Tội tổ chức, cưỡng ép, xúi giục người khác trốn đi nước ngoài hoặc trốn ở lại nước ngoài nhằm chống chính quyền nhân dân

Luật Minh Khuê sẽ diễn giải các quy định pháp luật mà còn đi sâu vào phân tích cấu thành tội phạm, làm rõ bản chất, động cơ, và hậu quả pháp lý. Đặc biệt, báo cáo sẽ thực hiện việc so sánh chuyên sâu giữa tội danh tại Điều 120 với các tội danh có hành vi khách quan tương tự nhưng bản chất khác biệt, cụ thể là Điều 349 (Tội tổ chức, môi giới cho người khác trốn đi nước ngoài hoặc ở lại nước ngoài trái phép) và Điều 121 (Tội trốn đi nước ngoài hoặc trốn ở lại nước ngoài nhằm chống chính quyền nhân dân). Mục tiêu cuối cùng là làm sáng tỏ những điểm mấu chốt trong việc áp dụng pháp luật, cung cấp một tài liệu tham khảo có giá trị cho giới nghiên cứu, học giả và các cơ quan tư pháp trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm.

1. Khái quát chung về tội danh

Điều 120 Bộ luật Hình sự năm 2015 (BLHS 2015) là một quy định mới được tách ra từ Điều 91 của Bộ luật Hình sự năm 1999 (BLHS 1999). Trước đây, Điều 91 quy định chung về "tội trốn đi nước ngoài hoặc trốn ở lại nước ngoài nhằm chống chính quyền nhân dân" nhưng nội dung lại bao gồm hai nhóm hành vi với mức hình phạt khác nhau ở hai khoản độc lập. Cụ thể, khoản 1 Điều 91 xử lý hành vi của người trốn đi, trong khi khoản 2 xử lý hành vi của người tổ chức, cưỡng ép, xúi giục.   

Việc tách Điều 91 BLHS 1999 thành hai điều luật độc lập, Điều 120 và Điều 121 trong Bộ luật Hình sự 2015, được đánh giá là một bước tiến quan trọng trong kỹ thuật lập pháp. Mục đích của sự thay đổi này là nhằm cá thể hóa trách nhiệm hình sự, nâng cao tính rõ ràng, minh bạch của Bộ luật. Sự phân tách này phản ánh một cách tiếp cận tiên tiến trong lập pháp hình sự, cho thấy sự phân hóa rõ ràng về mức độ nguy hiểm của hành vi và vai trò của từng người phạm tội. Theo đó, người tổ chức, chủ mưu (Điều 120) có mức độ nguy hiểm cao hơn so với người trực tiếp trốn đi (Điều 121) và do đó phải chịu trách nhiệm hình sự nặng hơn, đảm bảo nguyên tắc công bằng và cá thể hóa hình phạt, tránh việc xử lý đồng nhất cho những vai trò khác nhau trong một vụ án.

Điều 120 Bộ luật Hình sự 2015 quy định chi tiết về tội danh này với ba khung hình phạt chính, cụ thể:   

- Khung hình phạt cơ bản (Khoản 1): "Người nào tổ chức, cưỡng ép, xúi giục người khác trốn đi nước ngoài hoặc trốn ở lại nước ngoài nhằm chống chính quyền nhân dân, thì bị phạt tù từ 05 năm đến 15 năm". Đây là khung hình phạt áp dụng cho hành vi phạm tội cơ bản.   

- Khung hình phạt tăng nặng (Khoản 2): "Phạm tội trong trường hợp đặc biệt nghiêm trọng, thì bị phạt tù từ 12 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân". Tình tiết "đặc biệt nghiêm trọng" sẽ được xác định dựa trên tính chất, quy mô, mức độ thiệt hại gây ra cho an ninh quốc gia.   

