Mục lục bài viết

“Chí Phèo” là một trong những truyện ngắn xuất sắc nhất của Nam Cao và của văn học hiện thực Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám. Qua cuộc đời của một người nông dân từ lương thiện bị đẩy vào con đường tha hóa rồi đau đớn thức tỉnh khát vọng làm người, Nam Cao không chỉ phơi bày sức tàn phá của xã hội đối với con người mà còn phát hiện phần nhân tính vẫn âm thầm tồn tại ngay cả khi tưởng như đã bị vùi lấp hoàn toàn.

Khi phân tích “Chí Phèo”, mở bài và kết bài tuy không phải phần dài nhất nhưng lại có vai trò quan trọng trong việc tạo ấn tượng và định hướng toàn bộ bài viết. Một mở bài tốt cần dẫn đúng vào vấn đề nghị luận, còn một kết bài hay phải khép lại được những luận điểm chính đồng thời để lại dư âm về tư tưởng và giá trị nhân văn của tác phẩm.

 

1. Tổng quan về tác giả Nam Cao và phong cách văn chương

Nam Cao (1915 - 1951) là một trong những gương mặt tiêu biểu của văn học hiện thực Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945. Tuy xuất hiện ở chặng cuối của khuynh hướng văn học hiện thực phê phán trước Cách mạng tháng Tám, ông đã tạo dựng được một phong cách nghệ thuật riêng và để lại những đóng góp quan trọng cho quá trình hiện đại hóa văn xuôi Việt Nam.

Nếu nhiều tác phẩm hiện thực cùng thời tập trung phản ánh cái đói, sự bần cùng và những xung đột xã hội trực tiếp thì Nam Cao đặc biệt quan tâm đến những biến đổi diễn ra bên trong con người. Ông không chỉ đặt câu hỏi “Con người khổ như thế nào?” mà còn đi xa hơn: “Hoàn cảnh có thể làm con người biến đổi đến mức nào?”, “Điều gì xảy ra khi một con người bị xã hội tước mất phẩm giá?” và “Sau tất cả những biến dạng ấy, bản chất lương thiện có còn tồn tại hay không?”.

Chính cách nhìn này tạo nên một trong những đặc điểm nổi bật của phong cách Nam Cao: chủ nghĩa hiện thực tâm lý kết hợp với tinh thần nhân đạo sâu sắc.

Ngòi bút của Nam Cao thường có vẻ tỉnh táo, lạnh lùng. Nhà văn không né tránh những phương diện xấu xí, thô ráp hoặc đau đớn của cuộc sống. Trong “Chí Phèo”, ông miêu tả những cơn say, tiếng chửi, những vết sẹo, hành động rạch mặt ăn vạ và cả quá trình một người nông dân bị biến thành kẻ chuyên gây rối cho làng Vũ Đại.

Nhưng phía sau giọng kể có vẻ lạnh ấy lại là một tấm lòng luôn đau đáu về con người. Nam Cao không nhìn Chí Phèo bằng ánh mắt của dân làng Vũ Đại. Khi cộng đồng chỉ nhìn thấy một “con quỷ dữ”, nhà văn vẫn tìm thấy phía sau diện mạo ấy một con người từng lương thiện, từng có ước mơ bình dị và vẫn âm thầm khao khát được trở về với đồng loại.

Bởi vậy, tư tưởng nhân đạo của Nam Cao không chỉ dừng ở sự thương cảm với người nghèo. Nhà văn còn đi sâu tìm kiếm và bảo vệ “con người trong con người”, ngay cả khi nhân vật đã bị hoàn cảnh làm biến dạng cả nhân hình lẫn nhân tính.

Một đặc điểm quan trọng khác trong phong cách Nam Cao là quan niệm nghệ thuật gắn với cuộc sống và trách nhiệm của người cầm bút. Ông phản đối thứ nghệ thuật chỉ chạy theo vẻ đẹp thoát ly hiện thực. Với Nam Cao, văn chương chân chính phải hướng tới con người, phải biết khám phá những nỗi đau của đời sống và góp phần làm cho con người hiểu, thương yêu nhau hơn.

