Mức phạt hành vi tung tin giả, bôi nhọ ứng cử viên mùa bầu cử trên mạng xã hội

Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026 - 2031 là một dấu mốc chính trị đặc biệt quan trọng trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam. Dự kiến diễn ra vào ngày 15 tháng 3 năm 2026, sự kiện này không chỉ là dịp để cử tri thực hiện quyền dân chủ trực tiếp mà còn là đợt sinh hoạt chính trị sâu rộng, đòi hỏi sự minh bạch và liêm chính tuyệt đối trong dòng chảy thông tin. Tuy nhiên, sự bùng nổ của không gian mạng với các thuật toán lan truyền thông tin nhanh chóng đã biến mạng xã hội trở thành "con dao hai lưỡi". Một mặt, nó tạo điều kiện cho các ứng cử viên tiếp cận cử tri một cách đa dạng; mặt khác, đây cũng là môi trường nảy sinh các hành vi tung tin giả, bôi nhọ, xâm phạm danh dự và uy tín của những người tham gia ứng cử. Việc thiết lập một khung pháp lý vững chắc, kết hợp giữa các chế tài hành chính, hình sự và quy trình tố tụng dân sự, là yêu cầu cấp thiết để bảo vệ tính công bằng của cuộc bầu cử và niềm tin của nhân dân vào hệ thống đại diện.

1. Định danh và phân tích hành vi tung tin giả và bôi nhọ ứng cử viên

Trong môi trường pháp lý hiện đại, việc phân định rạch ròi các khái niệm "tin giả" và "bôi nhọ" không chỉ có ý nghĩa về mặt học thuật mà còn là căn cứ then chốt để các cơ quan thực thi pháp luật xác định đúng tội danh và mức độ xử lý. Dưới lăng kính của Luật An ninh mạng và các văn bản hướng dẫn, các hành vi này mang những đặc điểm cấu thành riêng biệt nhưng thường đan xen trong mục tiêu hạ thấp uy tín đối thủ chính trị.Bản chất của hành vi tung tin giả dưới góc độ an ninh mạng

Tung tin giả (fake news) được định nghĩa là việc cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, sai sự thật hoặc xuyên tạc về một sự kiện, tổ chức hoặc cá nhân. Theo dự thảo nghị định mới về phòng chống tin giả, Bộ Công an đã liệt kê 10 hành vi bị nghiêm cấm, trong đó nhấn mạnh việc tạo lập, vận hành các tài khoản mạng xã hội để phát tán tin giả và hành vi giả mạo cơ quan, cá nhân nhằm lừa dối dư luận.

Tin giả trong mùa bầu cử thường mang tính chiến thuật cao. Nó không chỉ đơn thuần là những thông tin sai lệch về đời tư mà còn có thể là những thông tin xuyên tạc về chính sách, quan điểm chính trị hoặc quá trình công tác của ứng cử viên. Sự nguy hiểm của tin giả nằm ở khả năng lan truyền thông qua các tiêu đề giật gân, đánh vào tâm lý hoài nghi của cử tri và lợi dụng các URL giả mạo để giả danh các nguồn tin uy tín. Khi một thông tin sai lệch được chia sẻ hàng ngàn lần, việc đính chính sau đó thường không thể xóa bỏ hoàn toàn định kiến tiêu cực đã hình thành trong lòng cử tri, gây ra thiệt hại không thể cứu vãn cho quá trình vận động bầu cử.

Hành vi bôi nhọ và xâm phạm danh dự nhân phẩm

Khác với tin giả có thể mang tính khách quan về sự việc, hành vi bôi nhọ tập trung trực tiếp vào việc công kích cá nhân. Đây là hành vi sử dụng các từ ngữ sỉ nhục, hình ảnh cắt ghép hoặc các câu chuyện bịa đặt nhằm mục đích hạ nhục danh dự, nhân phẩm của ứng cử viên. Dưới góc độ Luật An ninh mạng, hành vi này xâm phạm quyền được bảo vệ danh dự của công dân được Hiến pháp quy định.

Hành vi bôi nhọ thường gắn liền với lỗi cố ý. Người thực hiện nhận thức rõ thông tin mình đưa ra là xúc phạm hoặc sai sự thật nhưng vẫn tiến hành để gây áp lực tâm lý hoặc loại bỏ ứng cử viên khỏi sự ủng hộ của cử tri. Đặc biệt, trong bối cảnh bầu cử, các hành vi này thường mang tính tổ chức, sử dụng các mạng lưới tài khoản ảo để tạo ra làn sóng tấn công dư luận, biến những mâu thuẫn cá nhân thành những vụ bê bối chính trị giả tạo.

