Ngày Thầy thuốc Việt Nam 27/02: Quy định mới nhất về quyền và nghĩa vụ của người hành nghề y tế

1. Ý nghĩa ngày Thầy thuốc Việt Nam 27/02 trong bối cảnh pháp lý mới

Ngày 27/02 hàng năm từ lâu đã trở thành một biểu tượng cao đẹp trong đời sống văn hóa và xã hội Việt Nam, là dịp để toàn thể nhân dân tôn vinh những đóng góp, hy sinh thầm lặng của đội ngũ y bác sĩ và nhân viên y tế. Tuy nhiên, trong năm 2026, ngày kỷ niệm này mang một ý nghĩa đặc biệt quan trọng khi hệ thống y tế quốc gia đang vận hành trong một hành lang pháp lý hoàn toàn mới, được định hình bởi Luật Khám bệnh, chữa bệnh số 15/2023/QH15 và các nghị quyết mang tính đột phá như Nghị quyết số 261/2025/QH15. Sự chuyển mình này không chỉ dừng lại ở các nghi lễ tri ân truyền thống mà còn là thời điểm để nhìn nhận lại sự thay đổi căn bản trong vị thế pháp lý của người hành nghề y tế, từ đó tạo dựng một môi trường làm việc nhân văn, an toàn và chuyên nghiệp hơn.

Lịch sử của ngày 27/02 bắt nguồn từ bức thư của Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi Hội nghị cán bộ y tế toàn quốc vào năm 1955, một văn kiện đặt nền móng tư tưởng cho ngành y tế Việt Nam với ba nguyên tắc cốt lõi: đoàn kết, thương yêu người bệnh và xây dựng nền y học dựa trên khoa học, dân tộc, đại chúng. Trải qua hơn 70 năm, những lời căn dặn đó đã được thể chế hóa thành các quy định pháp luật cụ thể, phản ánh sự trưởng thành của nền y pháp nước nhà. Trong bối cảnh năm 2026, khi các chính sách về tiền lương, phụ cấp đặc thù và các cơ chế bảo vệ an toàn cho nhân viên y tế chính thức đi vào chiều sâu, quy định về quyền và nghĩa vụ của người hành nghề trở thành "kim chỉ nam" giúp họ tự tin hơn trong công việc.

Việc hiểu rõ quyền và nghĩa vụ pháp lý vào dịp này mang lại giá trị thực tiễn to lớn. Đối với người hành nghề, đây là cơ sở để họ thực hiện quyền tự chủ chuyên môn và bảo vệ mình trước những rủi ro nghề nghiệp hoặc những hành vi xâm phạm trái pháp luật. Đối với cơ quan quản lý, việc rà soát các quy định này giúp đánh giá hiệu quả của các chính sách mới trong việc giữ chân nhân tài và nâng cao chất lượng dịch vụ y tế công. Đối với xã hội, sự minh bạch trong quyền và nghĩa vụ giúp người dân hiểu và chia sẻ hơn với những áp lực mà đội ngũ y tế đang phải đối mặt, từ đó giảm thiểu các mâu thuẫn không đáng có tại các cơ sở điều trị.

Tầm quan trọng của việc định hình lại quyền lợi và trách nhiệm của nhân viên y tế còn nằm ở sự tương quan với chất lượng chăm sóc sức khỏe nhân dân. Một đội ngũ y tế được bảo vệ bởi pháp luật, được đãi ngộ xứng đáng và có trách nhiệm rõ ràng chính là nền tảng vững chắc nhất để xây dựng một hệ thống y tế công bằng và phát triển bền vững. Do đó, ngày 27/02 năm 2026 không chỉ là ngày lễ của ngành y mà còn là cột mốc đánh giá sự thành công của các cải cách pháp lý trong việc hiện thực hóa mục tiêu bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân trong tình hình mới.