“Chí Phèo” chính là sự kết tinh nổi bật của quan niệm ấy. Nam Cao không kể một câu chuyện để người đọc đơn giản lên án Chí Phèo là kẻ lưu manh. Ông truy tìm nguyên nhân khiến một anh canh điền lương thiện trở thành Chí Phèo của hiện tại. Từ đó, nhà văn chuyển câu hỏi từ “Chí Phèo có xấu không?” sang một vấn đề đau đớn hơn: “Ai và điều gì đã biến một con người thành như vậy?”.

Nam Cao đồng thời có nhiều đổi mới trong nghệ thuật tự sự. “Chí Phèo” không được kể hoàn toàn theo trật tự thời gian từ quá khứ đến hiện tại. Nhà văn để nhân vật xuất hiện trước mắt người đọc trong trạng thái đã bị tha hóa với tiếng chửi giữa cơn say, sau đó mới từng bước quay về quá khứ để giải thích nguồn gốc và quá trình biến đổi của nhân vật.

Điểm nhìn trần thuật cũng liên tục thay đổi. Có lúc người đọc nhìn Chí Phèo qua ánh mắt của dân làng Vũ Đại, có lúc qua người kể chuyện, nhưng ở những đoạn quan trọng lại được dẫn sâu vào thế giới nội tâm của chính Chí. Đặc biệt, sau khi gặp Thị Nở, người đọc có thể cảm nhận rất rõ quá trình nhân vật lắng nghe âm thanh cuộc sống, nhớ về quá khứ, nghĩ đến hiện tại và lo sợ tương lai.

Nhờ sự kết hợp giữa hiện thực sắc lạnh, khả năng phân tích tâm lý, tư tưởng nhân đạo và nghệ thuật kể chuyện hiện đại, Nam Cao đã đưa hình tượng người nông dân trong văn học trước Cách mạng đến một chiều sâu mới. Nếu bi kịch của nhiều nhân vật nông dân trước đó chủ yếu nằm ở nghèo đói và áp bức thì với Chí Phèo, bi kịch còn nằm ở sự tha hóa và đau đớn hơn cả là bị cự tuyệt quyền trở lại làm người.

=> Hiện thực sắc bén + phân tích tâm lý sâu sắc + tư tưởng nhân đạo + nghệ thuật tự sự linh hoạt = những yếu tố quan trọng tạo nên phong cách Nam Cao.

 

2. Các cách mở bài, kết bài Chí Phèo ấn tượng và thu hút

Một mở bài “Chí Phèo” tốt không nhất thiết phải dài. Điều quan trọng là người viết phải đưa người đọc đến đúng vấn đề cần nghị luận. Có thể ghi nhớ công thức cơ bản:

Dẫn dắt => giới thiệu Nam Cao => giới thiệu “Chí Phèo” => nêu vấn đề nghị luận.

Cách thứ nhất là mở bài trực tiếp. Đây là lựa chọn an toàn, đặc biệt khi thời gian làm bài hạn chế. Học sinh giới thiệu ngắn gọn vị trí của Nam Cao, tác phẩm “Chí Phèo” rồi đi thẳng vào nội dung đề yêu cầu. Ưu điểm của cách này là rõ ràng, ít nguy cơ lan man và dễ kiểm soát dung lượng.

Cách thứ hai là dẫn từ hình tượng người nông dân trước Cách mạng tháng Tám. Người viết có thể đặt Chí Phèo bên cạnh những người nông dân cùng thời để làm nổi bật nét riêng trong khám phá của Nam Cao. Nếu nhiều nhân vật phải đối diện với cái đói, nghèo khổ và áp bức thì Chí Phèo còn chịu một bi kịch đáng sợ hơn: bị hủy hoại nhân hình, làm biến dạng nhân tính và cuối cùng bị ngăn cản ngay cả khi muốn trở về cuộc sống lương thiện.

Cách thứ ba là mở bài từ quan niệm nghệ thuật của Nam Cao. Cách viết này phù hợp với những bài cần chiều sâu lý luận. Có thể dẫn từ quan niệm của nhà văn về một nền nghệ thuật phải gắn với đời sống và con người, sau đó khẳng định “Chí Phèo” là minh chứng tiêu biểu cho hành trình tìm kiếm, phát hiện và bảo vệ phần người trong những số phận bị xã hội chà đạp.

Cách thứ tư là mở bài từ một chi tiết nghệ thuật. Tiếng chửi, bát cháo hành, giọt nước mắt hay câu hỏi về quyền được sống lương thiện đều có thể trở thành điểm xuất phát. Cách mở này tạo ấn tượng nhanh vì đưa người đọc trực tiếp đến những hình ảnh đặc sắc nhất của tác phẩm.

