1. Ô nhiễm môi trường là gì?
Hiện nay, vấn đề ô nhiễm mỗi trường đang là vấn đề nhức nhối đồi với mỗi quốc gia. Không riêng gì Việt Nam, mỗi quốc gia, mỗi nước, mỗi địa điểm đều xảy ra tình trang ô nhiễm. Không ít thì nhiều, không ô nhiễm không khí thì ô nhiễm nguồn nước. Không ô nhiễm nguồn đất thì ô nhiễm tiếng ồn,…
Hậu qua ô nhiễm để lại rất nặng nề, rất nhiều hệ lụy. Chúng biến đổi hệ sinh thái chúng ta đang sinh sống, làm băng tan chảy, nước biển dâng, đất bị xâm nhập mặn…đó là minh chứng cho sự biến đổi khi hậu (hiệu ứng nhà kính) bắt nguồn từ sự ô nhiễm môi trường mà ra. Vậy, ô nhiễm mỗi trường là gì, có bao nhiêu loại ô nhiễm, thực trạng, nguyên nhân và biện pháp cần làm nhất bây giờ là gì?
Ô nhiễm môi trường là hiện tượng môi trường bị thay đổi vì tính chất Sinh – Lý – Hóa. Gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe con người, động – thực vật. Nguyên nhân dẫn đến ô nhiễm môi trường là do hoạt động của chúng ta gây nên. Bên cạnh đó, có một số nguyên nhân khách quan là do tự nhiên gây nên: Động đất, sóng thần, vòi rồng…
Về mặt pháp luật, "Ô nhiễm môi trường là sự biến đổi của các thành phần môi trường không phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật môi trường và tiêu chuẩn môi trường gây ảnh hưởng xấu đến con người và sinh vật." (Luật bảo vệ môi trường 2014).
2. Biểu hiện của ô nhiễm môi trường
Biểu hiện cho thấy sự ô nhiễm môi trường đang diễn ra như:
- Trái đất nóng lên
- Băng tan ở hai cực
- Nước biên dâng
- Đất liền bị xâm nhập
- Tình trạng sạc lỡ diễn ra nhiều hơn ở ven sông ven suối
- Mưa nắng thất thường, khi quá nóng, khi quá lạnh. Thời gian nắng mưa không biết trước được.
- Sâu bệnh hại ngày càng khó điều trị
- Nguồn nước ngày càng mất dần
- Con người ngày càng nhiều bệnh tật
3. Các loại ô nhiễm môi trường
- Ô nhiễm không khí:
Ô nhiễm không khí nguyên nhân chủ yếu là do khói bụi từ các nhà máy xí nghiệp thải ra. Các loại ống khói cỡ lớn ngày ngày ồ ạt thải ra với màu khói đen khịt kèm theo đó là mùi hôi khó chịu.
Ô nhiễm không khí từ máy móc sinh hoạt cũng chúng ta: xe máy, xe ô tô, máy phát điện, máy cày, lò đốt rác thải phế liệu của các hộ dân nhỏ lẻ…
- Ô nhiễm nguồn nước:
Sự thiếu ý thức từ một số người đã gây ra ô nhiễm nguồn nước nghiêm trọng. Cả nước ngọt lẫn nước mặn (nước biển). Trong quá đình đánh bắt hay chăn nuôi đã xả thải ra một lượng rác thải không nhỏ ra môi trường. Cả rác thải thô lẫn nước thải sinh hoạt. Thậm chí có những loại phế liệu cũng thẳng tay cho xuống sông xuống biển.
Hoạt động đánh bắt có sự hộ trợ của thuốc nổ hay một số loại hóa chất nhằm tăng năng suất. Bên cạnh đó cũng phải kể đến nước xả thải từ khu công nghiệp nhà máy tại nước ta. Có những đơn vị chưa được sự cho phép đã xả trực tiếp ra nguồn nước, ra lén lút để giảm thiểu chi phí cho doanh nghiệp…
- Ô nhiễm đất:
Ô nhiễm đất là loại ô nhiễm bị ảnh hưởng trực tiếp từ ô nhiễm nguồn nước. Hiện tượng ô nhiễm đất là do ảnh hưởng từ rác thải rắn trên bề mặt và trong lòng đất. Các chất hóa học có trong rác thải sẽ làm thay đổi tính chất của đất. Các loại ô nhiễm nguồn đất chủ yếu là do sự khai thác quá mức, sử dụng chất hóa học quá nhiều trong trồng trọt, khai thác mỏ… Hay do hiện tượng tự nhiên: Động đất, ngập mặn…
- Ô nhiễm tiếng ồn:
Ô nhiễm tiếng ồn cũng là một loại ô nhiễm ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống của con người. Nó có thể không chế được và giảm thiểu tùy vào ý thức của mỗi người. Các biểu hiện: Ô nhiễm tiếng ồn ở khu đô thị; Ô nhiễm tiếng ồn ở gần các nhà máy; Ô nhiễm tiếng ồn từ phương tiện giao thông...
