Người lập di chúc là gì? Điều kiện và các quyền của người lập di chúc

Theo quy định của Bộ luật dân sự năm 2015 thì: "Di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết".  Vậy, khái niệm người lập di chúc được hiểu như thế nào? 

1. Người lập di chúc là gì? 

Người lập di chúc là cá nhân có tài sản, tự nguyện thể hiện ý chí của mình nhằm phân định, định đoạt, chuyển giao tài sản của mình cho người khác (những người thừa kế) sau khi chết.

Tại sao người lập di chúc chỉ có thể là cá nhân?

Pháp luật quốc tế hay pháp luật Việt Nam đều xác định rõ, người lập di chúc chỉ có thể là cá nhân. Điều này được lý giải rằng “xã hội suy cho đến cùng là sản phẩm của sự tác động qua lại giữa những con người”. Theo quan điểm này, số lượng các chủ thể có thể thay đổi, biến chuyển để phù hợp với từng loại quan hệ nhưng chủ thể duy nhất có thực là con người. Đồng quan điểm khi nhìn nhận về vấn đề này, khi đề cập tới tổ chức nói chung và pháp nhân nói riêng, thuyết giả định (được các luật gia Tây Âu ghi nhận và người giải thích cũng như tán đồng nhất là Laurent - luật gia người Bỉ) đã chỉ ra, pháp nhân là một chủ thể giả định. Các hoạt động của pháp nhân đều thông qua cá nhân. Đối với hoạt động lập di chúc, việc định đoạt tài sản luôn gắn liền với yếu tố ý chí của cá nhân. Điều này càng khẳng định, ý chí phải được gắn với chủ thể có thực. Còn đối với các chủ thể khác, sẽ rất khó để chúng ta có thể xác định được yếu tố ý chí chung cũng như sự thống nhất ý chí khi định đoạt tài sản chung cho người khác.

Theo quy định tại Điều 624 và Điều 625 Bộ luật Dân sự 2015, pháp luật Việt Nam quy định rõ ràng rằng chỉ cá nhân mới có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình cho người khác. Các tổ chức, cơ quan hay pháp nhân hoàn toàn không có quyền này.

Sở dĩ pháp luật chỉ cho phép cá nhân là chủ thể duy nhất có quyền lập di chúc xuất phát từ các bản chất pháp lý cốt lõi sau:

• Bản chất của di chúc là sự thể hiện ý chí cá nhân: Di chúc là hành vi pháp lý đơn phương nhằm thể hiện ý chí đích thực của một con người bằng xương bằng thịt nhằm định đoạt khối tài sản thuộc sở hữu riêng của họ sau khi họ qua đời. Ý chí này gắn liền với tình cảm, đạo đức, trách nhiệm gia đình và mối quan hệ huyết thống - những yếu tố chỉ tồn tại ở con người (cá nhân). Quyền thừa kế và di chúc sinh ra nhằm giải quyết khối tài sản để lại khi một con người kết thúc vòng đời sinh học của mình. Pháp nhân (như công ty, tổ chức xã hội, cơ quan nhà nước...) là những thực thể do con người lập ra có tính chất "vô thời hạn" hoặc giải thể theo thủ tục pháp lý, chứ không trải qua sự kiện "chết" theo nghĩa sinh học. Do đó, pháp nhân không thể có "di sản" hay "ý chí định đoạt tài sản sau khi chết".
• Yêu cầu về năng lực hành vi dân sự và sự minh mẫn: Pháp luật đòi hỏi người lập di chúc phải có sự minh mẫn, sáng suốt, không bị đe dọa, lừa dối tại thời điểm lập di chúc. Đây là yếu tố tâm lý - nhận thức chỉ có ở bộ não của con người. Các tổ chức hay cơ quan hoạt động thông qua người đại diện, do đó không thể tự thân "ý thức" hay tự quyết định việc phân chia tài sản cá nhân theo cảm xúc hay đạo lý gia đình được.

Tóm lại, di chúc là công cụ pháp lý độc quyền dành riêng cho cá nhân nhằm định đoạt tài sản cá nhân trước khi qua đời. Các tổ chức hay pháp nhân không có tư cách chủ thể này.

Vì sao cần quy định điều kiện người lập di chúc?

Từ xưa tới nay, hầu hết các văn bản quy định về thừa kế của Việt Nam đều khẳng định, di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Tuy nhiên, để di chúc hợp pháp, quy định của pháp luật còn đặt ra nhiều điều kiện, yêu cầu người lập di chúc phải thoả mãn. Đây là quy định thể hiện sự can thiệp, điều chỉnh bởi ý chí của Nhà nước nhằm cân bằng nhu cầu để lại tài sản của một người cho người khác sau khi chết và quyền, lợi ích của các chủ thể khác có liên quan tới quá trình thừa kế.

Như vậy, quy định này nhằm đảm đảo tính khách quan của ý chí cá nhân không chịu sự tác động bởi ngoại cảnh nhằm tôn trọng quyền của người có di sản thể hiện ý định của mình. Tham khảo: Dịch vụ lập di chúc của Luật Minh Khuê.

2. Điều kiện của người lập di chúc là gì?

Điều kiện về người xác lập giao dịch nói chung và người lập di chúc nói riêng được Bộ luật Dân sự (BLDS) năm 2015 quy định tại điểm a khoản 1 Điều 117 như sau: “Chủ thể có năng lực pháp luật dân sự, năng lực hành vi dân sự phù hợp với giao dịch dân sự được xác lập”.

Theo quy định này, người xác lập giao dịch phải có năng lực pháp luật và năng lực hành vi. Đối với quá trình lập di chúc, ngoài việc tuân thủ quy định chung về người xác lập giao dịch, pháp luật đặt ra các quy định riêng nhằm khẳng định sự điều chỉnh tính đặc thù của quan hệ thừa kế.

Cụ thể, Điều 624 BLDS năm 2015 quy định: “Di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết”.

Quy định này đã chỉ rõ, người lập di chúc luôn được pháp luật xác định chỉ có thể là cá nhân và cá nhân đó cũng phải thỏa mãn điều kiện về năng lực pháp luật, năng lực hành vi khi lập di chúc.

Để tham gia vào một giao dịch dân sự, cá nhân có thể tự mình xác lập, thực hiện giao dịch hoặc thông quan cơ chế đại diện. Tuy nhiên, đối với trường hợp lập di chúc, cá nhân không thể thông qua cơ chế đại diện để xác lập loại giao dịch đặc biệt này. Điều này được lý giải rằng, đại diện là “việc cá nhân, pháp nhân (sau đây gọi chung là người đại diện) nhân danh và vì lợi ích của cá nhân hoặc pháp nhân khác (sau đây gọi chung là người được đại diện) xác lập, thực hiện giao dịch dân sự”.

