Địa giới hành chính là gì? Cách xác định địa giới hành chính theo Luật đất đai mới

Trong bối cảnh quản lý nhà nước hiện đại, việc tổ chức và quản lý lãnh thổ theo các đơn vị hành chính giữ vai trò đặc biệt quan trọng, là nền tảng để bảo đảm sự thống nhất trong quản lý, điều hành và phát triển kinh tế – xã hội. Mỗi đơn vị hành chính được xác lập không chỉ mang ý nghĩa về mặt địa lý mà còn gắn liền với quyền lực quản lý của Nhà nước, quyền và nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân đang sinh sống, hoạt động trong phạm vi lãnh thổ đó. Chính vì vậy, việc xác định rõ ràng ranh giới giữa các đơn vị hành chính là yêu cầu tất yếu, nhằm tránh chồng lấn, tranh chấp và bảo đảm hiệu quả quản lý. Khái niệm địa giới hành chính ra đời và được pháp luật quy định chặt chẽ đã trở thành cơ sở pháp lý quan trọng để Nhà nước thực hiện chức năng quản lý lãnh thổ một cách thống nhất, khoa học và ổn định.

1. Địa giới hành chính là gì? 

Hiện nay, pháp luật Việt Nam chưa có quy định cụ thể và thống nhất về khái niệm “địa giới hành chính”. Tuy nhiên, trên cơ sở các quy định liên quan trong pháp luật về tổ chức chính quyền địa phương, quản lý lãnh thổ, đất đai và hồ sơ địa giới hành chính, có thể hiểu địa giới hành chính là đường ranh giới xác định phạm vi lãnh thổ quản lý của mỗi đơn vị hành chính ở các cấp khác nhau. Đường ranh giới này được xác lập trên thực địa thông qua hệ thống mốc giới hành chính hoặc các yếu tố tự nhiên, nhân tạo được lựa chọn làm vật chuẩn như sông, suối, núi, đường giao thông, kênh mương, đồng thời được Nhà nước công nhận thông qua các quyết định, nghị quyết của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Bên cạnh yếu tố thực địa, địa giới hành chính còn được thể hiện và quản lý bằng yếu tố pháp lý thông qua bản đồ địa giới hành chính, hồ sơ địa giới hành chính và các tài liệu kèm theo theo quy định của pháp luật. Việc thể hiện thống nhất trên bản đồ và hồ sơ không chỉ nhằm bảo đảm tính chính xác, ổn định của ranh giới hành chính mà còn tạo cơ sở pháp lý cho công tác quản lý, kiểm tra, giám sát và giải quyết các vấn đề phát sinh liên quan đến lãnh thổ giữa các đơn vị hành chính.

Địa giới hành chính giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong hệ thống quản lý nhà nước, là căn cứ pháp lý để phân định rõ ràng phạm vi quyền hạn, trách nhiệm quản lý nhà nước về lãnh thổ, dân cư, tài nguyên, đất đai và các hoạt động kinh tế – xã hội giữa các đơn vị hành chính. Trên cơ sở địa giới hành chính, Nhà nước tổ chức bộ máy chính quyền địa phương, thực hiện công tác quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, trật tự an toàn xã hội và cung cấp dịch vụ công cho người dân.

Ngoài ra, địa giới hành chính còn có ý nghĩa quan trọng trong việc phòng ngừa, hạn chế và giải quyết các tranh chấp liên quan đến lãnh thổ giữa các địa phương; bảo đảm sự thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ quốc gia và hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước từ trung ương đến địa phương. Do đó, việc xác lập, quản lý và bảo vệ địa giới hành chính luôn là một nội dung cơ bản, thường xuyên và có tính chiến lược trong hoạt động quản lý nhà nước ở Việt Nam

2. Cách xác định địa giới hành chính 

Theo quy định của khoản 1 điều 49 Luật đất đai 2024, địa giới đơn vị hành chính được lập tương ứng với các cấp đơn vị hành chính gồm cấp xã, cấp tỉnh. Việc lập địa giới đơn vị hành chính theo từng cấp nhằm xác định rõ phạm vi lãnh thổ quản lý của mỗi đơn vị hành chính, làm cơ sở cho việc tổ chức bộ máy chính quyền địa phương, thực hiện chức năng quản lý nhà nước và bảo đảm sự thống nhất trong quản lý lãnh thổ quốc gia.