- Một số loại ô nhiễm khác.
4. Ai phải bồi thường khi môi trường bị ô nhiễm?
Theo Điều 602 Bộ luật dân sự 2015 có quy định:
Điều 602. Bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường
Chủ thể làm ô nhiễm môi trường mà gây thiệt hại thì phải bồi thường theo quy định của pháp luật, kể cả trường hợp chủ thể đó không có lỗi.
Bộ luật dân sự năm 2015 sử dụng hai từ “chủ thể” để thay thế cho cụm từ “cá nhân, pháp nhân và các chủ thể khác” và “người gây ô nhiễm môi trường”. Sự sửa đổi này chỉ đơn giản về thuật ngữ, chứ không làm thay đổi nội dung quy định trong Bộ luật dân sự trước đây. Theo quy định này, chủ thể làm ô nhiễm môi trường mà gây thiệt hại phải bồi thường theo quy định của pháp luật, ngay cả khi không có lỗi. Bởi vì, hoạt động sản xuất kinh doanh của các chủ thể có xả thải ra ngoài môi trường đã đem lại cho họ những lợi ích nhất định, nên khi hành vi đó gây ra thiệt hại thì họ phải bồi thường là hoàn toàn phù hợp với lẽ công bằng.
Thông thường, khi môi trường bị ô nhiễm, thiệt hại chỉ xảy ra sau một thời gian nhất định, có thể là vài tháng nhưng cũng có thể là vài năm. Điều này khiến cho việc yêu cầu bồi thường thiệt hại trong nhiều trường hợp là rất khó khăn như khó khăn trong việc chứng minh mối quan hệ nhân quả giữa hành vi gây ô nhiễm môi trường với thiệt hại xảy ra, khó khăn trong việc xác định chủ thể chịu trách nhiệm bồi thường khi tổ chức gây ô nhiễm môi trường không còn tồn tại. Do đó, các chủ thể khi thực hiện các hoạt động sản xuất, kinh doanh mà có xả thải ra ngoài môi trường sẽ phải ký quỹ và đóng các loại phí bảo vệ môi trường. Các loại phí này được sử dụng để phục hồi, cải tạo môi trường bị ô nhiễm, bồi thường cho người bị thiệt hại.
5. Ví dụ về bồi thường thệt hại do làm ô nhiễm môi trường
Theo Bản án dân sự sơ thẩm số 65/2016/DS-ST ngày 22/12/2016 của Tòa án nhân dân thành phố N1:
Vào đêm ngày 05, rạng sáng ngày 06-9-2015, các hộ dân nuôi thủy sản trên sông Chà Và tại xã L1 phát hiện cá nuôi lồng bè chết hàng loạt, hiện tượng này tiếp tục xảy ra trong tháng 9-2015. Sau khi sự việc xảy ra các nguyên đơn đã trình báo ngay với cơ quan có thẩm quyền, đã tiến hành thống kê, xác định thiệt hại của các nguyên đơn.
Theo các nguyên đơn, căn cứ vào Báo cáo số 119/BC-MTTN ngày 19 tháng 11 năm 2015 của Viện Môi trường và Tài nguyên thì thiệt hại nêu trên có nguyên nhân chủ yếu - chiếm 76,64% tải lượng ô nhiễm - là do các bị đơn là Doanh nghiệp chế biến hải sản tại xã L4, huyện N3 xả nước thải độc hại vào Cống số 06, là nơi tích tụ nước thải của các bị đơn thoát ra sông Chà Và, gây ô nhiễm môi trường.
Do vậy các nguyên đơn yêu cầu các bị đơn bồi thường số tiền tương đương 76.64% tổng thiệt hại của các nguyên đơn.