Với bản chất này của đại diện, nếu chúng ta đưa vào áp dụng trong di chúc sẽ không thể phù hợp ở chỗ:

- Việc nhân danh và vì lợi ích của cá nhân - người để lại di sản rất khó xác định trên thực tế. Bởi vì, hoạt động lập di chúc chỉ mang lại lợi ích tinh thần cho người để lại di sản. Nên chỉ bản thân cá nhân đó mới có thể hiểu được một cách rõ ràng, những lợi ích tinh thần mà mình cần hoặc mong muốn đạt được;

- Di chúc là loại giao dịch đặc thù, chỉ có hiệu lực khi người lập di chúc chết đi.

Do đó, khi cá nhân lập di chúc chết, việc nhân danh và vì lợi ích của họ cũng không còn ý nghĩa trên thực tế. Vì vậy, pháp luật không thừa nhận cơ chế đại diện trong hoạt động lập di chúc.

Điều 625 BLDS năm 2015 quy định về người lập di chúc như sau:

“1. Người thành niên có đủ điều kiện theo quy định tại điểm a khoản 1 Điều 630 của Bộ luật này có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình.

2. Người từ đủ mười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi được lập di chúc, nếu được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý về việc lập di chúc”.

Theo quy định này, hai nhóm cá nhân được luật cho phép thực hiện quyền lập di chúc bao gồm:

- Người thành niên minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc; không bị lừa dối, đe doạ, cưỡng ép;

- Người từ đủ mười lăm đến chưa đủ mười tám tuổi nếu được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý về việc lập di chúc.

Rõ ràng theo sự ghi nhận này, người lập di chúc và người xác lập giao dịch nói chung đã được khoanh vùng và xác định theo phạm vi khác nhau. Sự cụ thể hoá quy định về người lập di chúc theo quy định của pháp luật hiện hành được xem xét dựa trên một số khía cạnh sau:

Điều kiện về độ tuổi

Quy định về độ tuổi của người lập di chúc, nội dung này phản ánh sự dẫn nhập giữa quy định về năng lực của chủ thể cá nhân và mức độ tham gia giao dịch mà pháp luật quy định. Theo đó, người thành niên được xác định là người từ đủ mười tám tuổi trở lên. Về nguyên tắc, người thành niên là người có đầy đủ năng lực hành vi dân sự nên được tham gia xác lập mọi giao dịch dân sự, trong đó có việc lập di chúc.

Ngoài việc ghi nhận cho cá nhân đủ mười tám tuổi trở lên được lập di chúc, BLDS năm 2015 cũng quy định cho phép người từ đủ mười lăm đến chưa đủ mười tám tuổi thực hiện quyền lập di chúc. Quy định này đã tồn tại trong các văn bản quy phạm pháp luật trước đó,nhưng BLDS năm 2015 đã có những thay đổi để phù hợp hơn. Thay vì chỉ cần sự đồng ý của cha, mẹ hoặc người giám hộ cho cá nhân từ đủ mười lăm đến chưa đủ mười tám tuổi lập di chúc như các Bộ luật trước, khoản 2 Điều 625 BLDS năm 2015 quy định “Người từ đủ mười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi được lập di chúc, nếu được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý về việc lập di chúc”. Điều này khẳng định một cách rõ ràng hơn, rằng cha, mẹ hoặc người giám hộ không được can thiệp vào nội dung di chúc của người từ đủ mười lăm đến chưa đủ mười tám tuổi. Quy định này thể hiện được sự phù hợp khi xét về bản chất của di chúc, vì nội dung của di chúc phải là sự thể hiện ý chí của người thiết lập ra nó, cho nên, quy định sự đồng ý của cha, mẹ hoặc người giám hộ về việc lập di chúc và không được can thiệp vào nội dung của di chúc là hoàn toàn phù hợp.

Điều kiện về khả năng nhận thức và điều khiển hành vi

Nhận thức được hiểu là quá trình tiếp thu kiến thức và những am hiểu thông qua suy nghĩ, kinh nghiệm và giác quan, bao gồm các quy trình như tri thức, sự chú ý, trí nhớ, sự đánh giá, sự ước lượng, sự lý luận, sự tính toán, việc giải quyết vấn đề, việc đưa ra quyết định, sự lĩnh hội và việc sử dụng ngôn ngữ. Như vậy, không phải tự nhiên mà pháp luật ở mỗi quốc gia lại quy định cá nhân cần phải đạt đến một độ tuổi nhất định mới có quyền lập di chúc. Vì chỉ khi đạt đến một độ tuổi nhất định, một cá nhân mới đạt đến “độ chín” về nhận thức. Do đó, việc lập di chúc luôn cần phải đảm bảo được yếu tố độ tuổi để khẳng định sự trưởng thành về nhận thức cá nhân. Khi đó, việc thực hiện các hành vi trên cơ sở nhận thức sẽ đảm bảo được tính đúng đắn, trung thực, khách quan.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy, việc một người đạt độ tuổi trưởng thành cũng chưa hẳn đã là người có đầy đủ khả năng nhận thức và điều khiển hành vi. Nhận diện được vấn đề này, nhà làm luật đã ghi nhận trong BLDS năm 2015 những quy định mang tính loại trừ về người xác lập giao dịch như sau: “Người thành niên có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, trừ trường hợp quy định tại các Điều 22, 23 và 24 của Bộ luật này”. Với quy định này, những người rơi vào trạng thái bị Tòa án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự, hạn chế năng lực hành vi dân sự hoặc có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi là người không có hoặc không có năng lực hành vi dân sự đầy đủ. Theo cách quy định này, khi cá nhân thuộc các trường hợp được quy định tại các Điều 22, 23 và 24 BLDS năm 2015 tham gia vào giao dịch sẽ cần đến người đại diện hoặc sẽ bị hạn chế ở một vài loại giao dịch.

Khi nhìn nhận ở khả năng nhận thức, điều khiển hành vi đối với việc lập di chúc, BLDS năm 2015 xác định người được lập di chúc như sau: Về nguyên tắc, người thành niên có quyền lập di chúc. Tức là, cá nhân đủ mười tám tuổi sẽ có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình. Tuy nhiên, cá nhân muốn lập di chúc còn phải thỏa mãn điều kiện: minh mẫn, sáng suốt, không bị cưỡng ép, lừa dối, đe dọa. Như vậy, thông qua quy định này, pháp luật đã loại trừ chủ thể bị mất năng lực hành vi dân sự hoặc những chủ thể gặp phải các vấn đề về nhận thức, trạng thái tinh thần không minh mẫn, sáng suốt. Đồng thời, khác với giao dịch thông thường, những người bị Tòa án tuyên hạn chế năng lực hành vi dân sự hay có khó khăn trong nhận thức và làm chủ hành vi vẫn có thể lập di chúc với những điều kiện nhất định.