2. Người hành nghề y tế bao gồm những ai theo Luật Khám bệnh, chữa bệnh mới nhất?

Một trong những điểm mới căn bản và có sức ảnh hưởng rộng lớn nhất của Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023 chính là việc tái định nghĩa và mở rộng đối tượng được xác định là "người hành nghề". Khái niệm này không còn chỉ giới hạn ở các chức danh truyền thống như bác sĩ hay điều dưỡng mà đã được chi tiết hóa để bao quát toàn bộ các hoạt động hỗ trợ và chăm sóc sức khỏe hiện đại. Theo quy định tại Điều 2 của Luật, người hành nghề là người đã được cơ quan có thẩm quyền cấp giấy phép hành nghề để trực tiếp thực hiện các hoạt động khám bệnh, chữa bệnh. Sự thay đổi từ "chứng chỉ hành nghề" sang "giấy phép hành nghề" cùng với lộ trình cấp phép theo định kỳ 5 năm là một bước tiến quan trọng trong việc chuẩn hóa năng lực và giám sát chất lượng đội ngũ y tế một cách liên tục.

Theo danh mục chức danh chuyên môn quy định tại Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023 và các văn bản hướng dẫn thi hành, đối tượng người hành nghề bao gồm các nhóm chính sau đây:

• Bác sĩ: Bao gồm các chức danh như bác sĩ y khoa, bác sĩ y học cổ truyền, bác sĩ răng hàm mặt, bác sĩ y học dự phòng. Đây là nhóm đối tượng đóng vai trò chủ chốt trong việc đưa ra các quyết định chẩn đoán và điều trị lâm sàng.
• Y sĩ: Các chức danh y sĩ đa khoa hoặc y sĩ y học cổ truyền, thực hiện các nhiệm vụ chuyên môn theo phạm vi được phân công, đặc biệt quan trọng tại các trạm y tế xã, phường.
• Điều dưỡng, Hộ sinh và Kỹ thuật y: Nhóm nhân lực thực hiện các kỹ thuật chăm sóc, hỗ trợ sinh đẻ và các kỹ thuật xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh, phục hồi chức năng.
• Dinh dưỡng lâm sàng: Một chức danh mới được pháp luật ghi nhận nhằm nhấn mạnh vai trò của dinh dưỡng trong quá trình điều trị tích cực cho người bệnh.
• Cấp cứu viên ngoại viện: Chức danh chuyên trách trong việc xử trí các tình huống khẩn cấp ngoài cơ sở y tế, đảm bảo việc vận chuyển và sơ cứu ban đầu an toàn.
• Tâm lý lâm sàng: Sự xuất hiện của chức danh này phản ánh nhu cầu ngày càng cao về chăm sóc sức khỏe tinh thần, hỗ trợ can thiệp tâm lý cho người bệnh trong môi trường y khoa.

Ngoài ra, hệ thống pháp luật hiện hành cũng quy định về các đối tượng như lương y, người có bài thuốc gia truyền hoặc phương pháp chữa bệnh gia truyền. Những đối tượng này cũng được coi là người hành nghề nếu đáp ứng các điều kiện về cấp giấy phép hành nghề theo quy định đặc thù của Bộ Y tế. Việc xác lập danh mục rõ ràng này giúp phân định phạm vi hoạt động chuyên môn, tránh tình trạng chồng chéo nhiệm vụ và đảm bảo tính pháp lý khi người hành nghề thực hiện các thao tác kỹ thuật trên người bệnh.

Để đảm bảo chất lượng của đội ngũ này, Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023 quy định rất khắt khe về thời gian và nội dung thực hành bắt buộc trước khi một cá nhân có thể được cấp giấy phép hành nghề lần đầu. Thời gian thực hành được thiết kế phù hợp với tính chất phức tạp của từng chức danh chuyên môn, đảm bảo người hành nghề có đủ kinh nghiệm lâm sàng và kỹ năng xử trí cấp cứu cần thiết.

Nguồn: Tổng hợp từ Điều 3 Nghị định 96/2023/NĐ-CP

Quy định này cho thấy sự chú trọng đặc biệt vào năng lực hồi sức cấp cứu của hầu hết các chức danh y tế. Việc bắt buộc có thời gian thực hành tại các khoa cấp cứu giúp nhân viên y tế có khả năng phản ứng nhanh trong những tình huống ranh giới giữa sự sống và cái chết. Hơn nữa, trong quá trình thực hành, người thực hành phải được lồng ghép các nội dung về đạo đức hành nghề, quy tắc ứng xử và các kiến thức pháp luật chuyên ngành để hình thành tư duy nghề nghiệp chuẩn mực ngay từ đầu.

3. Quyền của người hành nghề y tế: Những điểm mới bảo vệ bác sĩ

Trong nhiều thập kỷ, cán cân pháp lý y tế thường nghiêng về phía bảo vệ quyền lợi người bệnh, điều này đôi khi tạo ra những áp lực không công bằng đối với đội ngũ y bác sĩ. Tuy nhiên, Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023 đã tạo ra một cuộc cách mạng trong việc thiết lập các "rào chắn" bảo vệ người hành nghề, đảm bảo rằng họ được tôn trọng và an toàn khi thực thi nhiệm vụ cao cả của mình. Các quyền lợi của người hành nghề hiện nay được quy định tập trung vào ba trụ cột: quyền được hành nghề độc lập, quyền được từ chối khám chữa bệnh trong trường hợp đặc biệt và quyền được bảo vệ an toàn thân thể.

Quyền được hành nghề và tự chủ chuyên môn

Quyền được hành nghề theo đúng phạm vi hoạt động ghi trong giấy phép là quyền cơ bản nhất. Người hành nghề có quyền quyết định và chịu trách nhiệm về chẩn đoán, phương pháp điều trị của mình dựa trên kiến thức khoa học và kinh nghiệm thực tiễn. Điều này ngăn chặn sự can thiệp không mang tính chuyên môn từ các phía không liên quan, giúp bác sĩ giữ được sự liêm chính trong y thuật. Ngoài ra, người hành nghề được quyền tham gia các tổ chức xã hội - nghề nghiệp để được bảo vệ quyền lợi hợp pháp và đóng góp ý kiến vào việc xây dựng các chính sách y tế.

Quyền được từ chối khám bệnh, chữa bệnh

Đây là một quy định mang tính nhân văn sâu sắc và phản ánh đúng thực tế đầy áp lực của ngành y. Trước đây, việc từ chối điều trị thường được coi là vi phạm đạo đức nghề nghiệp, nhưng hiện nay, pháp luật đã cho phép người hành nghề từ chối trong những tình huống cụ thể nhằm bảo vệ chính họ và sự an toàn của các bệnh nhân khác. Các trường hợp người hành nghề được quyền từ chối bao gồm:

• Khi tình trạng bệnh vượt quá phạm vi hành nghề hoặc khả năng chuyên môn của mình, hoặc vượt quá điều kiện kỹ thuật của cơ sở y tế. Trong trường hợp này, người hành nghề phải giới thiệu người bệnh đến cơ sở khác phù hợp hơn để đảm bảo tính mạng cho bệnh nhân.
• Khi việc khám bệnh, chữa bệnh trái với quy định của pháp luật hoặc đạo đức nghề nghiệp.
• Khi người bệnh hoặc thân nhân có hành vi xâm phạm thân thể, danh dự, nhân phẩm của người hành nghề. Đây là một "điểm tựa" pháp lý quan trọng khi tình trạng bạo hành bệnh viện có xu hướng gia tăng.
• Khi người bệnh không tuân thủ chỉ định về chẩn đoán hoặc phương pháp chữa bệnh sau khi đã được người hành nghề tư vấn, giải thích đầy đủ mà việc không tuân thủ này có thể gây nguy hiểm đến sức khỏe của chính người bệnh.

Quy định về quyền từ chối không chỉ giúp bác sĩ tránh được các rủi ro pháp lý không đáng có mà còn nâng cao tính chủ động trong việc quản lý quy trình điều trị. Tuy nhiên, quyền này không được áp dụng trong các trường hợp cấp cứu khẩn cấp mà không có người thay thế.

Quyền được bảo vệ an toàn và bảo đảm vệ sinh lao động

Luật 2023 và các văn bản năm 2026 nhấn mạnh rằng nhân viên y tế phải được làm việc trong một môi trường an toàn, được cung cấp đầy đủ các trang thiết bị bảo hộ lao động theo quy định. Đặc biệt, Điều 114 của Luật quy định rõ: khi bị người khác đe dọa trực tiếp đến tính mạng, sức khỏe, người hành nghề có quyền tạm rời khỏi nơi làm việc để bảo vệ bản thân và phải báo cáo ngay cho người đứng đầu cơ sở y tế cũng như cơ quan công an gần nhất. Đây là sự công nhận chính thức về quyền tự vệ của nhân viên y tế trong các tình huống bạo lực.