Song song với việc xác lập địa giới đơn vị hành chính, pháp luật quy định việc lập hồ sơ địa giới đơn vị hành chính như một nội dung bắt buộc và có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Hồ sơ địa giới đơn vị hành chính phản ánh toàn diện quá trình hình thành và thay đổi của đơn vị hành chính, thể hiện các thông tin liên quan đến việc thành lập, sáp nhập, chia tách hoặc điều chỉnh địa giới đơn vị hành chính theo quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Đồng thời, hồ sơ địa giới còn ghi nhận hệ thống mốc địa giới và đường địa giới hành chính được xác định trên thực địa, bảo đảm sự thống nhất giữa yếu tố thực tế và yếu tố pháp lý của địa giới hành chính.

Hồ sơ địa giới đơn vị hành chính không chỉ có giá trị về mặt lưu trữ, mà còn là căn cứ pháp lý quan trọng phục vụ công tác quản lý nhà nước về lãnh thổ, đất đai, dân cư và các hoạt động kinh tế – xã hội trên địa bàn. Thông qua hồ sơ địa giới đơn vị hành chính, Nhà nước có thể theo dõi, kiểm soát và xử lý kịp thời các vấn đề phát sinh liên quan đến địa giới hành chính, góp phần bảo đảm tính ổn định của đơn vị hành chính và hiệu lực, hiệu quả của hoạt động quản lý nhà nước ở địa phương.

3. Thẩm quyền và trách nhiệm xác định địa giới đơn vị hành chính 

Căn cứ khoản 2,6,7 Điều 49 Luật Đất đai năm 2024, việc xác định địa giới đơn vị hành chính được thực hiện theo nguyên tắc phân cấp, phân quyền rõ ràng giữa các cơ quan nhà nước, đồng thời bảo đảm sự thống nhất trong quản lý lãnh thổ từ trung ương đến địa phương.

Theo đó, Bộ Nội vụ giữ vai trò chủ đạo trong việc hướng dẫn xác định địa giới đơn vị hành chính. Cụ thể, Bộ Nội vụ có trách nhiệm hướng dẫn Ủy ban nhân dân các tỉnh có liên quan trong việc xác định địa giới đơn vị hành chính cấp tỉnh; đồng thời ban hành quy định về việc lập, quản lý hồ sơ địa giới đơn vị hành chính, bảo đảm tính thống nhất và đồng bộ trên phạm vi cả nước.

Trên cơ sở hướng dẫn của Bộ Nội vụ, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh có trách nhiệm trực tiếp chỉ đạo, hướng dẫn Ủy ban nhân dân cấp xã có liên quan tổ chức xác định địa giới hành chính trên thực địa và lập hồ sơ địa giới hành chính trong phạm vi địa phương quản lý. Đây là khâu quan trọng nhằm cụ thể hóa các quy định pháp luật vào thực tiễn quản lý lãnh thổ tại địa phương.

Trong trường hợp phát sinh vướng mắc, chưa đạt được sự thống nhất về địa giới hành chính giữa các đơn vị hành chính, Chính phủ có trách nhiệm hướng dẫn và trực tiếp tổ chức giải quyết theo thẩm quyền đối với các trường hợp chưa thống nhất được quy định tại Điều 49 Luật Đất đai năm 2024. Quy định này nhằm bảo đảm việc quản lý nhà nước về lãnh thổ và đất đai được thực hiện liên tục, thống nhất, không bị gián đoạn.

Như vậy, Luật Đất đai năm 2024 đã thiết lập một cơ chế rõ ràng, chặt chẽ về trách nhiệm xác định địa giới hành chính, trong đó Bộ Nội vụ đóng vai trò trung tâm hướng dẫn, các cấp chính quyền địa phương trực tiếp tổ chức thực hiện, còn Chính phủ là cơ quan bảo đảm giải quyết dứt điểm các trường hợp phát sinh chưa thống nhất, góp phần nâng cao hiệu lực và hiệu quả quản lý nhà nước về địa giới hành chính và đất đai.

4. Phạm vi quản lý đất đai và cơ chế xác định địa giới hành chính 

4.1. Nguyên tắc xác định phạm vi quản lý đất đai 

Theo khoản 3 điều 49 Luật đất đai 2024, Phạm vi quản lý đất đai trên đất liền của mỗi đơn vị hành chính được xác định dựa trên đường địa giới hành chính của đơn vị đó, theo quy định của pháp luật. Quy định này phản ánh nguyên tắc cơ bản trong quản lý lãnh thổ và đất đai, đó là tính thống nhất giữa địa giới hành chính và thẩm quyền quản lý đất đai. Việc xác định phạm vi quản lý đất đai theo địa giới hành chính giúp phân định rõ ràng quyền hạn và trách nhiệm của các cấp chính quyền địa phương, từ cấp xã đến cấp tỉnh, đồng thời bảo đảm rằng mọi hoạt động quản lý đất đai, bao gồm lập kế hoạch sử dụng đất, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quản lý khai thác tài nguyên và giải quyết tranh chấp, đều được thực hiện một cách thống nhất, minh bạch và hợp pháp.