Đặc thù của đối tượng ứng cử viên trong Luật Bầu cử

Ứng cử viên đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân dân là những đối tượng đặc biệt được pháp luật bảo vệ nghiêm ngặt trong thời gian diễn ra bầu cử. Theo Luật Bầu cử 2015, người ứng cử phải đáp ứng các tiêu chuẩn về độ tuổi (từ 21 tuổi trở lên) và các tiêu chuẩn đạo đức, năng lực khắt khe. Khi danh sách chính thức được công bố theo Nghị quyết số 151/NQ-HĐBCQG, các ứng cử viên bắt đầu giai đoạn vận động bầu cử công khai.

Luật Bầu cử nghiêm cấm việc lợi dụng vận động bầu cử để làm tổn hại đến danh dự, nhân phẩm của tổ chức, cá nhân khác. Sự bảo vệ này mang tính hai chiều: vừa ngăn chặn ứng cử viên bôi nhọ nhau, vừa bảo vệ ứng cử viên trước các đòn tấn công từ các nhóm lợi ích hoặc thế lực thù địch trên mạng xã hội. Bất kỳ hành vi nào làm sai lệch nhận thức của cử tri về ứng cử viên thông qua tin giả đều bị coi là hành vi cản trở quyền bầu cử, ứng cử của công dân và có thể bị xử lý ở mức độ hình sự.

2. Chế tài xử phạt hành chính: Công cụ răn đe tức thời

Xử phạt hành chính là biện pháp phổ biến nhất được áp dụng để xử lý các hành vi vi phạm về thông tin trên mạng xã hội do tính linh hoạt và quy trình xử lý nhanh chóng. Nghị định 15/2020/NĐ-CP, được sửa đổi bởi Nghị định 14/2022/NĐ-CP, là văn bản pháp lý chủ chốt quy định về mức phạt đối với các hành vi này.

Mức phạt đối với hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin sai sự thật

Theo Điều 101 của Nghị định 15/2020/NĐ-CP, hành vi sử dụng mạng xã hội để cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, thông tin sai sự thật, xuyên tạc, vu khống, xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức, danh dự, nhân phẩm của cá nhân sẽ bị phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với tổ chức. Đối với cá nhân, mức phạt bằng một nửa mức phạt của tổ chức, tức là từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng.

Thực tế xử lý của cơ quan chức năng cho thấy mức phạt 7,5 triệu đồng thường được áp dụng đối với các cá nhân có hành vi đăng tải bình luận xúc phạm uy tín danh dự người khác trên Facebook. Đây là mức phạt trung bình, đủ sức răn đe nhưng cũng đảm bảo tính hợp lý đối với thu nhập của đại bộ phận người dân. Tuy nhiên, nếu hành vi gây ra hậu quả nghiêm trọng hơn hoặc mang tính chất tái phạm, cơ quan công an có thể áp dụng mức phạt tối đa hoặc chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra hình sự.

Các hành vi vi phạm khác liên quan đến bầu cử trên không gian mạng

Ngoài việc tung tin giả, Nghị định 15 còn quy định xử phạt các hành vi xâm phạm bí mật đời tư của ứng cử viên. Việc tiết lộ thông tin cá nhân, bí mật gia đình của người ứng cử mà không được sự đồng ý, nhằm mục đích bôi nhọ, có thể bị phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 30.000.000 đồng. Điều này đặc biệt quan trọng vì các nhóm tấn công mạng thường sử dụng chiêu bài "bóc phốt" để công khai các thông tin riêng tư nhằm làm mất uy tín ứng cử viên trước cử tri.

Hơn nữa, các hành vi cung cấp đường dẫn (link) đến các trang thông tin có nội dung cấm, xuyên tạc về cuộc bầu cử cũng bị xử phạt nặng, từ 30.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng. Biện pháp khắc phục hậu quả bắt buộc luôn đi kèm là buộc gỡ bỏ thông tin sai sự thật và buộc cải chính thông tin.

3. Truy cứu trách nhiệm hình sự: Chế tài nghiêm khắc nhất

Khi hành vi bôi nhọ, tung tin giả đạt đến ngưỡng gây nguy hiểm cho xã hội hoặc gây ra những hậu quả nghiêm trọng về tinh thần, sức khỏe cho ứng cử viên, pháp luật hình sự sẽ can thiệp để trừng trị và răn đe.

Tội làm nhục người khác theo Điều 155 Bộ luật Hình sự

Tội làm nhục người khác được xác định khi một người có hành vi xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự của người khác. Trong bối cảnh bầu cử, việc sử dụng các từ ngữ thô tục, hạ đẳng để chửi bới ứng cử viên trên mạng xã hội, hoặc sử dụng hình ảnh nhạy cảm để bêu rếu công khai là những biểu hiện điển hình của tội danh này.

