1. Kỹ thuật sơn mài là gì?
Kỹ thuật sơn mài, còn được gọi là kỹ thuật lacquerware, là một phương pháp truyền thống của nghệ thuật trang trí bề mặt, thường được sử dụng để tạo ra các tác phẩm nghệ thuật, đồ trang sức, đồ nội thất và các vật dụng khác. Kỹ thuật này có nguồn gốc từ các nền văn hóa truyền thống như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và nhiều quốc gia khác ở khu vực châu Á.
Quá trình sơn mài bắt đầu từ việc tạo ra các khung bằng gỗ hoặc các loại chất liệu khác, sau đó được phủ một lớp sơn thô. Sơn này thường được làm từ cây sơn thực vật hoặc các hợp chất tổng hợp, và sau khi phủ lên bề mặt, nó cần thời gian để khô và cứng lại.
Sau khi lớp sơn thô đã khô, người thợ sẽ bắt đầu quá trình sơn lớp mài (hoặc lớp lacquer chính). Lớp mài được tạo ra bằng cách trộn các chất liệu như sơn, keo và bột khoáng lại với nhau. Lớp mài này có khả năng tạo ra bề mặt bóng, bền và có độ bóng lộc cao.
Quá trình sơn mài thường bao gồm việc sơn lên bề mặt nhiều lớp mài, mỗi lớp cần thời gian để khô và được nhấn nhá. Kỹ thuật này tạo ra một lớp bề mặt dày và bóng, mang lại vẻ đẹp và bền bỉ cho tác phẩm. Người thợ cũng có thể thêm các họa tiết, tranh vẽ, và các chi tiết trang trí khác bằng cách sơn lên lớp mài.
Kỹ thuật sơn mài không chỉ tạo ra những tác phẩm nghệ thuật đẹp mắt mà còn tạo ra những tác phẩm có giá trị về mặt văn hóa và lịch sử.
2. Làm thế nào để vẽ bằng kỹ thuật sơn mài?
Để thực hiện một bức tranh sơn mài truyền thống, quá trình cần tuân theo các bước cơ bản sau đây:
Bước 1: Xây dựng phác thảo bố cục
Đầu tiên, hãy đưa ra ý tưởng và xác định hình dạng của tác phẩm trên tờ giấy. Tạo ra các biến thể về bố cục, sắp xếp màu sắc và hình dáng bằng các phác thảo nhỏ, cho phép điều chỉnh dễ dàng để tìm ra giải pháp bố cục tốt nhất. Điều này đặc biệt quan trọng đối với những tác phẩm có ý nghĩa rõ ràng và cụ thể. Việc làm phác thảo kỹ lưỡng ở bước này giúp tạo nền tảng cho quá trình làm việc sau này và kèm theo đó là tính toán để đạt được hiệu quả tối đa và giảm chi phí.
Bước 2: Phóng to phác thảo
Sau khi có phác thảo ban đầu, bước tiếp theo là phóng to phác thảo này để chuyển từ một hình nhỏ thành bức vẽ có kích thước dự kiến của tác phẩm (kích thước vóc). Thông thường, người thợ sử dụng than để vẽ lên vóc, giúp dễ dàng điều chỉnh các chi tiết và làm cho tác phẩm trở nên tinh tế hơn. Bước này quan trọng vì khi vẽ trực tiếp lên vóc, những chi tiết cần thiết sẽ được hoàn thiện trước, đặc biệt là những gì cần sự rõ ràng và chắc chắn nhất, sẽ được vẽ ở lớp đầu tiên.
Đối với người vẽ tranh, điều khó nhất chính là việc phải vẽ đủ các chi tiết và truyền đạt tinh thần từ phác thảo ban đầu lên bức tranh chính, điều này đòi hỏi sự tập trung và kỹ thuật.
Bước 3: Vẽ trên vóc
Khi đã có bản vẽ phóng lớn với đầy đủ chi tiết và kích thước tương ứng, người thợ sẽ chuyển bản vẽ này lên vóc. Đặc biệt, trong sơn mài, việc vẽ những chi tiết cụ thể, chính xác và đẹp nhất thường diễn ra ở các lớp vẽ đầu tiên. Đây chính là điểm khác biệt quan trọng giữa kỹ thuật vẽ sơn mài và các chất liệu vẽ khác. Có thể thấy đây là một quy trình đặc biệt, thậm chí có thể gọi là một quy trình ngược, mà chủ yếu định hình những giới hạn và khó khăn trong việc lan truyền sử dụng chất liệu này.
Cách thực hiện trên vóc bao gồm các bước tuần tự sau:
- Bước đầu tiên là cẩn trứng, cẩn vỏ trứng, ốc, xà cừ... Đây thường được gọi chung là công đoạn cẩn trứng.
- Tiếp theo, bước vẽ nét diễn ra. Các đường nét và chi tiết cụ thể thường được thể hiện bằng sơn đen.
- Cuối cùng, đến bước vẽ màu. Sơn ta được kết hợp với son hoặc phẩm màu (bao gồm việc xử lý bạc) và được vẽ trực tiếp hoặc phủ lên các lớp cẩn trứng hoặc đường nét đã vẽ trước đó.
Tiếp theo là bước vẽ nét: Người thợ thường sử dụng phấn từ bản vẽ phóng lớn để lọc lấy bộ công – tua của hình và áp dụng lên vóc. Vẽ nét chính là một trong những bước quan trọng góp phần tạo nên thành công của một bức tranh sơn mài. Nét trong sơn mài có tác dụng giữ cho hình dáng được rõ ràng, hỗ trợ tối đa cho hình ảnh, đặc biệt trong trường hợp màu sắc và cường độ sắc thái có sự chênh lệch không lớn giữa các khu vực trong tác phẩm.
Bước 4: Giai đoạn Mài - Vẽ
Giai đoạn này là một bước không thể thiếu trong quá trình sơn mài truyền thống. Trong bước này, bức tranh sẽ được mài bằng nước và giấy nhám, trong đó độ nhám của giấy nhấn dần xuống theo quá trình hoàn thiện sản phẩm sơn mài.
Sau khi tranh đã được vẽ với ít nhất ba lớp màu cơ bản cùng với xử lý bạc và một lớp màu phủ cuối cùng, tranh sẽ được mài bằng giấy nhám và nước. Quá trình này sẽ làm dần hiện ra các lớp màu, hình dáng và các chi tiết trong tác phẩm.
Kỹ thuật của người mài tranh cũng là người tìm ra sự cân đối của tranh, biết đến đâu là đủ. Việc dừng lại hoặc tiếp tục mài tùy thuộc vào con mắt của người mài, tạo nên sự tương tác độc đáo giữa quá trình mài và việc tạo hình. Vì vậy, công đoạn này thường được gọi là "mài - vẽ".
Bước 5: Hoàn thiện bức tranh sơn mài
Toát sơn: Đây là bước cuối cùng trong quá trình vẽ tranh sơn mài. Toát sơn có nghĩa là thoa đều một lớp sơn chín (thường pha loãng với dầu hỏa) lên toàn bộ mặt tranh. Tỉ lệ pha sơn tùy thuộc vào kinh nghiệm và sở thích vẽ. Nếu bức tranh đã có sự cân đối về màu sắc và độ sáng, tỉ lệ pha sơn nên được điều chỉnh thật loãng. Sau đó, bức tranh được để ủ để sơn khô và chuẩn bị cho bước đánh bóng.
Đánh bóng: Đây là bước cuối cùng trong quá trình vẽ tranh, trong đó người thợ sẽ sử dụng lòng bàn tay (hoặc bề mặt vải bằng sợi cotton mềm hoặc bông gòn) để miết nhanh và mạnh lên mặt tranh. Cách thực hiện đánh bóng có thể thay đổi tùy thuộc vào sở thích và kinh nghiệm của từng người. Đánh bóng không chỉ đơn thuần là để làm cho bức tranh có độ bóng mà còn để tạo ra một lượng nhiệt nhỏ thông qua ma sát, giúp các lớp màu hòa quyện và tan chảy vào nhau. Kết quả là bức tranh có sự rạng ngời trong mắt (độ sáng) và đậm đặc về màu sắc.
Cuối cùng, người đã thân thuộc với sơn mài, biết đến giá trị đặc biệt của nó, sẽ luôn hiểu rằng vẽ và mài là hai yếu tố quan trọng không thể thay thế. Chỉ những người trực tiếp tham gia vào quá trình vẽ và đã trải qua nhiều lần thực hành mới có thể cảm nhận được tố chất độc đáo của sơn mài.
3. Các nguyên liệu phổ biến sử dụng vẽ tranh sơn mài
Để hoàn thành một tác phẩm tranh sơn mài, các nghệ nhân phải sử dụng một loạt nguyên liệu đa dạng. Trong số chúng, nguyên liệu quan trọng nhất là "sơn", một loại mủ đặc biệt được chiết xuất từ vỏ cây sơn. Đặc điểm của loại mủ này là khả năng dính vượt trội và độ bền cao khi khô. Sơn mài có khả năng chịu nắng mưa, độ ẩm và môi trường mặn mà không ảnh hưởng đến chất lượng. Chính vì những đặc tính này, sơn mài được ưa chuộng sử dụng trong vẽ tranh. Ngoài nhựa cây sơn, người làm tranh còn sử dụng các loại nguyên liệu khác như nhựa dó, nhựa thông, dầu trẩu, dầu trám với các tính chất tương tự.
Ngoài "sơn", các nghệ nhân tranh sơn mài còn cần sử dụng các nguyên liệu khác như:
- Màu: Trong tranh sơn mài truyền thống, chỉ có hai màu cơ bản là đỏ và đen cánh gián. Màu đỏ được tạo ra từ son - một loại màu chế biến từ khoáng vật vô cơ.
- Bạc: Bạc thếp, bạc xay, bạc dán, bạc dầm...
- Vàng: Vàng thếp.
- Các vật liệu khác như vỏ ốc, vỏ trai, bột điệp...
Bài viết liên quan: Cầm Kỳ Thi Họa là gì?
Luật Minh Khuê xin tiếp nhận mọi yêu cầu tư vấn về pháp luật của quý khách hàng thông qua số hotline: 1900.6162 hoặc qua email: lienhe@luatminhkhue.vn. Xin trân trọng cảm ơn!