Ngoài ra, nguyên tắc này còn giúp tránh sự chồng chéo hoặc bỏ trống trong quản lý đất đai giữa các đơn vị hành chính liền kề. Khi địa giới hành chính được xác lập và quản lý một cách chính xác, Nhà nước có cơ sở pháp lý để giám sát việc sử dụng đất, kiểm soát các hành vi vi phạm pháp luật về đất đai, đồng thời bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân. Bên cạnh đó, việc xác định phạm vi quản lý đất đai theo địa giới hành chính còn là cơ sở để tổ chức thực hiện các chính sách phát triển kinh tế – xã hội, quy hoạch đô thị, nông thôn và các chương trình bảo vệ môi trường, quốc phòng – an ninh trên địa bàn. 

4.2. Cơ chế xác định phạm vi quản lý đất đai trong trường hợp chưa xác định được địa giới hành chính

- Trường hợp phạm vi quản lý đất đai cấp tỉnh chưa xác định được

Theo quy định tại khoản 3 điều 49 Luật đất đai 2024 quy định: "Trường hợp phạm vi quản lý đất đai cấp tỉnh chưa xác định được do chưa xác định được địa giới đơn vị hành chính thì Bộ Nội vụ chủ trì phối hợp với Bộ Tài nguyên và Môi trường và các địa phương có liên quan lập hồ sơ trình Chính phủ."

Như vậy, Khi phạm vi quản lý đất đai ở cấp tỉnh chưa thể xác định được, nguyên nhân thường là do địa giới hành chính của các đơn vị chưa được làm rõ. Trong trường hợp này, Bộ Nội vụ sẽ chịu trách nhiệm chủ trì, đồng thời phối hợp với Bộ Tài nguyên và Môi trường và các địa phương có liên quan để lập hồ sơ. Hồ sơ này sẽ được trình lên Chính phủ nhằm xem xét, quyết định về phạm vi quản lý đất đai cấp tỉnh. 

- Trường hợp phạm vi quản lý đất đai cấp xã chưa xác định được 

Theo quy định tại khoản 3 điều 49 Luật đất đai 2024, Khi phạm vi quản lý đất đai ở cấp xã chưa xác định được, nguyên nhân là do địa giới hành chính của các đơn vị chưa được làm rõ. Trong trường hợp này, Ủy ban nhân dân (UBND) cấp trên trực tiếp sẽ chỉ đạo UBND cấp dưới có liên quan phối hợp để giải quyết vấn đề.

Trong thời gian chưa có quyết định chính thức về việc xác định địa giới hành chính cấp xã, UBND cấp trên trực tiếp sẽ tạm thời thực hiện các nội dung quản lý nhà nước về đất đai đối với khu vực chưa được thống nhất.

Nếu các bên vẫn không thống nhất được phương án giải quyết, UBND cấp tỉnh sẽ lập hồ sơ trình Chính phủ xem xét và quyết định.

Kết luận 

Địa giới hành chính không chỉ đơn thuần là đường ranh giới phân định không gian lãnh thổ giữa các đơn vị hành chính, mà còn là căn cứ pháp lý quan trọng để tổ chức bộ máy nhà nước, quản lý dân cư, đất đai, tài nguyên và thực hiện các chính sách phát triển kinh tế – xã hội. Việc xác định địa giới hành chính đúng quy định, rõ ràng và thống nhất giữa hồ sơ pháp lý, bản đồ và thực địa góp phần bảo đảm trật tự quản lý, hạn chế tranh chấp, khiếu nại, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức và cá nhân. Trong thực tiễn, công tác quản lý và xác định địa giới hành chính cần được thực hiện thường xuyên, chính xác và cập nhật kịp thời, nhất là trong bối cảnh điều chỉnh, sắp xếp đơn vị hành chính hiện nay. Điều này không chỉ góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước mà còn tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển ổn định, bền vững của mỗi địa phương và của cả quốc gia. 

Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp.