Ngáo đá là gì? Phân biệt bệnh hoang tưởng với hiện tượng ngáo đá

1. Ngáo đá là gì? Nhận diện bản chất hiện tượng trong đời sống

“Ngáo đá” là cách gọi phổ biến trong đời sống để chỉ trạng thái rối loạn tâm thần, nhận thức và hành vi xảy ra sau khi sử dụng ma túy tổng hợp dạng kích thích, đặc biệt là methamphetamine, thường được gọi là ma túy đá.

Dưới góc độ y khoa, hiện tượng này có thể được xem là một dạng rối loạn loạn thần do sử dụng chất kích thích. Người sử dụng có thể xuất hiện hoang tưởng, ảo giác, kích động mạnh, mất khả năng đánh giá đúng thực tế và thực hiện những hành vi nguy hiểm cho chính mình hoặc người xung quanh.

Methamphetamine tác động mạnh lên hệ thần kinh trung ương, làm tăng bất thường hoạt động của một số chất dẫn truyền thần kinh, đặc biệt là dopamine và norepinephrine. Khi hoạt động thần kinh bị kích thích quá mức, người sử dụng có thể rơi vào trạng thái hưng phấn cực độ, mất ngủ kéo dài, đa nghi, sợ hãi, hoang tưởng bị truy đuổi hoặc cảm giác có người muốn sát hại mình.

Một đặc điểm nguy hiểm của tình trạng ngáo đá là người trong cơn loạn thần có thể tin hoàn toàn vào những gì mình đang nhìn thấy hoặc suy nghĩ, dù những điều đó không tồn tại trong thực tế. Vì vậy, họ có thể có phản ứng phòng vệ rất mạnh trước những mối đe dọa chỉ tồn tại trong tưởng tượng.

Chẳng hạn, một người có thể tin rằng có người đang theo dõi mình, người thân đang tìm cách đầu độc mình hoặc có kẻ đang ẩn nấp trong nhà để sát hại mình. Từ niềm tin sai lệch đó, họ có thể khóa cửa cố thủ, mang theo hung khí hoặc tấn công người khác vì cho rằng mình đang tự vệ.

Tuy nhiên, không phải bất cứ người sử dụng ma túy đá nào cũng lập tức xuất hiện trạng thái ngáo đá. Mức độ rối loạn còn phụ thuộc vào lượng chất sử dụng, tần suất sử dụng, thời gian mất ngủ, thể trạng và tình trạng sức khỏe tâm thần của từng người.

Cũng cần lưu ý rằng “ngáo đá” không phải tên gọi của một bệnh tâm thần độc lập trong đời sống pháp lý. Đây là cách gọi thông dụng nhằm mô tả trạng thái loạn thần, kích động hoặc rối loạn hành vi có liên quan đến việc sử dụng chất kích thích.

2. Sự khác biệt giữa bệnh hoang tưởng và người sử dụng ma túy đá

Bệnh lý hoang tưởng hoặc tâm thần phân liệt và tình trạng loạn thần do ma túy đá có thể có một số biểu hiện giống nhau như ảo giác, hoang tưởng, mất khả năng đánh giá đúng thực tế. Tuy nhiên, hai trạng thái này khác nhau về nguyên nhân, diễn biến và cách tiếp cận điều trị.

Điểm khác biệt quan trọng nhất nằm ở nguyên nhân phát sinh.

Đối với các rối loạn tâm thần nguyên phát như tâm thần phân liệt hoặc rối loạn hoang tưởng dai dẳng, bệnh có thể hình thành do sự kết hợp giữa yếu tố di truyền, hoạt động thần kinh và các yếu tố môi trường. Sự xuất hiện của bệnh không bắt buộc phải có việc sử dụng chất kích thích.

Trong khi đó, tình trạng ngáo đá có mối liên hệ trực tiếp với việc sử dụng methamphetamine hoặc chất kích thích tương tự. Các triệu chứng thường xuất hiện sau khi người đó sử dụng ma túy, đặc biệt trong trường hợp dùng lượng lớn hoặc mất ngủ kéo dài.

Về biểu hiện, người mắc các rối loạn tâm thần nguyên phát có thể xuất hiện ảo thanh, tức nghe thấy những tiếng nói không tồn tại trong thực tế. Các triệu chứng có thể kéo dài, tái diễn và kèm theo sự suy giảm đáng kể về cảm xúc, tư duy hoặc khả năng giao tiếp.

Người bị loạn thần do ma túy đá thường nổi bật hơn với trạng thái kích động, hoang tưởng bị truy hại, đa nghi và phản ứng mạnh với môi trường xung quanh. Một số trường hợp còn xuất hiện ảo thị hoặc cảm giác như có côn trùng bò dưới da, từ đó liên tục cào hoặc làm tổn thương cơ thể.

Về thời điểm khởi phát, bệnh tâm thần nguyên phát thường có quá trình tiến triển tương đối dài, trong khi trạng thái ngáo đá có thể xuất hiện đột ngột sau khi sử dụng chất kích thích.

Về diễn biến, các biểu hiện loạn thần do ma túy đá có thể giảm khi chất kích thích được đào thải và người bệnh được can thiệp y tế. Tuy nhiên, việc sử dụng kéo dài hoặc với liều lượng lớn có thể khiến tình trạng rối loạn tâm thần trở nên dai dẳng và phức tạp hơn.

Có thể phân biệt khái quát như sau:

• Bệnh hoang tưởng hoặc tâm thần phân liệt có thể xuất hiện không phụ thuộc việc dùng ma túy; ngáo đá gắn với việc sử dụng chất kích thích.
• Bệnh tâm thần nguyên phát thường diễn tiến kéo dài; ngáo đá có thể khởi phát tương đối đột ngột.
• Người ngáo đá thường có biểu hiện kích động, nghi ngờ, hoảng sợ hoặc hung hăng rõ rệt.
• Việc xác định chính xác nguyên nhân phải dựa trên khám chuyên khoa, xét nghiệm và khi cần thiết là giám định pháp y tâm thần.

Vì vậy, không nên chỉ nhìn vào hành vi bất thường rồi tự kết luận một người bị bệnh tâm thần hay đang ngáo đá.

3. Các dấu hiệu nhận biết người bị ngáo đá điển hình

Dấu hiệu ngáo đá có thể xuất hiện đồng thời về thể chất, tâm lý và hành vi. Việc nhận biết sớm có ý nghĩa quan trọng để người xung quanh chủ động giữ khoảng cách và tìm kiếm sự hỗ trợ phù hợp.

Một số dấu hiệu về thể chất có thể gặp gồm:

• Đồng tử giãn, ánh mắt căng thẳng hoặc liên tục quan sát xung quanh.
• Tim đập nhanh, thở nhanh, cơ thể nóng, vã nhiều mồ hôi.
• Mất ngủ kéo dài, cơ thể mệt mỏi hoặc suy kiệt.
• Có biểu hiện nghiến răng, siết chặt hàm hoặc bồn chồn liên tục.
• Người sử dụng kéo dài có thể sút cân nhanh, diện mạo hốc hác.
• Da có thể xuất hiện nhiều vết cào hoặc tổn thương nếu người đó có cảm giác như côn trùng bò dưới da.

Tuy nhiên, những dấu hiệu trên không đủ để tự khẳng định một người đã sử dụng ma túy. Một số biểu hiện có thể xuất hiện trong các bệnh lý hoặc tình trạng sức khỏe khác.

Dấu hiệu đáng chú ý hơn thường nằm ở sự thay đổi bất thường về hành vi.

Người trong trạng thái ngáo đá có thể liên tục đi lại, lặp đi lặp lại một hành động trong thời gian dài hoặc có trạng thái bồn chồn, khó ngồi yên.

Ngôn ngữ cũng có thể thay đổi rõ rệt. Họ có thể nói liên tục, chuyển chủ đề rất nhanh, quát tháo vô cớ hoặc đột ngột nói nhỏ vì nghi ngờ đang có người nghe lén.

Một biểu hiện đặc biệt nguy hiểm là hoang tưởng bị hại. Người đó có thể khẳng định có người đang theo dõi, muốn đầu độc hoặc chuẩn bị tấn công mình. Trong trạng thái sợ hãi cực độ, họ có thể mang dao, gậy hoặc các vật dụng nguy hiểm để “tự vệ”.

Một số trường hợp có hoang tưởng tự cao, tin rằng bản thân có sức mạnh đặc biệt, không thể bị thương hoặc có khả năng thực hiện những việc vượt quá giới hạn bình thường. Điều này có thể dẫn đến hành vi trèo lên cao, lao ra đường hoặc thực hiện những hành động đe dọa trực tiếp tính mạng.