- Hình phạt đối với chuẩn bị phạm tội (Khoản 3): "Người chuẩn bị phạm tội này, thì bị phạt tù từ 01 năm đến 05 năm". Việc quy định cụ thể hình phạt cho hành vi chuẩn bị phạm tội là một điểm mới so với Bộ luật Hình sự 1999, góp phần hoàn thiện kỹ thuật lập pháp và tạo cơ sở pháp lý rõ ràng hơn trong thực tiễn xét xử.   

Mặc dù các nguồn tài liệu nghiên cứu không liệt kê trực tiếp hình phạt bổ sung cho Điều 120, nhưng theo quy định chung đối với các tội xâm phạm an ninh quốc gia (Chương XIII), người phạm tội có thể phải chịu thêm các hình phạt bổ sung. Cụ thể, các hình phạt này được quy định tại Điều 122 của Bộ luật Hình sự 2015, bao gồm tước một số quyền công dân từ 01 năm đến 05 năm, phạt quản chế, cấm cư trú từ 01 năm đến 05 năm, và tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản. Việc áp dụng các hình phạt bổ sung này nhằm mục đích không chỉ trừng phạt mà còn ngăn chặn khả năng tái phạm của người phạm tội, đồng thời hạn chế các điều kiện có thể tiếp tục gây nguy hại cho an ninh quốc gia trong tương lai.

2. Cấu thành tội phạm

Để xác định một hành vi có cấu thành tội phạm theo Điều 120 hay không, cần phải phân tích đầy đủ bốn yếu tố cấu thành tội phạm: khách thể, mặt khách quan, chủ thể và mặt chủ quan.

2.1. Khách thể của tội phạm

Khách thể của tội phạm này là an ninh quốc gia và sự ổn định của chế độ chính trị, chế độ xã hội chủ nghĩa, Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Đây là nhóm tội phạm đặc biệt nguy hiểm bởi nó trực tiếp xâm hại đến nền tảng của quốc gia, uy hiếp sự tồn tại và phát triển bền vững của chính quyền nhân dân các cấp. Điểm này là yếu tố cốt lõi tạo nên bản chất đặc biệt của tội danh, phân biệt nó với các tội phạm vi phạm trật tự quản lý hành chính thông thường.   

2.2. Mặt khách quan của tội phạm

Mặt khách quan của tội phạm được thể hiện thông qua một trong ba hành vi: "tổ chức", "cưỡng ép", hoặc "xúi giục" người khác trốn đi nước ngoài hoặc trốn ở lại nước ngoài.   

Hành vi "Tổ chức": Đây là hành vi mang tính chủ mưu, cầm đầu, chỉ huy việc thực hiện tội phạm. Hành vi tổ chức bao gồm việc chuẩn bị kế hoạch, tài chính, làm hoặc tổ chức làm giấy tờ giả để lừa dối cơ quan chức năng, chuẩn bị phương tiện, vật phẩm cần thiết để người khác rời bỏ đất nước một cách lén lút hoặc công khai. Tội phạm được coi là hoàn thành khi hành vi tổ chức được thực hiện, không phụ thuộc vào việc người bị tổ chức có trốn đi thành công hay không.   

Hành vi "Cưỡng ép": Là việc sử dụng vũ lực, đe dọa hoặc các thủ đoạn khác để buộc người khác phải trốn đi nước ngoài hoặc trốn ở lại nước ngoài. Hành vi này có tính chất bạo lực, ép buộc ý chí người khác.   

Hành vi "Xúi giục": Là hành vi kích động, dụ dỗ, thuyết phục người khác thực hiện tội phạm. Người xúi giục tác động vào nhận thức và ý chí của người khác, làm cho họ nảy sinh ý định và thực hiện hành vi trốn đi.   

2.2. Chủ thể của tội phạm

Chủ thể của tội phạm này là bất kỳ người nào có năng lực trách nhiệm hình sự và đủ 16 tuổi trở lên.   

2.3. Mặt chủ quan của tội phạm

Mặt chủ quan là yếu tố quan trọng nhất, mang tính quyết định để định tội danh tại Điều 120. Tội phạm này được thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp. Người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là nguy hiểm cho xã hội và mong muốn thực hiện hành vi đó với mục đích đã định.