Theo quy định tại Điều 625 BLDS năm 2015, yếu tố khả năng nhận thức và điều khiển hành vi được xem xét cụ thể đối với các cá nhân như sau:

Thứ nhất, đối với người thành niên

Độ tuổi thành niên ở Việt Nam được xác định là mười tám. Theo quy định tại Điều 625 BLDS năm 2015, người từ đủ mười tám tuổi sẽ được quyền lập di chúc nhưng phải thỏa mãn điều kiện: minh mẫn, sáng suốt không bị lừa dối, cưỡng ép và đe dọa. Điều này khẳng định, độ tuổi của cá nhân chỉ là điều kiện cần để cho phép thực hiện quyền lập di chúc. Còn điều kiện đủ là cá nhân đó phải có khả năng nhận thức, điều khiển hành vi theo quy định của pháp luật.

Thứ hai, đối với người từ đủ mười lăm đến chưa đủ mười tám tuổi

Riêng đối với độ tuổi này, pháp luật không đặt ra quy định trực tiếp đến khả năng nhận thức và điều khiển hành vi. Vì sự hình thành bản di chúc của chủ thể này trên thực tế hoàn toàn phụ thuộc vào ý chí của cha, mẹ hoặc người giám hộ có đồng ý cho họ lập di chúc hay không. Ở quy định này, chúng ta có thể hiểu rằng trách nhiệm của người làm cha, mẹ hoặc giám hộ cũng được xác định gián tiếp trong việc đánh giá khả năng nhận thức và điều khiển hành vi của người lập di chúc.

Thứ ba, đối với người mất năng lực hành vi dân sự, hạn chế năng lực hành vi dân sự, khó khăn trong nhận thức và làm chủ hành vi

- Đối với người bị tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự: Tuy không quy định cụ thể trong phần nội dung chế định liên quan tới di chúc, nhưng theo quy định tại khoản 1 Điều 22 BLDS năm 2015, thì “Khi một người do bị bệnh tâm thần hoặc mắc bệnh khác mà không thể nhận thức, làm chủ được hành vi thì theo yêu cầu của người có quyền, lợi ích liên quan hoặc của cơ quan, tổ chức hữu quan, Tòa án ra quyết định tuyên bố người này là người mất năng lực hành vi dân sự trên cơ sở kết luận giám định pháp y tâm thần”, và khoản 2 Điều này quy định: “Giao dịch dân sự của người mất năng lực hành vi dân sự phải do người đại diện theo pháp luật xác lập, thực hiện”. Như vậy, có thể nói rằng, người mất năng lực hành vi dân sự không thể tự mình xác lập bất cứ loại giao dịch nào, mọi nhu cầu lợi ích liên quan tới người này sẽ thông qua người đại diện. Đối với việc lập di chúc, pháp luật đã quy định, quyền lập di chúc thuộc về cá nhân người có tài sản, nhưng người mất năng lực hành vi dân sự không thể tự xác lập giao dịch, cũng không thể thông qua người khác để thỏa mãn nhu cầu lợi ích của mình về việc định đoạt tài sản bằng di chúc, do vậy, mọi “giao dịch dân sự của người mất năng lực hành vi dân sự phải do người đại diện theo pháp luật xác lập, thực hiện”.

- Người bị tuyên bố hạn chế năng lực hành vi dân sự

Theo quy định tại khoản 1 Điều 23 BLDS năm 2015, người hạn chế năng lực hành vi dân sự là “người nghiện ma túy, nghiện các chất kích thích khác dẫn đến phá tán tài sản của gia đình thì theo yêu cầu của người có quyền, lợi ích liên quan hoặc của cơ quan, tổ chức hữu quan, Tòa án có thể ra quyết định tuyên bố người này là người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự”. Khoản 2 Điều này quy định: “Việc xác lập, thực hiện giao dịch dân sự liên quan đến tài sản của người bị Tòa án tuyên bố hạn chế năng lực hành vi dân sự phải có sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật, trừ giao dịch nhằm phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày hoặc luật liên quan có quy định khác”.

Xét về bản chất, người hạn chế năng lực hành vi dân sự là người bị các chất kích thích tác động tới hệ thần kinh trung ương khiến họ bị ảnh hưởng về khả năng nhận thức, điều khiển hành vi dẫn đến phá tán tài sản của gia đình. Điều này làm ảnh hưởng tới đời sống của gia đình và vì vậy, pháp luật mới quy định quyền, lợi ích của những thành viên khác trong gia đình sẽ được bảo vệ khi yêu cầu Tòa án tuyên bố hạn chế năng lực hành vi với họ. Các giao dịch không nhằm phục vụ nhu cầu sinh hoạt hằng ngày, hoặc luật liên quan có quy định khác mà họ xác lập có thể bị tuyên bố vô hiệu (nếu có yêu cầu). Chúng tôi cho rằng, di chúc là loại giao dịch cần đến khả năng nhận thức, điều khiển hành vi một cách phù hợp của người lập ra nó và có hiệu lực khi người này chết đi. Trong khi đó, việc tuyên bố cá nhân hạn chế năng lực hành vi dân sự nhằm hạn chế việc xác lập các giao dịch có thể làm ảnh hưởng tới quyền, lợi ích của các thành viên gia đình. Cho nên, di chúc do người bị tuyên bố hạn chế năng lực hành vi dân sự lập ra không nên bị coi là giao dịch vi phạm điều kiện về chủ thể xác lập giao dịch.

- Người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi

Khoản 1 Điều 23 BLDS năm 2015 quy định: “Người thành niên do tình trạng thể chất hoặc tinh thần mà không đủ khả năng nhận thức, làm chủ hành vi nhưng chưa đến mức mất năng lực hành vi dân sự thì theo yêu cầu của người này, người có quyền, lợi ích liên quan hoặc của cơ quan, tổ chức hữu quan, trên cơ sở kết luận giám định pháp y tâm thần, Tòa án ra quyết định tuyên bố người này là người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi và chỉ định người giám hộ, xác định quyền, nghĩa vụ của người giám hộ”.