Những dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm đặc biệt gồm:

• Cầm hoặc tìm kiếm hung khí.
• Đe dọa giết người hoặc tự sát.
• Đập phá đồ vật.
• Cố thủ trong nhà.
• Bắt giữ người khác.
• Trèo lên mái nhà, lan can hoặc vị trí nguy hiểm.
• Có hành động tấn công bất ngờ.
• Mất khả năng giao tiếp bình thường và không thể trấn an.

Trong những trường hợp này, ưu tiên hàng đầu không phải xác định xem người đó có thực sự dùng ma túy hay không mà là bảo vệ tính mạng, giữ khoảng cách và liên hệ lực lượng chức năng.

4. Hệ lụy pháp lý và trách nhiệm hình sự liên quan đến hành vi ngáo đá

Một quan niệm tương đối phổ biến là người phạm tội trong lúc ngáo đá sẽ được miễn trách nhiệm hình sự vì không nhận thức hoặc không điều khiển được hành vi. Theo nội dung tài liệu, cách hiểu này không phù hợp với nguyên tắc của Bộ luật Hình sự.

Điều 21 Bộ luật Hình sự năm 2015 quy định trường hợp người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong khi mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi thì không phải chịu trách nhiệm hình sự.

Tuy nhiên, Điều 13 Bộ luật Hình sự lại quy định riêng đối với trường hợp mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi do sử dụng rượu, bia hoặc chất kích thích mạnh khác.

Theo đó, người phạm tội trong tình trạng mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi do sử dụng các chất này vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự.

Do vậy, việc tự sử dụng ma túy rồi rơi vào trạng thái loạn thần không đương nhiên trở thành căn cứ loại trừ trách nhiệm hình sự.

Ví dụ, nếu trong cơn ngáo đá một người dùng dao tấn công làm chết người khác thì trách nhiệm hình sự sẽ được xác định theo hành vi, hậu quả, lỗi và những yếu tố cấu thành tội phạm cụ thể. Không thể chỉ dựa vào việc người đó đang ảo giác để kết luận rằng họ không phải chịu trách nhiệm hình sự.

Trong những vụ án có nghi ngờ về tình trạng tâm thần của người thực hiện hành vi, cơ quan tiến hành tố tụng có thể trưng cầu giám định pháp y tâm thần. Việc giám định nhằm xác định người đó có mắc bệnh tâm thần độc lập hay không và tại thời điểm thực hiện hành vi, khả năng nhận thức cũng như điều khiển hành vi của họ ở mức độ nào.

Ngoài trách nhiệm hình sự, người sử dụng chất kích thích gây thiệt hại còn có thể phải chịu trách nhiệm dân sự.

Theo nội dung được dẫn tại Điều 596 Bộ luật Dân sự năm 2015, người do uống rượu hoặc sử dụng chất kích thích khác mà lâm vào tình trạng mất khả năng nhận thức, làm chủ hành vi và gây thiệt hại cho người khác thì phải bồi thường.

Thiệt hại có thể bao gồm:

• Tài sản bị hư hỏng hoặc mất.
• Chi phí điều trị thương tích.
• Thu nhập bị mất hoặc giảm sút.
• Chi phí mai táng và nghĩa vụ cấp dưỡng trong trường hợp làm chết người.
• Những khoản bồi thường khác theo quy định pháp luật nếu có đủ căn cứ.

Ngoài ra, người sử dụng trái phép chất ma túy hoặc người nghiện ma túy còn có thể thuộc diện quản lý, xác định tình trạng nghiện hoặc áp dụng các biện pháp cai nghiện theo Luật Phòng, chống ma túy năm 2021 tùy trường hợp cụ thể.

Như vậy, ngáo đá không phải là “lá chắn” giúp người gây ra hành vi nguy hiểm tránh khỏi trách nhiệm pháp lý.

5. Cần làm gì khi phát hiện người thân hoặc đối tượng có biểu hiện ngáo đá?

Khi gặp một người có biểu hiện nghi ngờ ngáo đá, nguyên tắc quan trọng nhất là bảo đảm an toàn. Không nên tự mình cố gắng khống chế một người đang kích động mạnh, đặc biệt khi họ có hung khí hoặc có biểu hiện hoang tưởng bị truy hại.

Trước hết, cần chủ động giữ khoảng cách. Không nên đứng sát, chạm vào người hoặc bất ngờ tiếp cận từ phía sau.

Trong giao tiếp, nên nói chậm, rõ ràng và giữ giọng bình tĩnh. Tránh quát tháo, chế giễu hoặc tranh cãi gay gắt với những điều họ đang tin tưởng.