Chẳng hạn, khi phân tích quá trình thức tỉnh của Chí Phèo, có thể bắt đầu từ bát cháo hành. Khi phân tích bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người, có thể dẫn từ câu hỏi đau đớn của Chí ở cuối tác phẩm. Khi phân tích sự cô độc, có thể bắt đầu từ tiếng chửi không nhận được lời đáp ở đầu truyện.

Cách thứ năm là mở bài bằng nhận định văn học. Tuy nhiên, chỉ nên sử dụng khi nhớ chính xác nhận định, tác giả của nhận định và hiểu rõ mối liên hệ với đề bài. Một câu nhận định được đưa vào không đúng chỗ sẽ khiến bài văn trở nên phô diễn kiến thức thay vì có chiều sâu.

Với kết bài, người viết cũng có nhiều lựa chọn. Cách cơ bản nhất là khẳng định lại giá trị của vấn đề vừa phân tích, sau đó đánh giá đóng góp của Nam Cao.

Một kết bài có chiều sâu hơn có thể trở lại với một chi tiết ở đầu hoặc cuối truyện. Nếu mở bài bắt đầu bằng tiếng chửi, kết bài có thể trở lại câu hỏi về quyền được sống lương thiện để tạo kết cấu tương ứng. Nếu bài viết tập trung vào sự thức tỉnh, có thể kết thúc bằng ý nghĩa của bát cháo hành và khát vọng trở lại cộng đồng.

Ngoài ra, có thể kết bài theo hướng mở rộng giá trị nhân văn. Từ số phận Chí Phèo, người viết liên hệ đến cách con người nhìn nhận người khác: không vội đánh giá một con người chỉ qua diện mạo hoặc hiện trạng của họ, bởi phía sau những biểu hiện tưởng như đáng ghét có thể là một lịch sử tổn thương và một khát vọng được thừa nhận.

Một nguyên tắc cần nhớ là mở bài không nên “bay” quá xa đề và kết bài không nên xuất hiện thêm một luận điểm hoàn toàn mới. Hai phần này phải phục vụ trực tiếp cho vấn đề nghị luận.

 

3. Top các mẫu viết mở bài Chí Phèo ngắn gọn, súc tích

Mẫu 1: Mở bài Chí Phèo chung

Nam Cao là một trong những cây bút hiện thực xuất sắc của văn học Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám. Với khả năng khám phá những góc khuất trong tâm hồn con người, ông đã để lại nhiều tác phẩm có giá trị, trong đó “Chí Phèo” là một thành tựu đặc biệt. Qua bi kịch của người nông dân từ lương thiện bị đẩy vào con đường tha hóa rồi đau đớn khao khát trở lại làm người, Nam Cao vừa tố cáo một xã hội phi nhân vừa thể hiện niềm tin sâu sắc vào bản chất lương thiện của con người.

 

Mẫu 2: Mở bài ngắn gọn về nhân vật Chí Phèo

Viết về người nông dân trước Cách mạng tháng Tám, Nam Cao không chỉ nhìn thấy cái đói và sự nghèo khổ mà còn phát hiện một bi kịch đau đớn hơn: con người có thể bị xã hội hủy hoại cả nhân hình lẫn nhân tính. Nhân vật Chí Phèo trong truyện ngắn cùng tên là biểu hiện tiêu biểu cho khám phá ấy. Cuộc đời Chí là hành trình từ lương thiện đến tha hóa, từ tha hóa đến thức tỉnh và cuối cùng là bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người.

 

Mẫu 3: Mở bài về bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người

Bi kịch lớn nhất của Chí Phèo không phải chỉ là nghèo đói hay những năm tháng sống trong men rượu, mà là khi đã khao khát trở lại làm người lương thiện, Chí lại nhận ra xã hội không còn chấp nhận mình. Qua bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người của nhân vật, Nam Cao đã đặt ra một vấn đề nhân sinh đau đớn, đồng thời thể hiện tư tưởng nhân đạo sâu sắc của một nhà văn luôn trăn trở về phẩm giá con người.