Khung hình phạt cơ bản bao gồm phạt cảnh cáo, phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 30.000.000 đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm. Tuy nhiên, tình tiết tăng nặng "Sử dụng mạng máy tính hoặc mạng viễn thông, phương tiện điện tử để phạm tội" sẽ đưa người vi phạm vào Khung 2 với mức án từ 03 tháng đến 02 năm tù. Đây là một sự điều chỉnh cần thiết của Bộ luật Hình sự 2015 nhằm ứng phó với tính chất lan tỏa rộng và khó kiểm soát của thông tin trên internet.

Tội vu khống theo Điều 156 Bộ luật Hình sự

Tội vu khống có tính chất nguy hiểm hơn vì nó bao gồm yếu tố "bịa đặt" – tức là người phạm tội tự dựng lên những câu chuyện không có thật để hại người khác. Đối với một ứng cử viên, việc bị vu khống phạm một tội danh nào đó hoặc có những hành vi vi phạm đạo đức nghiêm trọng có thể trực tiếp tước đi cơ hội trúng cử của họ.

Mức phạt cho tội vu khống rất nghiêm khắc:

• Khung 1: Phạt tiền từ 10 - 50 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 01 năm.
• Khung 2: Nếu sử dụng mạng xã hội để vu khống, mức phạt tù từ 01 năm đến 03 năm.
• Khung 3: Nếu hành vi vu khống dẫn đến việc nạn nhân tự sát hoặc bị rối loạn tâm thần với tỷ lệ thương tật trên 61%, mức án có thể lên đến 07 năm tù.

Tội xâm phạm quyền của công dân về bầu cử, ứng cử (Điều 160)

Đây là tội danh mang tính chất chính trị đặc thù. Nếu hành vi tung tin giả, bôi nhọ được thực hiện với mục đích cản trở công dân thực hiện quyền ứng cử hoặc làm sai lệch kết quả bầu cử, người phạm tội sẽ bị truy cứu theo Điều 160. Hành vi lừa gạt cử tri bằng tin giả để họ không bầu cho một ứng cử viên xứng đáng là sự xâm phạm nghiêm trọng vào quyền lực nhà nước. Hình phạt cho tội này lên đến 02 năm tù và người phạm tội có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ từ 01 đến 05 năm.

4. Quy trình bảo vệ quyền lợi và xử lý khi bị bôi nhọ

Trong một cuộc bầu cử, tốc độ xử lý thông tin là yếu tố sống còn. Ứng cử viên khi bị xâm hại cần có một quy trình phản ứng chuẩn mực để bảo vệ uy tín bản thân trước khi quá muộn.

Kỹ thuật thu thập và bảo quản chứng cứ điện tử

Chứng cứ trên mạng xã hội có đặc điểm là dễ bị xóa bỏ chỉ trong vài giây. Việc chỉ chụp ảnh màn hình bằng điện thoại cá nhân đôi khi bị tòa án từ chối vì không chứng minh được tính nguyên bản và thời điểm thực tế. Vì vậy, việc lập Vi bằng là bước đi pháp lý quan trọng nhất.

Thừa phát lại sẽ thực hiện quy trình lập vi bằng chuyên nghiệp trên Facebook/Zalo bao gồm :

• Sử dụng máy tính sạch để truy cập, ghi lại toàn bộ quy trình từ lúc mở trình duyệt đến khi vào link bài viết bôi nhọ.
• Kiểm tra mã nguồn trang web (Ctrl+U) và địa chỉ IP để xác định tính xác thực của trang web.
• Mô tả chi tiết nội dung, hình ảnh, các bình luận kích động và số lượng lượt chia sẻ tại thời điểm lập vi bằng.
• Ghi nhận thông tin về tài khoản đăng tải (tên, ảnh đại diện, ngày khởi tạo tài khoản nếu có). Vi bằng sau đó được đăng ký tại Sở Tư pháp, trở thành chứng cứ không thể tranh cãi tại Tòa án và Cơ quan Công an.

Thủ tục tố giác tại cơ quan chức năng

Sau khi có vi bằng, ứng cử viên cần nộp đơn tố cáo tại Cơ quan Cảnh sát điều tra hoặc Sở Thông tin và Truyền thông. Hồ sơ tố cáo bao gồm:

• Đơn tố cáo nêu rõ diễn biến sự việc và yêu cầu xử lý.
• Bản chính Vi bằng hoặc các chứng cứ điện tử đã được xác thực.
• Bản sao Căn cước công dân của người tố cáo.
• Các tài liệu chứng minh thiệt hại về uy tín, tinh thần (nếu có).