Nếu người đó nói rằng đang bị người khác truy sát, việc liên tục khẳng định “không có ai cả” hoặc “anh đang bị ảo giác” đôi khi có thể khiến họ cảm thấy người nói đang đứng về phía kẻ thù tưởng tượng. Có thể thay bằng cách thừa nhận cảm xúc mà không xác nhận nội dung hoang tưởng, chẳng hạn: “Tôi thấy anh đang rất sợ. Mình hãy đứng ở đây cho an toàn trước đã”.

Không nhìn chằm chằm hoặc có cử chỉ thách thức. Không cố giật hung khí bằng tay nếu không có khả năng và phương tiện bảo đảm an toàn.

Khi tình hình có dấu hiệu nguy hiểm, nên nhanh chóng đưa trẻ em, người cao tuổi và những người dễ bị tổn thương ra khỏi khu vực.

Nếu không thể rời khỏi hiện trường, cần tìm vị trí an toàn, có vật cản chắc chắn và tránh để bản thân bị dồn vào góc không có lối thoát.

Tài liệu cũng khuyến nghị trong trường hợp đối tượng có hung khí, đe dọa tính mạng hoặc có nguy cơ gây thương tích, cần nhanh chóng gọi lực lượng công an và cấp cứu y tế, đồng thời cung cấp thông tin về vị trí, tình trạng đối tượng và loại hung khí nếu quan sát được.

Đối với người thân có tiền sử sử dụng ma túy nhưng chưa có hành vi nguy hiểm tức thời, gia đình nên:

• Khuyến khích người đó khám và điều trị tại cơ sở y tế phù hợp.
• Liên hệ cơ quan có thẩm quyền tại địa phương để được hướng dẫn khi có căn cứ về việc sử dụng trái phép chất ma túy.
• Không che giấu hành vi sử dụng ma túy nếu việc này đang đe dọa an toàn của gia đình hoặc cộng đồng.
• Hạn chế để sẵn dao, vật sắc nhọn, chất dễ cháy hoặc công cụ nguy hiểm ở nơi người đó dễ tiếp cận.
• Theo dõi các dấu hiệu như mất ngủ kéo dài, đa nghi, hoang tưởng hoặc hành vi bạo lực.

Trong trường hợp người có biểu hiện ngáo đá đang trực tiếp tấn công người khác, pháp luật cho phép công dân thực hiện phòng vệ chính đáng trong phạm vi cần thiết để bảo vệ bản thân hoặc người khác. Tuy nhiên, khi sự tấn công đã chấm dứt thì không được tiếp tục truy đuổi hoặc gây thương tích nhằm trả thù.

6. Câu hỏi thường gặp về tình trạng ngáo đá và quy định pháp luật

Câu hỏi 1: Ngáo đá có phải là bệnh tâm thần không?

Ngáo đá thường được dùng để chỉ trạng thái loạn thần liên quan đến việc sử dụng chất kích thích, đặc biệt là methamphetamine. Tình trạng này khác với các bệnh tâm thần nguyên phát như tâm thần phân liệt hoặc rối loạn hoang tưởng, dù một số biểu hiện có thể tương tự.

Việc xác định một người có mắc bệnh tâm thần độc lập hay chỉ đang bị rối loạn do sử dụng chất phải dựa vào đánh giá chuyên môn.

Câu hỏi 2: Người ngáo đá gây án có được miễn trách nhiệm hình sự không?

Không đương nhiên được miễn.

Theo Điều 13 Bộ luật Hình sự năm 2015, người phạm tội trong tình trạng mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi do sử dụng rượu, bia hoặc chất kích thích mạnh khác vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự.

Câu hỏi 3: Nếu người phạm tội vừa sử dụng ma túy vừa mắc bệnh tâm thần thì xử lý thế nào?

Trong trường hợp này, cơ quan tiến hành tố tụng cần căn cứ vào kết luận giám định pháp y tâm thần để đánh giá tình trạng bệnh, thời điểm phát bệnh và khả năng nhận thức, điều khiển hành vi của người đó khi thực hiện hành vi.

Do đó, không thể chỉ nhìn vào việc người đó có sử dụng ma túy để kết luận toàn bộ trách nhiệm pháp lý.

Câu hỏi 4: Có được tự ý đánh người đang ngáo đá để khống chế không?

Không được tự ý dùng bạo lực nếu chưa có hành vi xâm phạm đang diễn ra.