Đây là quy định lần đầu tiên được ghi nhận trong BLDS năm 2015. Về nguyên tắc, các giao dịch của người này sẽ thông qua người giám hộ. Nhưng việc lập di chúc không thể thông qua cơ chế uỷ quyền, nên thông qua giám hộ trong trường hợp này cũng không có ý nghĩa. Trong khi BLDS năm 2015 cũng như các BLDS trước đó có đề cập tới người bị hạn chế về mặt thể chất và đối với việc lập di chúc quy định rằng: “Di chúc của người bị hạn chế về thể chất hoặc của người không biết chữ phải được người làm chứng lập thành văn bản và có công chứng hoặc chứng thực”[6]. Người có khó khăn trong nhận thức và làm chủ hành vi đã “xuất hiện” trong phần chung BLDS năm 2015 nhưng không được đề cập tới tại phần di chúc. Điều này dễ gây ra nhầm lẫn trong cách hiểu và áp dụng.

3. Người lập di chúc có các quyền nào?

Các quyền của người lập di chúc được quy định tại Điều 626 của Bộ luật Dân sự năm 2015, cụ thể người lập di chúc là cá nhân có đầy đủ năng lực hành vi, có các quyền sau đây:

Chi định người thừa kế, truất quyền hưởng di sản của người thừa kế

Người lập di chúc có quyền để lại di sản cho bất cứ cá nhân hoặc tổ chức nào. Người được nhận di sản có thể là cá nhân trong hay ngoài diện thừa kế theo quy định của pháp luật hoặc cũng có thể là Nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội... Quyền định đoạt của người lập di chúc còn được thể hiện thông qua việc họ có thể truất quyền hưởng di sản của người thừa kế theo pháp luật (như: cha, mẹ, vợ, chồng, con, anh, em ruột...) mà không nhất thiết phải nêu lí do, người lập di chúc có thể chỉ định một hay nhiều người thừa kế theo luật không được hưởng di sản thừa kế của mình.

Lẽ thường, người lập di chúc chỉ định cho cá nhân là người thân thích với mình (trong quan hệ hôn nhân, huyết thống hay nuôi dưỡng) được hưởng di sản thừa kế mà họ để lại. Song trong nhiều trường hợp họ chỉ định người không nằm trong các quan hệ trên được hưởng di sản hoặc có thể lập di chúc cho tổ chức, Nhà nước hưởng di sản của họ. Ngoài ra, quyền định đoạt của người lập di chúc còn được thể hiện thông qua việc truất quyền hưởng di sản của người thừa kế theo pháp luật, như: cha, mẹ, vợ, chồng, con, anh, chị, em ruột, ông, bà, cháu...) mà không buộc phải nêu rõ lý do.

Nếu người bị truất quyền thừa kế thì người thừa kế không còn quyền hưởng di sản theo di chúc và theo pháp luật. Nếu người thừa kế không được chỉ định trong di chúc chưa hẳn đã bị truất quyền hưởng di sản. Lý giải cho điều này bằng một ví dụ sau: Ông A có vợ là B và 3 người con là C, D, E đều đã thành niên, di sản thừa kể của ông là 70 triệu đồng. Trước khi qua đời ông lập di chúc như sau: Bà B hưởng 30 triệu đồng, C và D mỗi người hưởng 10 triệu đồng, E không được chỉ định trong di chúc. Ông A chỉ định đoạt 50 triệu đồng, còn 20 triệu không được ông định đoạt trong di chúc sẽ chia theo quy định của pháp luật, lúc này 20 triệu được chia 4, E được hưởng 5 triệu đồng với tư cách là người được hưởng di sản thừa kế theo pháp luật.

Phân định phần dì sản cho từng người thừa kế

Phân định di sản cho người thừa kế trong trường hợp có nhiều người cùng được thừa kế. Người lập di chúc có quyền phân chia di sản cho mỗi người không nhất thiết phải ngang nhau và không cần phải nêu lí do. Nếu không phân định di sản trong di chúc thì di sản được chia đều cho những người được chỉ định trong di chúc.

Quyền này cho phép người lập di chúc có thể phân định phần di sản cho từng người thừa kế trong nội dung di chúc.Thực hiện quyền phân định tài sản trong di chúc chính là việc người để lại tài sản thực hiện quyền định đoạt đối với tài sản thuộc sở hữu của mình cho từng người thừa kế khi nhiều người cùng được thừa kế. Những phần di sản này có thể bằng nhau hoặc không bằng nhau, từng hiện vật khác nhau phụ thuộc vào ý chí định đoạt của người lập chúc với tư cách là chủ sở hữu tài sản, không bị chi phối bởi bất kỳ yếu tố nào như đe dọa, cưỡng ép, lừa dối. Nếu bị ảnh hưởng bởi các yếu tố đó thì di chúc được lập sẽ không có hiệu lực thi hành. Nếu không phân định phần của từng người mà chỉ nêu những người được hưởng, những người đó sẽ được hưởng các kỷ phần thừa kế ngang nhau.

Giao nghĩa vụ cho người thừa kể trong phạm vi di sản

Người lập di chúc có quyền giao nghĩa vụ cụ thể cho người thừa kế (như giao cho người thừa kế được hưởng một căn nhà nhưng phải để lại cho một người bạn thân bị tàn tật mà trước đây vẫn sống nương nhờ vào người để lại di sản được ờ một phần căn nhà đó cho đến khi người này chết hoặc giao cho người thừa kể phải trả một món nợ Nhà nước mà người để lại di sản chưa trả...).

Người lập di chúc có thể giao nghĩa vụ cho một người mà không cho họ hưởng di sản. Trường hợp này không bắt buộc người được giao nghĩa vụ phải thực hiện nghĩa vụ đó. Nếu giao nghĩa vụ và cho hưởng di sản thì người được giao nghĩa vụ phải thực hiện nghĩa vụ trong phạm vi di sản được hưởng đó. 