Cơ quan Công an sẽ có trách nhiệm xác minh danh tính người đăng bài (thông qua yêu cầu cung cấp dữ liệu từ nhà mạng) và tiến hành mời đối tượng lên làm việc. Trong trường hợp ứng cử viên bị bôi nhọ bởi các tài khoản ảo, cơ quan an ninh mạng sẽ sử dụng các biện pháp kỹ thuật nghiệp vụ để truy tìm địa chỉ IP và thiết bị đăng nhập.

Cơ chế yêu cầu gỡ bỏ thông tin từ nhà mạng

Ứng cử viên có quyền yêu cầu trực tiếp các nền tảng mạng xã hội gỡ bỏ nội dung vi phạm tiêu chuẩn cộng đồng và pháp luật Việt Nam. Tuy nhiên, hiệu quả nhất vẫn là thông qua yêu cầu của Cục Phát thanh, Truyền hình và Thông tin điện tử (Bộ Thông tin và Truyền thông). Theo quy định mới, các nhà mạng xuyên biên giới như Facebook, YouTube có nghĩa vụ phải gỡ bỏ thông tin xấu độc, tin giả trong vòng 24 giờ kể từ khi nhận được yêu cầu của cơ quan chức năng Việt Nam.

5. Bồi thường thiệt hại dân sự: Khắc phục hậu quả về uy tín và tinh thần

Ngoài việc trừng phạt người vi phạm, ứng cử viên còn có quyền yêu cầu bồi thường về mặt vật chất và tinh thần để bù đắp những tổn thất do hành vi bôi nhọ gây ra.

Các khoản thiệt hại được pháp luật công nhận

Theo Điều 592 Bộ luật Dân sự 2015, thiệt hại do danh dự, nhân phẩm bị xâm phạm bao gồm :

• Chi phí hợp lý để hạn chế, khắc phục thiệt hại: Tiền thuê luật sư, chi phí lập vi bằng, chi phí đăng bài cải chính trên các phương tiện thông tin đại chúng.
• Thu nhập thực tế bị mất: Nếu ứng cử viên phải tạm nghỉ việc hoặc bị đình chỉ công tác để giải quyết vụ việc bôi nhọ.
• Bồi thường tổn thất về tinh thần: Một khoản tiền để bù đắp sự khủng hoảng tâm lý và áp lực dư luận mà ứng cử viên phải gánh chịu.

Cách tính mức bồi thường tổn thất tinh thần

Mức bồi thường này do các bên thỏa thuận. Tuy nhiên, nếu không thỏa thuận được, Tòa án sẽ quyết định mức bồi thường nhưng không quá 10 lần mức lương cơ sở. Với mức lương cơ sở hiện nay là 1.800.000 đồng, mức bồi thường tối đa cho một người bị xâm phạm danh dự là 18.000.000 đồng. Mặc dù con số này có vẻ không lớn so với thiệt hại về mặt chính trị, nhưng ý nghĩa quan trọng nhất của bản án dân sự là việc Tòa án tuyên bố thông tin đó là sai sự thật và buộc người vi phạm phải xin lỗi công khai, qua đó phục hồi danh dự cho ứng cử viên trước mắt cử tri.

Việc bảo vệ ứng cử viên trước làn sóng tin giả và bôi nhọ trên mạng xã hội không chỉ là câu chuyện bảo vệ danh dự cá nhân, mà cao hơn cả là bảo vệ sự tôn nghiêm của thể chế và quyền làm chủ của nhân dân. Hệ thống chế tài pháp luật hiện nay, từ Nghị định 15/2020/NĐ-CP đến Bộ luật Hình sự 2015, đã tạo ra một "lá chắn" khá toàn diện. Tuy nhiên, trong tương lai, cần tiếp tục hoàn thiện các quy định về trách nhiệm của các nền tảng mạng xã hội xuyên biên giới, tăng cường năng lực kỹ thuật cho cơ quan an ninh mạng và đặc biệt là nâng cao dân trí số cho cử tri.

Đối với các ứng cử viên đại biểu Quốc hội khóa XVI, việc chuẩn bị một chiến lược truyền thông minh bạch, kết hợp với sự hỗ trợ từ các chuyên gia pháp lý để kịp thời lập vi bằng, tố giác tội phạm ngay khi có dấu hiệu bị bôi nhọ, sẽ là chìa khóa để họ tự bảo vệ mình trong cuộc đua dân chủ này. Cuối cùng, sự tỉnh táo của mỗi cử tri khi tiếp nhận thông tin chính là liều thuốc hữu hiệu nhất để triệt tiêu đất sống của tin giả, đảm bảo ngày 15/3/2026 thực sự là ngày hội của non sông, nơi những đại biểu ưu tú nhất được lựa chọn bằng niềm tin dựa trên sự thật.