 

Mẫu 4: Mở bài về quá trình thức tỉnh của Chí Phèo

Trong thế giới nghệ thuật của Nam Cao, ngay cả những con người tưởng như đã đứng bên kia ranh giới của lương thiện vẫn có thể ẩn chứa một phần nhân tính chưa hoàn toàn bị dập tắt. “Chí Phèo” là minh chứng tiêu biểu cho niềm tin ấy. Cuộc gặp gỡ với Thị Nở và bát cháo hành giản dị đã đánh thức trong Chí những cảm giác, ký ức và khát vọng tưởng như đã chết từ lâu, mở ra một quá trình hồi sinh nhân tính vừa đẹp đẽ vừa đau đớn.

 

Mẫu 5: Mở bài về chi tiết bát cháo hành

Có những chi tiết rất nhỏ nhưng lại mang sức nặng tư tưởng của cả một tác phẩm. Trong “Chí Phèo”, bát cháo hành của Thị Nở chính là một chi tiết như thế. Món ăn dân dã không chỉ giúp Chí vượt qua cơn ốm mà còn mang đến hơi ấm tình người đầu tiên, đánh thức bản chất lương thiện và khát vọng trở về với cuộc sống bình thường trong con người từng bị cả làng Vũ Đại xem như “quỷ dữ”.

 

Mẫu 6: Mở bài về tiếng chửi của Chí Phèo

“Chí Phèo” bắt đầu không phải bằng một lời giới thiệu thông thường mà bằng tiếng chửi của một kẻ say. Nhưng càng đi sâu vào tác phẩm, người đọc càng nhận ra phía sau tiếng chửi tưởng như vô nghĩa ấy là nỗi cô độc của một con người đang tuyệt vọng tìm kiếm sự đáp lại từ cộng đồng. Bằng cách mở đầu đặc biệt, Nam Cao đã đưa người đọc trực tiếp vào bi kịch bị loại khỏi xã hội của Chí Phèo và đặt nền móng cho vấn đề trung tâm của tác phẩm: quyền được thừa nhận là một con người.

 

Mẫu 7: Mở bài về nhân vật Bá Kiến

Nếu Chí Phèo là điển hình cho người nông dân bị tha hóa thì Bá Kiến lại là hình ảnh tiêu biểu của tầng lớp cường hào thống trị ở làng quê trước Cách mạng. Không cần những hành động bạo lực ồn ào, nhân vật vẫn hiện lên đáng sợ bởi sự lọc lõi, khả năng thao túng và những thủ đoạn dùng người để phục vụ lợi ích của mình. Qua Bá Kiến, Nam Cao đã góp phần làm rõ cơ chế xã hội đẩy những người như Chí Phèo từ lương thiện vào con đường lưu manh hóa.

 

Mẫu 8: Mở bài về giá trị nhân đạo

Giá trị nhân đạo của văn học không chỉ nằm ở việc thương xót những con người bất hạnh mà còn ở khả năng phát hiện phẩm giá ngay trong những số phận bị cuộc đời làm cho méo mó. Với “Chí Phèo”, Nam Cao đã thực hiện một khám phá như vậy. Phía sau diện mạo dữ dằn và những cơn say của Chí, nhà văn vẫn nhận ra một con người biết xúc động trước tình thương, biết khao khát mái ấm và đau đớn khi cánh cửa trở lại cuộc đời bị đóng lại.

 

Mẫu 9: Mở bài về nghệ thuật trần thuật

“Chí Phèo” không chỉ có giá trị bởi nội dung hiện thực và nhân đạo sâu sắc mà còn cho thấy tài năng tự sự đặc biệt của Nam Cao. Kết cấu không hoàn toàn tuân theo trình tự thời gian, điểm nhìn linh hoạt, ngôn ngữ đa giọng điệu và khả năng đi sâu vào thế giới nội tâm đã giúp câu chuyện về một người nông dân làng Vũ Đại vượt khỏi khuôn khổ của một số phận cá nhân để trở thành bi kịch có ý nghĩa xã hội và nhân sinh sâu sắc.

 

Mẫu 10: Mở bài gián tiếp giàu cảm xúc

Đáng sợ nhất không phải là một con người chưa từng biết đến lương thiện, mà là khi họ đã nhận ra ánh sáng của cuộc đời, tha thiết muốn bước về phía nó nhưng cánh cửa trước mặt lại lạnh lùng khép lại. Bi kịch ấy đã được Nam Cao thể hiện đầy ám ảnh qua nhân vật Chí Phèo. Từ một người nông dân lương thiện đến “con quỷ dữ” của làng Vũ Đại rồi thức tỉnh khát vọng làm người, cuộc đời Chí trở thành tiếng kêu đau đớn về phẩm giá và quyền sống của con người.