Người thừa kế có quyền hưởng phần di sản được thừa kế và thực hiện nghĩa vụ của người để lại di sản trong phạm vi di sản được hưởng. Nghĩa vụ ở đây là những nghĩa vụ về tài sản, nhưng người thừa kế không phải thực hiện những nghĩa vụ về tài sản gắn liền với nhân thân của người để lại di sản.Việc thực hiện nghĩa vụ của người thừa kế có thể này xảy ra các trường hợp sau:

- Người để lại di sản có để lại một nghĩa vụ về tài sản nhưng trong di chúc không nói rõ người thừa kế nào phải thực hiện nghĩa vụ đó thì theo quy định của pháp luật, người nào hưởng thừa kế thì người đó phải thực hiện. Tuy nhiên, người thừa kế chỉ phải thực hiện nghĩa vụ tài sản mà người chết để lại trong phạm vi di sản thừa kế đối với toàn bộ nghĩa vụ mà người chết để lại. Nếu có nhiều người thừa kế theo di chúc thì tất cả những người đó phải thực hiện nghĩa vụ. Khi di sản đã được chia cho từng người thì mỗi người thừa kế phải thực hiện một phần nghĩa vụ tương ứng với phần di sản mà mình

- Trong trường hợp người để lại thừa kế đã xác định rõ tỷ lệ nghĩa vụ mà từng người thừa kế phải thực hiện thì mỗi người phải thực hiện phần đó trong phạm vi di sản mà mình được hưởng. Nếu nghĩa vụ vượt quá số di sản người này được hưởng sẽ chia đều cho những người thừa kế khác thực hiện tương ứng với phần di sản mà họ đã nhận. Trong trường hợp toàn bộ di sản mà người chết để lại không đủ để thực hiện nghĩa vụ thì người có quyền yêu cầu với người để lại di sản trong quan hệ trước đó chấp nhận rủi ro và đồng thời nghĩa vụ chấm dứt.

- Nếu người lập di chúc đã giao nghĩa vụ cụ thể cho người thừa kế nhưng không chỉ định người này hưởng di sản, thì không bắt buộc người được giao nghĩa vụ phải thực hiện nghĩa vụ đó. Tuy nhiên, nếu người được giao thực hiện nghĩa vụ tự nguyện thực hiện nghĩa vụ thì dùng một phần di sản mà người chết để lại để thanh toán nghĩa vụ đó.

Ngoài ra, quyền này còn thể hiện trong việc:

• Người lập di chúc có quyền dành một phần tài sản trong khối di sản để di tặng. “Di tặng” được tách ra để hiểu theo ngữ nghĩa của nó thì “tặng có nghĩa là cho, trao cho để làm kỷ niệm ”, "di" trong trường hợp này được xem xét là di sản. Với ý nghĩa này thì “di tặng” được hiểu là dùng một phần di sản để tặng cho người khác sau khi người di tặng qua đời. Luật xưa gọi là “Di tặng nhân tử” và được hiểu là một người lấy một phần tài sản của mình để cho người khác thông qua việc lập di chúc. Quy định trên cho phép người lập chúc có quyền định đoạt một phần di sản để di tặng cho người khác hưởng. Thông thường là người có mối quan hệ thân quen, bạn bè, đồng nghiệp, người sống nương nhờ... Họ được hưởng di sản của người chết để lại nhưng không với tư cách là người thừa kế, có quyền xác lập quyền sở hữu đối với phần di sản di tặng kể từ khi nhận di sản.
• Người lập di chúc có quyền dành một phần tài sản trong khối di sản để thờ cúng. Di sản thờ cúng có ý nghĩa cả về mặt vật chất và cả về mặt tinh thần mà tục lệ gọi là “hương hỏa ”. Không một ai bị buộc phải trích một phần di sản dành cho việc thờ cúng, nhưng một khi người lập chúc đã thể hiện ý chí định đoạt phần di sản cho thờ cúng thì phải được pháp luật tôn trọng và bảo đảm thực hiện.

Chỉ định người giữ di chúc, người quản lý di sản, người phân chia di sản

Bộ luật dân sự quy định người lập di chúc có quyền chỉ định người giữ di chúc, người quản lí di sản, người phân chia di sản. Việc chỉ định người giữ di chúc, người quản lts di sản, người phân chia di sản là hoàn toàn theo ý chí tự nguyện của người lập di chúc. Người lập di chúc có thể cử một người vừa giữ di chúc, đồng thời vừa quản lý di sản và phân chia di sản. Nhưng người lập di chúc vẫn có thể cử nhiều người, mỗi người làm một việc riêng (như: cử ông A giữ di chúc, anh B quản lí tài sản, bà c phân chia tài sản...).

Người lập di chúc có quyền chỉ định người thừa kế, người được chỉ định có thực hiện hay không tuỳ thuộc vào ý chí chủ quan của họ. Đây không phải là nghĩa vụ pháp lí mà nó biểu hiện tinh thần tự nguyện, đoàn kết giúp đỡ người khác.

Quyền chỉ định người giữ di chúc, người quản lý di sản, người phân chia di sản, thể hiện:

- Chỉ định người giữ di chúc: Quy định này nhằm đảm bảo ý chí của người lập chúc thể hiện trong nội dung di chúc được thi hành trên thực tế khi họ qua đời. Chỉ định người giữ di chúc để tránh việc thất lạc, hư hỏng di chúc, hủy hoại di chúc, người lập di chúc có thể gửi lại di chúc ở cơ quan Công chứng hoặc gửi cho bất kỳ người nào mà mình tin tưởng. “Người” giữ bản di chúc có nghĩa vụ phải bảo quản giữ gìn bản di chúc theo quy định của pháp luật.

Nếu người giữ di chúc đồng thời là người mà người lập di chúc chỉ định là người công bố di chúc thì khi người lập di chúc chết, người đó phải công bố di chúc trước những người thừa kế theo đúng thủ tục như trường họp cơ quan Công chứng là người công bố di chúc.

- Chỉ định người quản lý di sản: Quy định này nhằm bảo đảm cho di sản không bị mất mát, hư hỏng, huỷ hoại pháp luật quy định về việc người lập chúc có quyền chỉ định người quản lý di sản. Người được chỉ định việc quản lý di sản có thể là một trong những người thừa kể của người đó nhưng cũng có thể là một người, cơ quan tổ chức bất kỳ nào đó. Người quản lý di sản có quyền hưởng thù lao đối với công việc quản lý di sản và mức thù lao được xác định theo sự thỏa thuận giữa người đó với người thừa kế.

- Chỉ định người phân chia di sản: Người quản lý di sản có thể đồng thời là người phân chia di sản cũng có thể hai người khác nhau tùy thuộc vào người lập di chúc chỉ định hoặc mọi người thừa kế thỏa thuận cử ra. Người phân chia di sản là người đứng ra phân chia di sản khi người để lại di chúc chết. Việc phân chia di sản phải tôn trọng sự định đoạt việc phân chia theo di chúc. Nếu di chúc không xác định cách phân chia di sản thì phải chia theo sự thỏa thuận của tất cả người thừa kế. Người phân chia di sản có thể được hưởng thù lao đối với công việc chia di sản và theo mức mà người để lại di sản đã xác định. Nếu người lập chúc không xác định điều này trong di chúc nhưng tất cả những người thừa kế có thỏa thuận thì người phân chia di sản vẫn được hưởng thù lao theo sự thỏa thận đó.