Mục đích "chống chính quyền nhân dân" là dấu hiệu bắt buộc trong cấu thành tội phạm này. Sự thiếu vắng mục đích này sẽ loại trừ khả năng định tội theo Điều 120. Theo quy định của pháp luật hình sự Việt Nam, "chống chính quyền nhân dân" được hiểu là hành vi nhằm lật đổ hoặc xâm hại sự tồn tại của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thay đổi chế độ chính trị, kinh tế - xã hội. Do đó, việc chứng minh yếu tố mục đích chính trị là vấn đề cốt yếu trong quá trình tố tụng.

3. So sánh và làm rõ mối quan hệ với các tội phạm liên quan

3.1. So sánh Điều 120 và Điều 349 Bộ luật Hình sự 2015

Mặc dù có hành vi khách quan tương tự là "tổ chức" người khác trốn đi nước ngoài, Điều 120 và Điều 349 của Bộ luật Hình sự 2015 có bản chất hoàn toàn khác nhau. Điều 349 quy định về "Tội tổ chức, môi giới cho người khác trốn đi nước ngoài hoặc ở lại nước ngoài trái phép". Điểm khác biệt cốt lõi là mục đích phạm tội. Điều 349 đã quy định rõ trong nội dung điều luật của mình rằng tội danh này chỉ áp dụng "nếu không thuộc trường hợp quy định tại Điều 120 của Bộ luật này". Điều này thiết lập một mối quan hệ loại trừ rõ ràng: nếu hành vi có mục đích chống chính quyền nhân dân, nó sẽ bị xử lý theo Điều 120; ngược lại, nếu mục đích là tư lợi cá nhân (ví dụ: thu lợi bất chính, kinh tế), hành vi sẽ bị xử lý theo Điều 349.   

Sự khác biệt giữa hai tội danh này được thể hiện chi tiết trong bảng so sánh dưới đây:

3.2. So sánh Điều 120 và Điều 121 Bộ luật Hình sự 2015

Điều 120 và Điều 121 của Bộ luật Hình sự 2015 có mối quan hệ chặt chẽ và cùng xuất phát từ một điều luật cũ là Điều 91 BLHS 1999. Cả hai điều luật này đều chia sẻ cùng một mục đích "chống chính quyền nhân dân". Tuy nhiên, Điều 120 quy định về hành vi của người tổ chức, cưỡng ép, xúi giục, còn Điều 121 lại quy định hành vi của chính người trực tiếp trốn đi hoặc ở lại nước ngoài.   

Sự phân hóa này thể hiện rõ ràng mức độ nguy hiểm của hành vi và vai trò của từng người phạm tội. Người chủ mưu, tổ chức, xúi giục thường có động cơ chính trị mạnh mẽ hơn và vai trò cầm đầu, do đó bị áp dụng khung hình phạt cao hơn (từ 05 năm đến 15 năm tù) so với người trực tiếp trốn đi (từ 03 năm đến 12 năm tù). Việc tách bạch hai tội danh này là một sự cải tiến quan trọng về kỹ thuật lập pháp, đảm bảo rằng mỗi chủ thể tham gia vào tội phạm sẽ phải chịu trách nhiệm hình sự tương xứng với vai trò và mức độ nguy hiểm của hành vi mà họ thực hiện.

4. Thực tiễn xét xử và các vấn đề pháp lý

Trong thực tiễn tố tụng, việc chứng minh yếu tố mục đích "chống chính quyền nhân dân" là một trong những thách thức pháp lý và nghiệp vụ phức tạp nhất đối với các cơ quan điều tra. Mục đích là yếu tố chủ quan, không thể quan sát trực tiếp, đòi hỏi cơ quan tố tụng phải thu thập và phân tích một cách tỉ mỉ các chứng cứ gián tiếp và trực tiếp. Hoạt động điều tra cần phải làm rõ các mối liên hệ của người phạm tội với các tổ chức phản động, phân tích nội dung các tài liệu tuyên truyền, kế hoạch hành động, hoặc các hành vi khác nhằm chống phá Nhà nước để làm sáng tỏ động cơ chính trị. Nếu không có đủ căn cứ để chứng minh mục đích chính trị, hành vi tổ chức đưa người trốn đi nước ngoài sẽ có thể bị xử lý theo các tội danh khác, chẳng hạn như Điều 349 BLHS 2015 hoặc Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản nếu có các dấu hiệu tương ứng.