Ngoài ra, người hành nghề còn có quyền được bồi thường và hỗ trợ pháp lý khi xảy ra các sự cố y khoa không mong muốn mà nguyên nhân không phải do sai sót chuyên môn của họ. Các tổ chức xã hội - nghề nghiệp có trách nhiệm đứng ra bảo vệ danh dự và lợi ích của hội viên trước các cáo buộc thiếu căn cứ hoặc các cuộc tấn công truyền thông bất công.

4. Nghĩa vụ của người hành nghề: Trách nhiệm đi đôi với y đức

Song hành với các quyền lợi mở rộng, nghĩa vụ của người hành nghề y tế cũng được luật hóa một cách chi tiết và nghiêm ngặt hơn nhằm đảm bảo tính mạng và quyền lợi của nhân dân. Nghĩa vụ của người thầy thuốc không chỉ là một lời hứa đạo đức mà còn là các cam kết pháp lý có tính ràng buộc cao, được phân chia thành ba nhóm chính: nghĩa vụ đối với người bệnh, nghĩa vụ đối với nghề nghiệp và nghĩa vụ đối với xã hội.

Nghĩa vụ đối với người bệnh: Tâm và Tầm

Mọi hành động của người hành nghề đều phải lấy người bệnh làm trung tâm. Nghĩa vụ đầu tiên và quan trọng nhất là kịp thời sơ cứu, cấp cứu và chữa bệnh cho người bệnh một cách tận tâm. Người hành nghề phải tôn trọng quyền của người bệnh, có thái độ niềm nở, ân cần và không được phân biệt đối xử.

Y đức trong quan hệ với người bệnh còn được thể hiện qua nghĩa vụ tư vấn và cung cấp thông tin. Người bác sĩ phải giải thích rõ ràng về tình trạng bệnh, các phương pháp điều trị, rủi ro có thể xảy ra và chi phí liên quan để người bệnh có thể đưa ra quyết định dựa trên sự hiểu biết. Việc giữ bí mật thông tin về tình trạng bệnh tật và đời tư của người bệnh là một nghĩa vụ pháp lý bắt buộc, trừ các trường hợp được pháp luật cho phép chia sẻ vì lợi ích cộng đồng hoặc theo yêu cầu của cơ quan điều tra.

Nghĩa vụ đối với nghề nghiệp: Sự xuất sắc và trung thực

Trong bối cảnh khoa học y học tiến bộ không ngừng, người hành nghề có nghĩa vụ phải học tập và cập nhật kiến thức y khoa liên tục (CME). Việc không tham gia bồi dưỡng chuyên môn thường xuyên có thể dẫn đến việc bị đình chỉ hoặc không được gia hạn giấy phép hành nghề.

Bên cạnh đó, sự trung thực là một trong những cột trụ của y đức. Người hành nghề phải trung thực trong việc ghi chép hồ sơ bệnh án, quản lý và sử dụng thuốc, vật tư y tế. Họ không được kê đơn, chỉ định sử dụng các dịch vụ y tế vì mục đích vụ lợi cá nhân hoặc gợi ý chuyển người bệnh tới cơ sở khác để nhận hoa hồng. Khi bản thân có thiếu sót, người hành nghề phải dũng cảm nhận trách nhiệm, không đổ lỗi cho đồng nghiệp hoặc tuyến dưới, từ đó rút kinh nghiệm để nâng cao chất lượng điều trị.

Nghĩa vụ trong trường hợp khẩn cấp và đối với xã hội

Người hành nghề y có trách nhiệm tham gia bảo vệ và giáo dục sức khỏe tại cộng đồng. Trong các tình huống thiên tai, thảm họa, dịch bệnh truyền nhiễm nhóm A hoặc tình trạng khẩn cấp, người hành nghề có nghĩa vụ chấp hành các quyết định huy động, điều động của cơ quan quản lý có thẩm quyền. Đây là nghĩa vụ cao cả nhất, thể hiện tinh thần sẵn sàng hy sinh lợi ích cá nhân vì sự an nguy của quốc gia.

