thu tiền thuê đất hằng năm và miễn tiền thuê đất đối với đất quy định tại điểm b khoản 1 Điều này.
c) Cho thuê đất thu tiền thuê đất hằng năm đối với đất quy định tại điểm c khoản 1 Điều này.
Như vậy, quy định này thể hiện nguyên tắc kế thừa và bảo đảm tính ổn định trong quản lý, sử dụng đất dành cho đường sắt khi pháp luật mới được ban hành. Đối với các trường hợp đất đã được Nhà nước giao hoặc cho thuê trước ngày Luật có hiệu lực, việc xem xét cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản gắn liền với đất theo hình thức quy định tại khoản 2 Luật này giúp thống nhất áp dụng pháp luật hiện hành, đồng thời bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể đang sử dụng đất. Qua đó, quy định này góp phần hoàn thiện cơ sở pháp lý về đất đai, tạo điều kiện thuận lợi cho công tác quản lý nhà nước và bảo đảm hoạt động đường sắt được duy trì ổn định, liên tục.
4. Trách nhiệm của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh trong bảo đảm an ninh, trật tự khu vực nhà ga đường sắt
Theo khoản 4 điều 209 Luật đất đai 2024 quy định như sau: "Ủy ban nhân dân cấp tỉnh có trách nhiệm bố trí quỹ đất, giao đất để lực lượng Công an nhân dân bảo đảm an ninh, trật tự đối với khu vực nhà ga đường sắt."
Như vậy, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh có trách nhiệm bố trí quỹ đất và giao đất để lực lượng Công an nhân dân thực hiện nhiệm vụ bảo đảm an ninh, trật tự tại khu vực nhà ga đường sắt. Quy định này nhấn mạnh vai trò của chính quyền địa phương trong việc tạo điều kiện về đất đai cho công tác an ninh, bảo vệ các hoạt động vận tải đường sắt, nơi tập trung đông người và hàng hóa. Việc bố trí quỹ đất riêng giúp lực lượng Công an nhân dân có cơ sở làm việc ổn định, từ đó nâng cao hiệu quả phòng ngừa, xử lý vi phạm và bảo đảm an toàn cho hành khách, hàng hóa và hoạt động của ngành đường sắt.
Quy định này còn thể hiện nguyên tắc phối hợp giữa quản lý đất đai và bảo đảm an ninh trật tự, giúp các cơ quan nhà nước khai thác quỹ đất một cách hiệu quả, đồng thời đáp ứng yêu cầu bảo vệ lợi ích công cộng. Việc giao đất cho lực lượng Công an nhân dân không chỉ đảm bảo chức năng an ninh tại nhà ga mà còn góp phần duy trì trật tự xã hội, giảm thiểu rủi ro trong vận hành hệ thống đường sắt và tạo tiền đề pháp lý rõ ràng cho việc tổ chức quản lý khu vực nhà ga trong dài hạn.
Kết luận
Việc xác định rõ các loại đất dành cho đường sắt và quy định cụ thể về giao đất, cho thuê đất theo Luật Đất đai 2024 không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về đất đai mà còn bảo đảm lợi ích chung của xã hội. Những quy định này giúp sử dụng quỹ đất tiết kiệm, đúng mục đích, hạn chế tình trạng lấn chiếm, sử dụng sai mục đích, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho việc đầu tư, phát triển và hiện đại hóa hệ thống đường sắt quốc gia. Qua đó, đất dành cho đường sắt thực sự trở thành nền tảng quan trọng thúc đẩy phát triển giao thông bền vững, đóng góp tích cực vào sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp.