Do tính chất nhạy cảm và phức tạp của các vụ án an ninh quốc gia, các án lệ công khai liên quan trực tiếp đến Điều 120 Bộ luật Hình sự 2015 chưa được phổ biến rộng rãi. Tuy nhiên, có thể xem xét các vụ án đã được xét xử theo Bộ luật Hình sự 1999 để rút ra bài học về việc phân biệt tội danh. Ví dụ điển hình là vụ án Nguyễn Đình Tr, bị xét xử về tội "Tổ chức người khác trốn đi nước ngoài" theo Điều 275 của Bộ luật Hình sự 1999. 1 Trong vụ án này, đã có sự tranh luận về việc định tội danh giữa tội tổ chức trốn đi nước ngoài và tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, bởi bị cáo nhận tiền của người khác để làm hồ sơ ra nước ngoài nhưng những người này biết rõ hồ sơ là không hợp pháp và mục đích xuất cảnh là bất hợp pháp

Phân tích vụ án này cho thấy, nếu vụ việc của Nguyễn Đình Tr xảy ra sau khi Bộ luật Hình sự 2015 có hiệu lực, hành vi của bị cáo sẽ được xem xét xử lý theo Điều 349 chứ không phải Điều 120. Nguyên nhân là vì không có chứng cứ nào cho thấy mục đích của bị cáo là chống chính quyền nhân dân; thay vào đó, động cơ chủ yếu là thu lợi bất chính từ việc làm trái pháp luật. Vụ án này minh họa rõ nét tầm quan trọng của việc xác định đúng mục đích phạm tội, là yếu tố then chốt để phân biệt và áp dụng chính xác các điều luật khác nhau, tránh tình trạng xử lý nhầm lẫn các hành vi vi phạm pháp luật.

5. Kết luận

Điều 120 Bộ luật Hình sự năm 2015 về "Tội tổ chức, cưỡng ép, xúi giục người khác trốn đi nước ngoài hoặc trốn ở lại nước ngoài nhằm chống chính quyền nhân dân" là một tội danh đặc biệt nghiêm trọng, có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ an ninh quốc gia. Bản chất đặc trưng của tội danh này nằm ở yếu tố mục đích "chống chính quyền nhân dân," là điểm phân biệt cốt lõi với các tội phạm có hành vi khách quan tương tự nhưng động cơ khác, như tội tổ chức, môi giới cho người khác trốn đi nước ngoài trái phép (Điều 349).

Việc tách Điều 91 của Bộ luật Hình sự 1999 thành hai điều luật riêng biệt (Điều 120 và Điều 121) trong Bộ luật Hình sự 2015 là một bước tiến đáng kể trong kỹ thuật lập pháp, thể hiện sự phân hóa rõ ràng về vai trò và mức độ nguy hiểm của người phạm tội. Tuy nhiên, việc áp dụng Điều 120 trong thực tiễn vẫn đối mặt với những thách thức nhất định, chủ yếu là việc chứng minh yếu tố mục đích chủ quan. Do đó, việc tiếp tục hoàn thiện các văn bản hướng dẫn nghiệp vụ, đặc biệt là về việc chứng minh mục đích trong các tội xâm phạm an ninh quốc gia, sẽ góp phần đảm bảo việc áp dụng pháp luật được chính xác, thống nhất, vừa bảo vệ vững chắc an ninh quốc gia, vừa tuân thủ các nguyên tắc pháp chế và quyền con người.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162  để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê. Rất mong nhận được sự hợp tác! Trân trọng./.