Việc xác định trong di chúc của cả ba trường hợp trên chỉ thể hiện ý chí đơn phương của một bên trong việc thiết lập giao dịch dân sự về thừa kế. Vì thế, người quản lý di sản, người giữ di chúc, người được xác định phân chia di sản có thể từ chối công việc đó. Trường hợp cần thiết những người thừa kế tự thỏa thuận để cử ra người quản lý và người phân chia di sản.

Người lập di chúc có quyền sửa đổi, bổ sung, thay thế, hủy bỏ di chúc

Lập di chúc là giao dịch dân sự (hành vi pháp lý đơn phương) nhằm xác lập giao dịch dân sự về thừa kế. Di chúc chỉ phát sinh hiệu lực khi người lập ra nó qua đời. Vì thế, khi còn sống người lập di chúc, sửa đổi, bổ sung, thay thế di chúc bất cứ lúc nào. Mặc dù, Điều 626 Bộ luật dân sự 2015 không quy định về các quyền này của người lập chúc nhưng việc sửa đổi, bổ sung, thay thế, huỷ bỏ di chúc được dự liệu tại Điều 640 Bộ luật dân sự chỉ thuộc quyền của người lập di chúc, Theo đó, người lập di chúc có thể sửa đổi, bổ sung, hủy bỏ, thay thế di chúc đã lập.

- Sửa đổi di chúc là việc người lập di chúc bằng ý chí của mình làm thay đổi một phần di chúc đã lập, sau khi sửa đổi thì những phần di chúc không bị sửa đổi vẫn có hiệu lực pháp luật, phần di chúc đã bị sửa đổi sẽ không còn hiệu lực

- Bổ sung di chúc là việc người lập di chúc thêm vào một hoặc nhiều nội dung mà di chúc trước đó không có. Người lập di chúc bổ sung di chúc bằng nhiều phương thức như lập một di chúc khác có nội dung bổ sung cho di chúc đã lập đồng thời ghi rõ. Đây là di chúc bổ sung cho di chúc đã lập hoặc ghi thêm nội dung vào di chúc đã lập trước đó.

- Huỷ di chúc là việc người để lại thừa kế lập di chúc mới có nội dung tuyên bố huỷ di chúc đã lập. Việc hủy bỏ di chúc có thể được người lập di chúc thực hiện bằng nhiều cách khác như: đốt, xé, tiêu hủy... hoặc là người này có thể tuyên bố trước mọi người về việc hủy bỏ di chúc mà mình đã lập... Nhà soạn luật Việt Nam không quy định về các phương thức hủy bỏ di chúc là một bất cập trong việc thực hiện và áp dụng pháp luật liên quan đến vấn đề này

- Thay thế di chúc là việc người lập di chúc đã bằng ý chí tự nguyện của mình truất bỏ (phủ nhận) một ý chí tự nguyện trước đó về việc định đoạt di sản thừa kế trong di chúc. Nói cách khác, thay thế di chúc là việc lập di chúc khác thay thế di chúc đã lập. Việc thay thế di chúc có thể ghi rõ trong nội dung của di chúc hoặc lập một di chúc khác có nội dung phủ nhận nội dung di chúc đã lập trước đó. Nếu một người lập nhiều di chúc cùng định đoạt một tài sản cho nhiều người khác nhau, thì di chúc cuối cùng có giá trị, những di chúc trước đó được coi là đã bị thay thế.

Quý khách hàng có nhu cầu tư vấn pháp luật thừa kế, soạn thảo di chúc hợp pháp, khai nhận di sản thừa kế hoặc giải quyết tranh chấp thừa kế có thể liên hệ trực tiếp với Luật sư Lê Minh Trường - Giám đốc Công ty Luật Minh Khuê, qua số: 0986.11.66.05 để được giải đáp mọi vướng mắc và báo giá dịch vụ liên quan đến di chúc và thừa kế tài sản.

4. Người lập di chúc bị hạn chế quyền trong trường hợp nào?

Pháp luật thừa kế Việt Nam cho phép cá nhân có quyền tự do, tự nguyện, tự định đoạt trong việc lập di chúc đối với tài sản thuộc quyền sở hữu của mình. Tuy nhiên, nhằm bảo đảm sự bình ổn về mặt xã hội, pháp luật còn có quy định hạn chế đối với quyền tự định đoạt của người lập di chúc

Pháp luật của bất kỳ quốc gia nào được ban hành đều nhằm mục đích điều chỉnh các quan hệ xã hội nhất định và theo những nguyên tắc bảo đảm sự bình ổn về mặt xã hội, đồng thời, bảo vệ các quyền và nghĩa vụ của các chủ thể trong quan hệ pháp luật nhất định. Cũng theo phương thức và nguyên tắc chung đó, pháp luật thừa kế Việt Nam cho phép cá nhân người lập di chúc có quyền tự do, tự nguyện, tự định đoạt trong việc lập di chúc để lại tài sản thuộc quyền sở hữu của mình cho bất kỳ ai được hưởng sau khi người lập di chúc chết. Tự do của con người trong xã hội nhất định phụ thuộc vào cơ chế điều chỉnh của pháp luật; còn hiệu quả điều chỉnh của pháp luật đạt đến mức độ nào còn tuỳ thuộc vào sự tuân theo pháp luật của công chúng và tính phù hợp của pháp luật điều chỉnh các quan hệ xã hội tương ứng. Pháp luật thừa kế Việt Nam cũng có những quy định hạn chế đối với quyền tự định đoạt của người lập di chúc trong những trường hợp sau:

Hạn chế thứ nhất, nhằm bảo vệ quyền, lợi ích của những người là cha, mẹ, vợ, chồng, các con dưới 18 tuổi của người lập di chúc và các con tuy đã trưởng thành mà không có khả năng lao động của người để lại di sản. Trong trường hợp người có tài sản định đoạt trong di chúc không cho họ hưởng di sản hoặc chỉ cho hưởng một phần di sản ít hơn hai phần ba của một suất thừa kế được chia theo pháp luật thì mỗi người trong số họ vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật. Tuy nhiên, những người nói trên không phải là người từ chối nhận di sản theo quy định tại Điều 620 BLDS năm 2015 hoặc họ là những người không có quyền hưởng di sản theo quy định tại Điều 621 BLDS năm 2015. Điều 644 BLDS năm 2015 quy định quyền hưởng di sản của những người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc luôn được bảo đảm thực hiện. Theo đó, quyền thừa kế của người vợ goá đã được pháp luật thừa kế bảo vệ ngang hàng với những người có quan hệ huyết thống trực hệ khác của người để lại di sản. Quan hệ hôn nhân theo đó được coi trọng bình đẳng với quan hệ huyết thống. Đây là quy định mang tính cách mạng, khác với pháp luật của chế độ thực dân, phong kiến trước đây chỉ coi trọng quan hệ huyết thống, còn quan hệ hôn nhân chỉ được đặt ở vị trí thứ yếu, mà quyền thừa kế của người vợ goá không được coi trọng.