6. Pháp luật về bồi thường thiệt hại do gây ô nhiễm môi trường của một số quốc gia trên thế giới
Cùng với sự phát triển của nền kinh tế thị trường, Trung Quốc đã chứng kiến sự gia tăng mạnh mẽ các vấn đề về môi trường liên quan đến việc lạm dụng tài nguyên thiên nhiên và kiểm soát ô nhiễm kém. Bước sang thế kỷ XXI, quốc gia này đã bị tấn công bởi một loạt các thảm họa và sự cố nghiêm trọng về môi trường. Hàng năm, có đến 2.000 vụ kiện chống ô nhiễm môi trường được nộp tại Trung Quốc, làm tăng nhận thức và hiểu biết của cả Chính phủ Trung Quốc và công chúng về những rủi ro môi trường. Đó cũng chính là lý do khiến cho pháp luật về bảo vệ môi trường nói chung cũng như pháp luật về bồi thường thiệt hại do gây ô nhiễm môi trường của doanh nghiệp được ra đời và chú trọng từ khá sớm so với các vấn đề pháp lý khác tại Trung Quốc, điển hình như sự ra đời của Luật Bảo vệ môi trường, Luật Bảo vệ môi trường biển, Luật Phòng chống ô nhiễm khí quyển, Luật Phòng chống ô nhiễm môi trường nước, Luật Phòng chống ô nhiễm tiếng ồn môi trường, Luật Phòng chống ô nhiễm môi trường do chất thải rắn gây ra, Luật Phòng chống ô nhiễm môi trường đất, v.v. Ngoài ra, còn có các điều khoản về thiệt hại do tra tấn ô nhiễm môi trường và tội phạm về ô nhiễm môi trường trong luật dân sự và hình sự của Trung Quốc, nhằm đảm bảo tối ưu quyền lợi của người bị thiệt hại và gia tăng tính răn đe đối với các doanh nghiệp vi phạm.
Gánh nặng yêu cầu chứng minh thiệt hại và mối quan hệ giữa hành vi vi phạm và thiệt hại xảy ra trong các tranh chấp môi trường luôn là thách thức vô cùng khó khăn đối với chủ thể bị thiệt hại và chủ thể yêu cầu bôi thường thiệt hại. Đây là một tồn tại dẫn đến hậu quả là các hành vi gây ô nhiễm môi trường của doanh nghiệp xảy ra ngày càng nhiều và khó kiểm soát vì tổ chức, cá nhân bị thiệt hại luôn là bên yếu thế, chênh lệch vị thế với doanh nghiệp gây ô nhiễm và là gánh nặng tố tụng khiến cho pháp luật bảo vệ môi trường khó có thể thực thi.
Pháp luật Trung Quốc với những thay đổi tiến bộ trong suốt thập kỷ qua, điển hình với việc đưa vào luật quy định “hoán đổi nghĩa vụ chứng minh” của các đương sự trong các tranh chấp liên quan đến môi trường. Điều 65 Luật Điều chỉnh các vi phạm dân sự 2009 của Trung Quốc quy định: “Với bất cứ thiệt hại nào gây ra bởi ô nhiễm môi trường, người gây thiệt hại phải gánh trách nhiệm pháp lý do vi phạm” hay Điều 66 của Luật này quy định: “Với bất kỳ vụ tranh chấp nào về vấn đề ô nhiễm môi trường, chủ thể gây ô nhiễm sẽ chịu trách nhiệm chứng minh các cáo buộc là không có căn cứ hay đưa ra quyền miễn giảm trách nhiệm pháp lý với các trường hợp cụ thể được luật quy định cùng với việc chứng minh không có mối liên hệ giữa thiệt hại xảy ra và hành vi của chủ thể này”.
Để bảo vệ tối đa quyền lợi của các chủ thể bị thiệt hại, tại Điều 68 của Luật này còn quy định: “Khi có bất kỳ thiệt hại nào xảy ra do ảnh hưởng của ô nhiễm môi trường mà có lỗi thuộc về bên thứ ba, nạn nhân có thể đòi bồi thường từ chủ thể gây thiệt hại hoặc bên thứ ba. Sau khi bồi thường cho nạn nhân, chủ thể gây thiệt hại có thể đòi lại khoản tiền này từ bên thứ ba”
Chính phủ Trung Quốc đã đề ra một hướng tiếp cận mới, đó chính là triển khai áp dụng bảo hiểm trách nhiệm bồi thường thiệt hại về môi trường. Loại hình bảo hiểm này đã chính thức được biết đến tại Trung Quốc vào năm 2006 như là một phần của các phương pháp tiếp cận dựa trên thị trường để quản lý, kiểm soát những rủi ro, hiểm họa liên quan đến môi trường do Trung Quốc chịu ảnh hưởng của rất nhiều công ước môi trường quốc tế, như Công ước quốc tế về trách nhiệm dân sự đối với thiệt hại do ô nhiễm dầu (CLC 69) năm 1969; năm 1992 (viết tắt là CLC 92) và năm 2000; Công ước Basel về Kiểm soát các di chuyển xuyên biên giới của chất thải nguy hại năm 1991; Công ước quốc tế về trách nhiệm dân sự đối với thiệt hại do ô nhiễm dầu mỏ (viết tắt là Công ước Bunker) năm 2008; Luật bảo vệ môi trường biển năm 1982; Quy chế bảo vệ môi trường năm 1983 về thăm dò và khai thác dầu ngoài khơi....
Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận Luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 hoặc gửi qua Email : Tư vấn pháp luật qua Email để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê.
Trân trọng./.