Nếu người đó đang trực tiếp dùng hung khí tấn công và đe dọa tính mạng, người bị tấn công hoặc người khác có thể chống trả trong phạm vi cần thiết để bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng theo quy định về phòng vệ chính đáng tại Điều 22 Bộ luật Hình sự.

Khi nguy cơ đã chấm dứt thì việc tiếp tục đánh, đâm hoặc truy đuổi để trả thù có thể làm phát sinh trách nhiệm pháp lý.

Câu hỏi 5: Người ngáo đá làm hỏng tài sản của người khác có phải bồi thường không?

Có thể phải bồi thường.

Theo nội dung Điều 596 Bộ luật Dân sự năm 2015 được tài liệu dẫn lại, người tự sử dụng chất kích thích làm mất khả năng nhận thức, làm chủ hành vi rồi gây thiệt hại cho người khác vẫn phải chịu trách nhiệm bồi thường.

Câu hỏi 6: Cha mẹ có phải bồi thường thay cho người con trưởng thành ngáo đá gây thiệt hại không?

Nếu người gây thiệt hại đã thành niên và có đầy đủ năng lực chịu trách nhiệm dân sự thì về nguyên tắc người đó phải tự chịu trách nhiệm bằng tài sản của mình. Cha mẹ không đương nhiên phải bồi thường thay chỉ vì có quan hệ gia đình.

Trường hợp người gây thiệt hại chưa thành niên thì trách nhiệm bồi thường cần xem xét theo Điều 586 Bộ luật Dân sự năm 2015.

Câu hỏi 7: Khi người ngáo đá cầm dao đe dọa thì nên làm gì?

Không nên tự tiếp cận hoặc cố giật dao nếu không có khả năng khống chế an toàn.

Nên ưu tiên sơ tán những người xung quanh, tạo khoảng cách, tránh kích động và nhanh chóng liên hệ lực lượng công an, đồng thời gọi cấp cứu nếu có người bị thương hoặc người đó có dấu hiệu sức khỏe nguy cấp.

Câu hỏi 8: Có nên tranh luận để chứng minh cho người ngáo đá rằng họ đang ảo giác không?

Không nên tranh cãi gay gắt.

Người trong trạng thái loạn thần có thể tin chắc vào những gì mình đang nghĩ. Việc phủ nhận trực tiếp đôi khi làm tăng cảm giác bị đe dọa.

Cách an toàn hơn là giữ bình tĩnh, thừa nhận cảm xúc của họ nhưng không khẳng định nội dung hoang tưởng là thật, đồng thời hướng họ đến một vị trí an toàn.

Câu hỏi 9: Gia đình có thể tự đưa người ngáo đá vào cơ sở cai nghiện bắt buộc không?

Gia đình không thể tự mình quyết định áp dụng biện pháp cai nghiện bắt buộc thay cho cơ quan có thẩm quyền.

Khi phát hiện người thân sử dụng ma túy, gia đình có thể thông báo và phối hợp với cơ quan có thẩm quyền để xác định tình trạng sử dụng, tình trạng nghiện và thực hiện các thủ tục quản lý hoặc cai nghiện theo Luật Phòng, chống ma túy năm 2021.

Trong trường hợp người đó đang kích động, có hành vi đe dọa đến tính mạng, sức khỏe của bản thân hoặc người khác, cần ưu tiên gọi lực lượng công an và cơ sở cấp cứu y tế.

Câu hỏi 10: Ngáo đá có tự hết không?

Một số biểu hiện loạn thần cấp có thể giảm sau khi cơ thể đào thải chất kích thích và người bệnh được nghỉ ngơi hoặc điều trị. Tuy nhiên, không nên vì vậy mà coi tình trạng này là vô hại.

Việc sử dụng ma túy kéo dài có thể khiến các rối loạn tâm thần tái diễn hoặc trở nên dai dẳng. Đặc biệt, nếu người bệnh xuất hiện hoang tưởng, ảo giác, hành vi bạo lực, mất ngủ nhiều ngày hoặc đe dọa tự sát thì cần được tiếp cận hỗ trợ y tế càng sớm càng tốt.

Quý bạn đọc cũng có thể tham khảo thêm:

• Ngáo đá là gì? Ngáo đá giết người có bị tử hình không?
• Giết người trong trạng thái ngáo đá (sử dụng ma túy) có bị truy cứu?
• Phạm tội khi say rượu, bia, “ngáo đá” được giảm nhẹ tội không?