 

4. Các mẫu kết bài Chí Phèo sâu sắc và giàu cảm xúc

Mẫu 1: Kết bài Chí Phèo chung

Với “Chí Phèo”, Nam Cao không chỉ kể câu chuyện về một người nông dân bị tha hóa mà còn đặt ra câu hỏi lớn về trách nhiệm của xã hội đối với số phận con người. Qua bi kịch của Chí, nhà văn vừa phơi bày sức tàn phá của một trật tự phi nhân vừa khẳng định rằng bản chất lương thiện vẫn có thể tồn tại dưới lớp vỏ tưởng như đã hoàn toàn biến dạng. Chính chiều sâu hiện thực và nhân đạo ấy đã giúp “Chí Phèo” giữ được sức sống lâu bền trong văn học Việt Nam.

 

Mẫu 2: Kết bài về bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người

Chí Phèo có thể thoát khỏi những cơn say trong một khoảnh khắc, nhưng lại không thể bước qua bức tường định kiến mà xã hội dựng lên trước mặt mình. Khi khát vọng làm người vừa thức tỉnh cũng là lúc nhân vật nhận ra con đường trở về đã bị chặn đứng. Bởi vậy, bi kịch Chí Phèo không chỉ là bi kịch của một kẻ lưu manh mà là tiếng kêu đau đớn của một con người muốn được sống lương thiện nhưng không được cộng đồng thừa nhận. Qua đó, Nam Cao đã chạm tới một vấn đề có ý nghĩa lâu dài: con người cần tình thương nhưng cũng cần được trao cơ hội để trở về.

 

Mẫu 3: Kết bài về quá trình hồi sinh nhân tính

Bát cháo hành rồi sẽ nguội, nhưng hơi ấm tình người mà nó đánh thức trong Chí Phèo lại trở thành một trong những hình ảnh đẹp nhất của tác phẩm. Nam Cao đã chứng minh rằng nhân tính có thể bị che lấp nhưng chưa chắc đã bị tiêu diệt. Chỉ một sự quan tâm chân thành cũng có thể khiến một con người tưởng như đã chai sạn biết xúc động, biết mơ ước và biết khao khát một cuộc đời khác. Chính niềm tin ấy làm nên ánh sáng nhân đạo giữa câu chuyện đầy bóng tối của làng Vũ Đại.

 

Mẫu 4: Kết bài về chi tiết bát cháo hành

Bát cháo hành của Thị Nở giản dị đến mức tưởng như chẳng có gì đáng nói, nhưng đối với Chí Phèo, đó lại là lần hiếm hoi hắn được một con người chăm sóc bằng sự quan tâm chân thành. Từ hương cháo bình dị ấy, những ký ức và ước mơ từng bị men rượu vùi lấp dần sống lại. Bởi vậy, bát cháo hành không chỉ góp phần thúc đẩy diễn biến câu chuyện mà còn trở thành biểu tượng của tình thương - thứ sức mạnh có thể đánh thức phần người ngay trong một số phận tưởng như đã bị cuộc đời ruồng bỏ.

 

Mẫu 5: Kết bài về tiếng chửi

Từ tiếng chửi mở đầu đến khát vọng được sống lương thiện ở cuối truyện là cả một hành trình bi kịch. Chí Phèo chửi bởi hắn muốn có người đáp lại, nhưng cả làng Vũ Đại đã đáp lại hắn bằng sự im lặng. Đến khi Chí thực sự muốn trở về, cánh cửa cộng đồng lại tiếp tục đóng kín. Qua vòng tròn đau đớn ấy, Nam Cao cho thấy sự cô độc có thể trở thành một hình thức tước đoạt quyền làm người. Vì thế, tiếng chửi của Chí Phèo vẫn ám ảnh người đọc bởi phía sau nó không chỉ có men rượu mà còn có tiếng gọi tuyệt vọng của một con người muốn được công nhận.