5. Các hành vi bị nghiêm cấm đối với người hành nghề y tế

Để duy trì tính nghiêm minh của pháp luật và bảo vệ uy tín của ngành y, Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023 đã xác định rõ danh mục các hành vi bị nghiêm cấm. Những hành vi này không chỉ dẫn đến xử phạt hành chính mà còn là căn cứ trực tiếp để cơ quan chức năng thực hiện thu hồi giấy phép hành nghề của cá nhân vi phạm.

Theo Điều 7 của Luật, các hành vi bị nghiêm cấm bao gồm:

• Xâm phạm quyền lợi người bệnh: Bao gồm việc từ chối hoặc cố ý chậm trễ trong việc cấp cứu người bệnh; có hành vi kỳ thị, phân biệt đối xử, ngược đãi, lạm dụng thể chất hoặc tình dục đối với người bệnh.
• Vi phạm phạm vi hành nghề: Khám bệnh, chữa bệnh mà không có giấy phép hành nghề hoặc thực hiện các kỹ thuật chuyên môn nằm ngoài phạm vi được ghi trong giấy phép (trừ trường hợp cấp cứu khẩn cấp hoặc theo điều động của cơ quan chức năng).
• Nhũng nhiễu và vụ lợi: Có hành vi nhũng nhiễu, gây khó khăn cho người bệnh; kê đơn thuốc hoặc chỉ định dịch vụ y tế chưa được cấp phép hoặc không cần thiết để trục lợi từ người bệnh hoặc từ cơ sở dược phẩm, thiết bị y tế.
• Vi phạm quy trình kỹ thuật và đạo đức: Không tuân thủ các quy định chuyên môn kỹ thuật; áp dụng phương pháp, kỹ thuật mới mà chưa được sự đồng ý của Bộ Y tế hoặc chưa có sự đồng thuận của người bệnh.
• Hành nghề trái quy định về thời gian, địa điểm: Hành nghề ngoài thời gian hoặc địa điểm đã đăng ký mà không báo cáo theo quy định.
• Các hành vi phi đạo đức khác: Sử dụng rượu, bia hoặc chất kích thích khi đang thực hiện nhiệm vụ; có hành vi lừa dối đồng nghiệp hoặc người bệnh.

Hậu quả của việc thực hiện các hành vi bị nghiêm cấm là rất nặng nề. Tùy theo tính chất và mức độ, người hành nghề có thể bị đình chỉ hành nghề tạm thời hoặc bị thu hồi giấy phép hành nghề vĩnh viễn. Trong trường hợp gây ra hậu quả nghiêm trọng về tính mạng hoặc sức khỏe của người bệnh, người vi phạm sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo các tội danh tương ứng như "Vô ý làm chết người do vi phạm quy tắc nghề nghiệp" hoặc "Vi phạm quy định về khám bệnh, chữa bệnh".

6. Chế độ phụ cấp đặc thù cho nhân viên y tế năm 2026: Một cuộc cách mạng về thu nhập

Năm 2026 ghi nhận những thay đổi mang tính lịch sử trong chính sách đãi ngộ dành cho nhân viên y tế công lập với sự ra đời của Nghị quyết số 261/2025/QH15 và các Nghị định hướng dẫn về tiền lương, phụ cấp. Đây được coi là giải pháp căn cơ nhằm giải quyết tình trạng "chảy máu chất xám" và tạo động lực cho đội ngũ y bác sĩ yên tâm công tác, đặc biệt là tại các tuyến y tế cơ sở và các lĩnh vực đặc thù đầy rủi ro.