Hạn chế thứ hai, người lập di chúc không được đặt điều kiện trong di chúc. Pháp luật thừa kế Việt Nam hiện nay không có quy định nào về việc người lập di chúc có quyền đặt điều kiện với người thừa kế theo di chúc như điều kiện phát sinh quyền thừa kế hoặc điều kiện chấm dứt quyền thừa kế.

Hạn chế thứ ba, theo pháp luật thừa kế Việt Nam, người lập di chúc có quyền định đoạt tài sản cho bất kỳ ai, người thuộc diện thừa kế theo pháp luật hoặc người khác ngoài những người thuộc diện thừa kế theo pháp luật, có quyền cho tổ chức, cho nhà nước hưởng di sản của mình. Tuy nhiên, pháp luật không thừa nhận di chúc của cá nhân định đoạt tài sản cho gia súc, gia cầm, cây cối được thừa kế. Quan hệ thừa kế là quan hệ pháp luật dân sự điển hình và quyền tự định đoạt của các chủ thể trong quan hệ này được xác định rõ là quyền định đoạt của người có tài sản trong việc lập di chúc hay không lập di chúc, quyền tự định đoạt trong quan hệ thừa kế của những người thừa kế là có quyền nhận di sản hay từ chối quyền hưởng di sản trừ trường hợp sự từ chối đó nhằm trốn tránh việc thực hiện nghĩa vụ tài sản của bản thân đối với người khác là chủ nợ (Điều 620 BLDS năm 2015).

Điều 644 Bộ luật dân sự 2015 có quy định về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc:

Điều 644. Người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc

1. Những người sau đây vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu di sản được chia theo pháp luật, trong trường hợp họ không được người lập di chúc cho hưởng di sản hoặc chỉ cho hưởng phần di sản ít hơn hai phần ba suất đó:

a) Con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng;

b) Con thành niên mà không có khả năng lao động.

2. Quy định tại khoản 1 Điều này không áp dụng đối với người từ chối nhận di sản theo quy định tại Điều 620 hoặc họ là những người không có quyền hưởng di sản theo quy định tại khoản 1 Điều 621 của Bộ luật này.

Quy định trên một mặt pháp luật tôn trọng ý chí của người để lại di sản, mặt khác hạn chế quyền định đoạt của người nay để bảo vệ quyền được hưởng thừa kế cho một số đối tượng mà khi còn sống họ có nghĩa vụ nuôi dưỡng, chăm sóc. Người thừa kế kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc có quyền đòi chia đủ 2/3 suất của một người thừa kế theo pháp luật. Vì thế, có thể ảnh hưởng đến quyền lợi của người thừa kế khác cũng như nhưng người khác (không phải là người thừa kế) được hưởng di sản thông qua sự định đoạt của người lập di chúc. Phần di sản dành cho người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc nằm ngoài dự định của người có di sản để lại với sự công nhận và bảo vệ của pháp luật. Mặc dù đây là quy định bất chấp ý chí của người lập di chúc và “chống lại” những người hưởng thừa kế khác.

Ví dụ: Ông A có vợ là B và có 2 con là C và D ( đều đã thành niên).

Ông A có di chúc để lại là 180 triệu đồng ông định đoạt số tài sản của ông như sau: Truất quyền hưởng di sản của bà B; Dành 5 triệu di tặng Q; Dành 15 triệu cho thờ cúng; Phần còn lại chia đều cho hai con C và D. . .

Nếu bà B yêu cầu toà án bảo vệ quyền hưởng di sản thừa kế của mình thì tình huống trên được giải quyết như sau:

1) Di chúc hợp pháp nên chia theo di chúc: 5 triệu cho Q; 15 triệu cho thờ cúng; D = C= 160: 2 = 80 triệu đồng, vậy, D được hưởng 80 triệu; C được hưởng 80 triệu.

2) Bà B là đối tượng được hưởng di sản thừa kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc nên được xác định “kỷ phần bắt buộc” là: (180 : 3) X 2/3 = 40 triệu đồng. Số tiền này lấy từ phần di sản của C và D.

Vậy, Người lập di chúc có quyền không chia di sản cho con chưa đủ 18 tuổi hay con mất khả năng lao động?

Khi nói đến thừa kế, một vấn đề thường gặp là người lập di chúc có quyền quyết định ai sẽ được thừa hưởng tài sản của mình. Tuy nhiên, trong một số trường hợp đặc biệt, dù người lập di chúc không chỉ định tên trong di chúc, pháp luật vẫn bảo vệ quyền lợi của những người thừa kế đặc biệt. Điều này nhằm đảm bảo sự công bằng và nhân đạo trong việc phân chia tài sản thừa kế. 

Theo quy định tại Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, có hai nhóm đối tượng đặc biệt vẫn được hưởng di sản dù không được đề cập trong di chúc hoặc chỉ được hưởng một phần ít hơn mức mà pháp luật quy định. Các đối tượng này bao gồm:

- Con chưa thành niên: Đây là nhóm đối tượng bao gồm các con dưới 18 tuổi của người để lại di sản. Pháp luật luôn bảo vệ quyền lợi của trẻ em, vì đây là đối tượng dễ bị tổn thương và chưa có khả năng tự lập. Do đó, ngay cả khi không có tên trong di chúc, con chưa thành niên vẫn được quyền hưởng một phần di sản theo pháp luật.

- Con thành niên không có khả năng lao động: Đối với con thành niên (người đã đủ 18 tuổi) nhưng vì lý do sức khỏe hoặc thể chất mà không có khả năng lao động để tự nuôi sống bản thân, pháp luật cũng đặc biệt bảo vệ quyền thừa kế của họ. Đây là những người có hoàn cảnh khó khăn, không thể tự kiếm sống, nên họ vẫn được quyền hưởng di sản thừa kế dù không được đề cập trong di chúc.

Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 không chỉ đơn thuần quy định quyền lợi của con chưa thành niên và con mất khả năng lao động trong quá trình thừa kế, mà còn đưa ra quy định cụ thể về tỷ lệ phần di sản mà họ được hưởng. Nếu di sản được chia theo pháp luật, phần di sản mà con chưa thành niên hoặc con mất khả năng lao động nhận được sẽ bằng ít nhất hai phần ba của một suất thừa kế. Đây là mức tối thiểu mà pháp luật đảm bảo cho họ, nhằm tránh trường hợp họ bị thiệt thòi hoặc không được hưởng đầy đủ quyền lợi trong quá trình phân chia di sản. Nếu trong di chúc, người lập di chúc không chỉ định phần di sản cho họ hoặc chỉ định phần di sản ít hơn mức hai phần ba này, thì pháp luật sẽ can thiệp để bảo vệ quyền lợi của họ.

Bên cạnh đó, quy định này cũng thể hiện tính nhân văn và công bằng trong việc giải quyết các vấn đề về thừa kế. Dù quyền lập di chúc là quyền tự do của mỗi cá nhân, pháp luật vẫn can thiệp để đảm bảo quyền lợi của những đối tượng yếu thế, nhằm tránh sự bất công trong việc phân chia tài sản. Điều này cũng giúp giảm thiểu những mâu thuẫn, tranh chấp không đáng có trong gia đình sau khi người lập di chúc qua đời.

Quy định tại Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 về những đối tượng được hưởng thừa kế không phụ thuộc vào di chúc đã thể hiện rõ ràng tính nhân đạo và công bằng của pháp luật Việt Nam. Việc bảo vệ quyền lợi cho con chưa thành niên và con mất khả năng lao động trong quá trình thừa kế không chỉ giúp đảm bảo sự công bằng mà còn bảo vệ những người yếu thế trong xã hội. Đây là một quy định cần thiết, đảm bảo rằng những người thực sự cần hỗ trợ sẽ không bị thiệt thòi trong việc phân chia di sản, ngay cả khi ý chí của người lập di chúc không đề cập đến họ.

5. Một số câu hỏi thường gặp về người lập di chúc

Dựa trên quá trình tư vấn, soạn thảo và tham gia giải quyết các vụ tranh chấp có liên quan đến người lập di chúc - Luật Minh Khuê tổng hợp một số vướng mắc thường gặp vè vấn đề này như sau:

Người không biết chữ có thể trở thành người lập di chúc không?

Theo quy định của pháp luật dân sự hiện hành, người không biết chữ hoàn toàn có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình cho người khác. Pháp luật không tước đoạt quyền định đoạt tài sản của một cá nhân chỉ vì họ không biết chữ hoặc không biết viết. Tuy nhiên, do hạn chế về khả năng đọc viết, hình thức của bản di chúc trong trường hợp này phải tuân thủ các điều kiện cực kỳ ngặt nghèo để đảm bảo tính khách quan và bảo vệ ý chí thực sự của người lập di chúc.

Căn cứ theo Khoản 3 Điều 634 Bộ luật Dân sự 2015, đối với người không biết chữ (hoặc người không thể tự mình viết bản di chúc), di chúc bắt buộc phải được lập dưới hình thức di chúc bằng văn bản có người làm chứng (hoặc có người công chứng, chứng thực hỗ trợ). Cụ thể, các yêu cầu pháp lý bao gồm:

1. Phải nhờ người khác viết hoặc đánh máy hộ: Do không biết chữ, người lập di chúc phải nhờ một người khác viết hoặc đánh máy nội dung di chúc theo đúng ý nguyện của mình.
2. Bắt buộc phải có người làm chứng: Việc lập di chúc phải có ít nhất từ 02 người làm chứng trở lên chứng kiến toàn bộ quá trình. Người viết hoặc đánh máy hộ cũng có thể đồng thời là người làm chứng, nhưng phải đảm bảo đủ điều kiện làm chứng theo quy định tại Điều 632 Bộ luật Dân sự 2015 (không phải là người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật, không có quyền/nghĩa vụ tài sản liên quan).
3. Thủ tục điểm chỉ và chứng nhận/chứng thực: Sau khi nội dung di chúc được đọc lại cho người lập di chúc nghe và người lập di chúc xác nhận đúng ý nguyện, người lập di chúc phải điểm chỉ (in dấu vân tay) vào bản di chúc trước mặt những người làm chứng.
4. Bắt buộc phải công chứng hoặc chứng thực: Theo khoản 3 Điều 634, di chúc của người không biết chữ phải được công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực tại thời điểm lập di chúc. Khi công chứng/chứng thực, công chứng viên hoặc người có thẩm quyền phải chứng kiến việc điểm chỉ và xác nhận người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt.

Người không biết chữ vẫn được lập di chúc bằng văn bản, nhưng bắt buộc phải nhờ người viết/đánh máy hộ, có ít nhất hai người làm chứng, phải điểm chỉ và thực hiện thủ tục công chứng hoặc chứng thực tại cơ quan có thẩm quyền ngay lúc lập. Khi thực hiện việc này, gia đình nên liên hệ trực tiếp với các Văn phòng công chứng hoặc Ủy ban nhân dân cấp xã để được hướng dẫn quy trình lập di chúc điểm chỉ chuẩn xác, tránh rủi ro tranh chấp về sau.

Người gốc Việt Nam sinh sống ở nước ngoài thì lập di chúc thế nào? 

Người gốc Việt ở nước ngoài có thể lập di chúc tại quốc gia đang cư trú (sau đó hợp pháp hóa lãnh sự), tại các cơ quan đại diện ngoại giao Việt Nam ở nước ngoài, hoặc trực tiếp tại các tổ chức hành nghề công chứng khi về Việt Nam.

Do tính chất pháp lý có yếu tố nước ngoài thường phức tạp về thủ tục giấy tờ và các quy định về bất động sản, người lập di chúc nên liên hệ trước với cơ quan công chứng hoặc luật sư chuyên sâu để được hướng dẫn chính xác bộ hồ sơ cần chuẩn bị.

Người nước ngoài sinh sống ở Việt Nam thì lập di chúc thế nào?

Người nước ngoài sinh sống tại Việt Nam có thể lập di chúc tại các tổ chức hành nghề công chứng của Việt Nam (với sự hỗ trợ của phiên dịch viên nếu không biết tiếng Việt) hoặc tại Đại sứ quán/Lãnh sự quán nước mình tại Việt Nam.

Do các quy định về tài sản của người nước ngoài tại Việt Nam (đặc biệt là nhà đất) có nhiều điểm đặc thù, người lập di chúc nên liên hệ trước với luật sư hoặc văn phòng công chứng chuyên sâu để được tư vấn chính xác cách bố trí tài sản hợp pháp.

Trên đây là tư vấn của Luật Minh Khuê. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật thừa kế trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi: 1900 6162 để được giải đáp. Rất mong nhận được sự hợp tác! Trân trọng./.