 

Mẫu 6: Kết bài về Bá Kiến

Bá Kiến không chỉ là kẻ đối đầu với Chí Phèo mà còn là mắt xích tiêu biểu của cơ chế đã tạo ra những số phận như Chí. Bằng kinh nghiệm thống trị, sự lọc lõi và những thủ đoạn tinh vi, Bá Kiến có thể biến người bị áp bức thành công cụ phục vụ chính mình. Khi Chí tìm đến Bá Kiến ở cuối truyện, xung đột âm ỉ suốt nhiều năm cuối cùng bùng nổ. Qua hai nhân vật, Nam Cao không chỉ tái hiện một cuộc đối đầu cá nhân mà còn phơi bày mâu thuẫn sâu sắc của xã hội làng quê trước Cách mạng.

 

Mẫu 7: Kết bài về hình ảnh cái lò gạch cũ

Chí Phèo chết nhưng câu chuyện chưa thực sự khép lại. Hình ảnh cái lò gạch cũ trở lại trong suy nghĩ của Thị Nở khiến kết thúc tác phẩm mang một dư âm bất an. Nó gợi ra khả năng bi kịch của Chí không chỉ thuộc về một cá nhân: nếu hoàn cảnh xã hội tạo ra sự tha hóa vẫn tồn tại, những số phận tương tự vẫn có thể tiếp tục xuất hiện. Bằng kết cấu đầu cuối tương ứng đầy ám ảnh, Nam Cao đã đưa câu chuyện về Chí Phèo từ một bi kịch cá nhân trở thành lời cảnh báo về một hiện thực có khả năng tái tạo những kiếp người đau đớn.

 

Mẫu 8: Kết bài về giá trị hiện thực và nhân đạo

Sức sống của “Chí Phèo” được tạo nên bởi sự gặp gỡ giữa một cái nhìn hiện thực sắc lạnh và một trái tim nhân đạo sâu sắc. Nam Cao không che giấu những gì xấu xí mà hoàn cảnh đã tạo ra ở Chí, nhưng cũng không để định kiến ấy che khuất bản chất con người bên trong nhân vật. Nhà văn vừa chỉ ra quá trình xã hội đẩy người nông dân vào tha hóa vừa trân trọng từng dấu hiệu của sự thức tỉnh. Chính vì thế, “Chí Phèo” không chỉ là bản cáo trạng đối với xã hội cũ mà còn là lời bênh vực tha thiết cho phẩm giá và quyền được làm người.

 

Mẫu 9: Kết bài ngắn gọn, dễ sử dụng

Bằng tài năng phân tích tâm lý sắc sảo và tấm lòng nhân đạo sâu sắc, Nam Cao đã biến cuộc đời Chí Phèo thành một trong những bi kịch ám ảnh nhất của văn học Việt Nam hiện đại. Nhân vật khiến người đọc nhận ra rằng phía sau một con người bị xã hội ruồng bỏ vẫn có thể tồn tại khát vọng yêu thương và sống lương thiện. Đó cũng là giá trị giúp “Chí Phèo” vượt qua giới hạn của thời đại để tiếp tục lay động nhiều thế hệ độc giả.

 

Mẫu 10: Kết bài mở rộng giàu cảm xúc

Khép lại “Chí Phèo”, điều khiến người đọc day dứt không chỉ là cái chết của nhân vật mà còn là câu hỏi về cách con người đối xử với con người. Nếu một chút tình thương có thể đánh thức phần người trong Chí thì một định kiến lạnh lùng cũng có thể đẩy con người vừa thức tỉnh trở lại vực sâu tuyệt vọng. Có lẽ vì thế, giá trị lâu bền của tác phẩm nằm ở lời nhắc nhở giản dị nhưng sâu sắc: đừng vội đóng cánh cửa trở về trước một con người đang khao khát được sống tốt hơn.

 

5. Kinh nghiệm phân tích Chí Phèo đạt điểm cao

Muốn phân tích “Chí Phèo” tốt, học sinh cần tránh lỗi phổ biến nhất là kể lại cốt truyện. Biết đầy đủ những sự việc xảy ra với Chí chưa đồng nghĩa với việc đã phân tích được nhân vật. Sau mỗi dẫn chứng, người viết phải giải thích chi tiết đó thể hiện điều gì, vì sao Nam Cao xây dựng như vậy và nó đóng góp thế nào cho tư tưởng của tác phẩm.

Có thể ghi nhớ:

Dẫn chứng => phân tích chi tiết => giải thích tâm lý => chỉ ra nghệ thuật => khái quát ý nghĩa.