Chính sách tiền lương khởi điểm đột phá

Lần đầu tiên, bác sĩ và dược sĩ khi được tuyển dụng vào các chức danh nghề nghiệp tương ứng trong hệ thống y tế công lập sẽ được xếp lương từ Bậc 2 thay vì Bậc 1 như quy định hiện hành. Sự thay đổi này bù đắp cho thời gian đào tạo dài hạn và áp lực thi cử khắt khe của ngành y, giúp nâng mức thu nhập thực tế ngay từ những ngày đầu khởi nghiệp. Đối với những bác sĩ đang hưởng lương Bậc 1, Nghị quyết cũng quy định lộ trình chuyển xếp lên Bậc 2 để đảm bảo tính công bằng và động viên tinh thần làm việc.

Hệ thống 6 mức phụ cấp ưu đãi nghề mới

Dựa trên đề xuất của Bộ Y tế, từ ngày 01/01/2026, chế độ phụ cấp ưu đãi nghề được thiết kế lại với 6 mức từ 30% đến 100%, tập trung nguồn lực cho những vị trí khó khăn và nguy hiểm nhất.

Nguồn: Tổng hợp từ Dự thảo Nghị định về phụ cấp ưu đãi nghề y tế 2026

Một điểm mới quan trọng là cách tính phụ cấp dựa trên mức lương theo chức danh nghề nghiệp hiện hưởng cộng với các loại phụ cấp chức vụ, thâm niên (nếu có). Điều này có nghĩa là khi lương cơ sở tăng hoặc khi người hành nghề thăng bậc lương, tiền phụ cấp thực nhận cũng sẽ tăng theo tỷ lệ tương ứng.

Chế độ hỗ trợ cho nhân viên y tế thôn bản và cô đỡ thôn bản

Để không bỏ lại phía sau những người làm công tác y tế thầm lặng tại cộng đồng, Bộ Y tế đã đề xuất chuyển "phụ cấp" thành "chế độ hỗ trợ hằng tháng" cho nhân viên y tế thôn bản và cô đỡ thôn bản. Mức hỗ trợ dự kiến được nâng lên từ 0,6 đến 1,2 lần mức lương cơ sở, tương đương khoảng 1,4 đến 2,8 triệu đồng/tháng. Đây là một sự cải thiện đáng kể so với mức phụ cấp cũ vốn đã bị trượt giá sau nhiều năm không điều chỉnh, giúp đội ngũ này yên tâm gắn bó với đồng bào vùng khó khăn.

Bước sang năm 2026, ngày Thầy thuốc Việt Nam 27/02 không chỉ đơn thuần là một ngày kỷ niệm, mà đã trở thành biểu tượng của một kỷ nguyên mới trong ngành y tế — kỷ nguyên của sự chuyên nghiệp, minh bạch và nhân văn. Việc hệ thống hóa quyền và nghĩa vụ của người hành nghề y tế trong Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023 và các chính sách đãi ngộ đặc biệt trong Nghị quyết 261/2025/QH15 chính là lời tri ân thiết thực nhất mà Đảng, Nhà nước và nhân dân dành cho đội ngũ y bác sĩ.

Thông điệp tri ân của năm nay không chỉ nằm ở những bó hoa hay lời chúc, mà nằm ở sự thấu hiểu sâu sắc của xã hội đối với những áp lực và rủi ro mà người hành nghề y phải gánh vác. Mỗi người dân khi hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình cũng như của nhân viên y tế sẽ góp phần tạo nên một môi trường điều trị thân thiện và tôn trọng lẫn nhau. Sự an toàn của bác sĩ chính là sự an toàn của bệnh nhân; sự hài lòng của nhân viên y tế chính là nền tảng cho sự hài lòng của người dân đối với dịch vụ y tế công.

Gửi tới toàn thể đội ngũ y bác sĩ, nhân viên y tế trên khắp mọi miền Tổ quốc: Những quy định pháp lý mới là lá chắn bảo vệ, những mức phụ cấp mới là sự động viên vật chất, nhưng y đức và tinh thần "Lương y như từ mẫu" vẫn luôn là ngọn hải đăng soi sáng con đường hành đạo của các đồng chí. Chúc cho ngày 27/02/2026 sẽ là khởi đầu cho một hành trình mà ở đó, mỗi người thầy thuốc đều cảm thấy tự hào, hạnh phúc và được bảo vệ trọn vẹn khi thực hiện sứ mệnh thiêng liêng — bảo vệ sự sống cho nhân dân.