Trước hết, cần nắm chắc quá trình vận động của hình tượng Chí Phèo. Không nên nhìn nhân vật ở một trạng thái cố định mà phải thấy được cả hành trình:

Người nông dân lương thiện => bị đẩy vào tù => trở về với diện mạo và tính cách thay đổi => trở thành công cụ của Bá Kiến => gặp Thị Nở => thức tỉnh => khao khát hoàn lương => bị cự tuyệt => phản kháng => kết thúc bi kịch.

Khi nắm được trục này, học sinh sẽ tránh được việc phân tích Chí Phèo như một “kẻ xấu” ngay từ đầu. Điều Nam Cao muốn khám phá chính là quá trình một con người bị xã hội làm biến dạng và khả năng phần người thức tỉnh trở lại.

Tiếp theo, cần phân biệt hai tầng bi kịch quan trọng. Bi kịch thứ nhất là quá trình tha hóa. Chí từng là một anh canh điền lương thiện nhưng sau nhà tù và những tác động của xã hội làng Vũ Đại đã trở thành một con người khác. Bi kịch thứ hai còn đau đớn hơn: khi Chí đã thức tỉnh và muốn trở lại làm người lương thiện, cộng đồng lại không chấp nhận hắn.

Nếu chỉ phân tích Chí bị tha hóa mà bỏ qua khát vọng hoàn lương và sự cự tuyệt của xã hội, bài viết chưa chạm đến chiều sâu tư tưởng của tác phẩm.

Một cách hiệu quả để nâng chất lượng bài viết là tập trung vào những chi tiết nghệ thuật có sức chứa lớn.

Tiếng chửi mở đầu là chi tiết đầu tiên cần chú ý. Không nên chỉ nhận xét rằng Chí say và chửi bới. Hãy nhìn vào đối tượng của tiếng chửi và đặc biệt là phản ứng của cộng đồng. Chí chửi nhưng không có cuộc đối thoại thực sự nào được hình thành. Phía sau hành vi tưởng như càn quấy là tình trạng một con người bị đẩy ra ngoài những quan hệ giao tiếp bình thường.

Chi tiết thứ hai là buổi sáng Chí tỉnh rượu sau khi gặp Thị Nở. Đây là đoạn đặc biệt quan trọng trong quá trình hồi sinh nhân tính. Chí bắt đầu cảm nhận những âm thanh đời thường, nghĩ lại quá khứ và nhìn thấy tình trạng hiện tại của mình. Khi con người bắt đầu cảm nhận lại thế giới xung quanh cũng là lúc ý thức về chính mình dần trở lại.

Chi tiết thứ ba là bát cháo hành. Không nên chỉ viết rằng “bát cháo hành tượng trưng cho tình yêu thương”. Cần chỉ ra cả quá trình tác động: Chí đang ốm và cô độc => Thị Nở mang cháo đến => Chí ngạc nhiên vì được chăm sóc => xúc động => phần tình cảm bị vùi lấp được đánh thức => nhớ lại ước mơ bình dị => nảy sinh khát vọng trở lại cộng đồng.

Như vậy, bát cháo hành vừa có chức năng trong cốt truyện vừa mang ý nghĩa biểu tượng về tình người.

Chi tiết giọt nước mắt cũng đáng chú ý. Một con người từng rạch mặt, đâm chém và sống trong men rượu nay lại có thể xúc động và khóc. Chính khả năng cảm nhận đau đớn, yêu thương và tổn thương cho thấy Chí chưa hoàn toàn mất đi tính người.

Đặc biệt, khi phân tích câu hỏi về quyền được sống lương thiện ở cuối tác phẩm, không nên chỉ coi đó là lời tuyệt vọng cá nhân. Câu hỏi cho thấy Chí đã ý thức rõ về tình trạng của mình: hắn muốn trở lại nhưng không thể tự mình xóa bỏ quá khứ và định kiến của cộng đồng. Khát vọng lương thiện đã có, nhưng con đường thực hiện khát vọng ấy lại bị chặn đứng.

Phần kết thúc cũng cần được phân tích thận trọng. Hành động Chí tìm đến Bá Kiến cho thấy xung đột giữa người bị đẩy vào tha hóa với thế lực góp phần tạo nên bi kịch của anh đã phát triển tới đỉnh điểm. Cái chết của Chí hoàn tất bi kịch khi nhân vật không tìm thấy con đường để tiếp tục tồn tại trong trạng thái cũ nhưng cũng không được xã hội mở đường trở lại cuộc sống lương thiện.

Muốn bài viết nổi bật hơn, học sinh cũng cần phân tích nghệ thuật kể chuyện. “Chí Phèo” không được tổ chức đơn giản theo trình tự “sinh ra => lớn lên => đi tù => trở về”. Nam Cao đưa Chí trong trạng thái tha hóa xuất hiện ngay từ đầu rồi mới quay lại quá khứ để lý giải. Kết cấu này khiến người đọc trước tiên nhìn thấy một hiện tượng bất thường, sau đó từng bước khám phá nguyên nhân xã hội phía sau hiện tượng ấy.

Điểm nhìn trần thuật cũng cần được chú ý. Có lúc Chí hiện lên qua ánh mắt xa lánh của làng Vũ Đại, nhưng có lúc người kể lại đưa người đọc đi sâu vào cảm giác và suy nghĩ của Chí. Nhờ sự thay đổi điểm nhìn, nhân vật không bị đóng khung trong một cách đánh giá duy nhất.

Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng khi phân tích giá trị nhân đạo: cộng đồng có thể chỉ nhìn thấy “quỷ dữ”, nhưng Nam Cao lại giúp người đọc nhìn thấy con người phía sau “quỷ dữ”.

Bên cạnh đó, học sinh có thể sử dụng kiến thức lý luận hoặc nhận định phê bình để nâng cao bài viết nhưng cần đặt đúng chỗ. Một nhận định hay chỉ có giá trị khi nó giúp làm sáng tỏ luận điểm. Không nên đưa liên tiếp nhiều câu nhận định rồi không phân tích hoặc cố sử dụng thuật ngữ học thuật khi chưa thực sự hiểu.

Khi so sánh, cũng nên chọn đối tượng có liên hệ trực tiếp. Có thể đặt Chí Phèo bên cạnh những hình tượng người nông dân khác để thấy điểm mới trong khám phá của Nam Cao, nhưng phần so sánh chỉ nên hỗ trợ luận điểm chứ không biến bài viết thành phân tích hai tác phẩm.

Về cách trình bày, mỗi đoạn thân bài nên có một luận điểm rõ. Sau câu chủ đề là dẫn chứng tiêu biểu, tiếp đến phân tích từ ngữ, hành động, tâm lý hoặc chi tiết nghệ thuật rồi mới khái quát ý nghĩa. Đây là cách giúp bài viết tránh tình trạng dẫn chứng quá nhiều nhưng nhận xét quá ít.

Học sinh cũng cần tránh những lỗi thường gặp: kể lại cốt truyện thay cho phân tích; chỉ gọi Chí Phèo là người xấu mà bỏ qua quá trình tha hóa; phân tích bát cháo hành nhưng không liên hệ với quá trình thức tỉnh; chỉ nói giá trị hiện thực mà bỏ quên giá trị nhân đạo; trích dẫn quá dài; dùng nhận định phê bình để “trang trí”; mở bài quá dài nhưng thân bài sơ sài; kết bài chỉ lặp lại nguyên văn mở bài.

Một bài phân tích tốt cần trả lời được ba câu hỏi lớn:

Nam Cao viết về điều gì? => Bi kịch tha hóa và bị cự tuyệt quyền làm người của người nông dân.

Nam Cao viết bằng cách nào? => Xây dựng tình huống, chi tiết giàu sức gợi, phân tích tâm lý, kết cấu linh hoạt, thay đổi điểm nhìn và sử dụng ngôn ngữ giàu tính cá thể hóa.

Nam Cao muốn người đọc nhận ra điều gì? => Hoàn cảnh phi nhân có thể làm con người biến dạng, nhưng bản chất lương thiện và khát vọng được làm người vẫn có sức sống mạnh mẽ; vì vậy con người cần được nhìn nhận bằng sự thấu hiểu và tình thương.

=> Nắm chắc hành trình nhân vật + lựa chọn đúng dẫn chứng + phân tích chi tiết thay vì kể chuyện + gắn nội dung với nghệ thuật + khái quát giá trị hiện thực và nhân đạo = nền tảng của một bài phân tích “Chí Phèo” có chiều sâu và sức thuyết phục.

Quý bạn đọc cũng có thể tham khảo thêm: