Bên cạnh hoa mai, hoa đào là biểu tượng của tết nguyên đán của người Việt, không thể thiếu sự xuất hiện của mâm ngũ quả trên bàn thờ. Mâm ngũ quả với các loại quả mang ý nghĩa khác nhau thể hiện sự mong cầu của gia chủ về một năm mới bình an.
1. Nguồn gốc của mâm ngũ quả ngày tết
Mâm ngũ quả có nguồn gốc từ Phật giáo. Mâm ngũ quả là một mâm có năm loại quả khác nhau với năm màu sắc, thường xuất hiện trên ban thờ của các gia đình người Việt trong dịp tết Nguyên Đán. Mỗi loại quả được bày trên mâm sẽ có những ý nghĩa khác nhau, thể hiện những ước muốn, hy vọng của gia chủ vào một năm mới. Người phương Đông tin vào thuyết Ngũ hành: Kim - Mộc - Thuỷ - Hoả - Thổ, đó là một trong những yếu tố tạo nên vạn vật, ngũ quả tượng trưng cho sự đủ đầy. Ngũ quả thể hiện sự đầy đủ các loại trái cây trong đất trời, đó là cách dự đoán mùa màng trong năm có bội thu hay không, mâm ngũ quả tượng trưng cho sự mong cầu của người nông dân. Số lẻ có ý nghĩa là sự sinh sôi.
Tuỳ thuộc vào vùng miền và điều kiện mà mỗi nơi lại có một cách bày trí mâm ngũ quả khác nhau.
Đối với người miền Bắc, họ bày mâm ngũ quả theo thuyết Ngũ hành, vì vậy mâm ngũ quả thường bày với năm màu sắc khác nhau tương ứng với kim, mộc, thuỷ, hoả, thổ tượng trưng cho mong ước giàu có, sang trọng, sống thọ, khỏe mạnh và bình an. Một số loại quả được ưa chuộng trên mâm ngũ quả ở miền Bắc đó là chuối, bưởi, táo, đào, xoài... Mâm ngũ quả đẹp là mâm ngũ quả có nhiều màu sắc rực rỡ, chính giữa nải chuối xanh là quả bưởi căng mọng xen kẽ những màu sắc bởi nhiều loại quả khác.
Ngược lại, với mâm ngũ quả ở miền Trung và miền Nam năm loại quả được lựa chọn theo ý nghĩa của quả ví dụ: mãng cầu, sung, dừa, đu đủ, xoài khi đọc có âm gần giống với câu: cầu sung vừa đủ xài, bên cạnh đó còn có dứa và một cặp dưa hấu xanh vỏ đỏ lòng thể hiện mong muốn con cháu đầy nhà, gia đình nhiều may mắn. Nếu như người miền Bắc không thể thiếu chuối trong mâm ngũ quả thì chuối lại là loại quả không được yêu thích, một số loại quả khác không được ưa chuộng như cam, lê.
Ngày nay với sự phát triển quả xã hội, các phong tục cũng dần thay đổi, có thêm nhiều loại quả hơn thay vì năm loại quả như truyền thống, nhưng tên gọi mâm ngũ quả vẫn được giữ nguyên, nó tạo cho bàn thờ tổ tiên thêm tính thẩm mỹ đồng thời cũng gìn giữ những nét truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam.
2. Ý nghĩa một số loại quả trong mâm ngũ quả ngày tết
+ Nải chuối, quả phật thủ: đây đều là những loại quả có hình giống bàn tay của Đức Phật, mang ý nghĩa sự che chở của Trời, Phật, của tổ tiên giành cho gia đình.
+ Quả bưởi: Đây là loại quả thường đặt ở giữa mâm ngũ quả. Bưởi thể hiện sự tròn đầy, mong ước một năm mới tốt lành, thịnh vượng, đem lại may mắn và nguồn sức khoẻ đến cho gia đình, do đó đây là loại quả được mọi người ưu tiên lựa chọn chưng trong mâm ngũ quả.
+ Quất, đào, sung mang ý nghĩa sung túc, đoàn viên, nhiều lộc, thăng tiến, thành công đây là các loại quả có ý nghĩa về sự sung túc về tinh thần và vật chất cho gia chủ, hứa hẹn một khởi đầu tràn đầy sức sống, như ý cát tường.
+ Quả dừa: đây là một loại quả không thể thiếu trong mâm ngũ quả ngày tết mang ý nghĩa cầu một năm mới no đủ, bình an. Chúng ta nên lựa chọn những quả dừa nặng trĩu, tròn để chưng trong mâm ngũ quả ngày tết.
+ Quả đu đủ: đúng như tên gọi, ý nghĩa của quả đu đủ mong muốn sự đủ về sức khỏe, may mắn, đủ tiền tài... Đây là loại quả tượng trưng cho sự thịnh vượng, vẹn tròn nên sự xuất hiện của quả đu đủ cầu mong nhà nhà luôn no đủ.
+ Xoài: trong tiếng miền Nam tên xoài có cách đọc như "xài" với ý nghĩa cầu mong cả năm tiêu xài thoải mái không thiếu thốn.
+ Thanh long: loại quả này có ý nghĩa như rồng mây gặp hội.
+ Quả lựu: mang ý nghĩa con cháu đầy nhà, sum vầy, màu của quả lựu cũng là màu đỏ may mắn, cầu mong một năm mới phát đạt.
+ Quả trứng gà: đây là một loại quả có dạng hình trái đào với ý nghĩa lộc trời, cộng thêm màu sắc của loại quả này đem lại nhiều tài lộc.
3. Những loại quả không nên bày trên mâm ngũ quả
+ Quả giả
Việc chưng các loại quả giả bằng nhựa lên bàn thờ là một điều tối kỵ trong thờ cúng. Bởi chúng không có sinh khí, khiến bàn thờ tổ tiên không có sự linh thiêng, trang trọng, việc chưng quả giả không mang tới điềm tốt lành cho gia chủ.
+ Loại quả có vị cay, đắng
Khi bày mâm ngũ quả tuyệt đối tránh các loại quả có vị cay, đắng bề trên sẽ không thụ hưởng được lễ vật. Đồng thời những loại quả ấy cũng không mang ý nghĩa may mắn.
+ Loại quả có gai
Những loại quả có gai nhọn khi chưng lên bàn thờ gia tiên sẽ không hợp phong thuỷ. Theo quan niệm dân gian, khi bày những loại quả có gai khiến bề trên phật lòng, những loại quả này đem đến ý nghĩa không may mắn thể hiện sự chông gai, trắc trở, làm việc gì cũng khó khăn.
+ Loại quả chín nẫu
Việc để quả chín trên bàn thờ sẽ không để chưng được lâu, khi quả chín quá sẽ gây chảy nước, thu hút côn trùng đến làm ô uế nơi thờ cúng. Việc giữ gìn sinh khí của bàn thờ trong những ngày tết là rất quan trọng. Bạn hãy chọn những loại quả có độ chín vừa phải có thể để được lâu.
+ Loại quả có mùi nồng
Những loại trái cây bày mâm ngũ quả ngày tết không nên chọn những loại quả có mùi quá nồng, gây khó chịu. Bà thờ là nơi thanh tịnh, cần lựa chọn những loại quả có hương thơm dịu nhẹ, thoang thoảng thể hiện cho sự tôn kính thần Phật, ông bà tổ tiên.
+ Loại quả mọc sát đất
Một số loại quả mọc sát đất hoặc có họ hàng với rau quả như cà chua ít được lựa chọn để sắp mâm lễ thắp hương.
4. Một số lưu ý khi bày mâm ngũ quả
+ Không nên bày mâm ngũ quả quá sớm
Thời điểm bày mâm ngũ quả tốt nhất là sáng 30 tết, nếu bạn bày sớm, những loại quả sẽ chín sớm, đến mùng 1 tết sẽ không con được tươi và sẽ không chưng được lâu trong tết.
+ Không bày trái cây còn ướt
Việc để trái cây chưa khô nước sẽ dễ gây thối, hỏng quả, việc thối hỏng quả là một điều tối kỵ trong năm mới.
+ Khi chọn chuối nên chọn quả xanh
Đối với chuối, gia chủ nên chọn những nải còn tươi, quả xanh, già, to đều nhau, dáng quả hơi cong, tuỳ thuộc vào khay đựng mà bạn có thể lựa chọn từ hai đến ba nải. Các nải chuối được đặt dưới cùng sau đó bày các loại quả khác lên trên để nải chuối đỡ lấy các loại quả khác tựa như đỡ lộc của tổ tiên ban.
+ Đối với các loại quả khác chọn quả tươi, không bị thối cuống
Ta nên điểm xuyết những kẽ hở trên nải chuối bằng những quả quất, khi đặt các loại quả nên sắp xếp vị trí cho chúng có thể đứng chắc chắn, không được đổ. Việc đổ vỡ trong năm mới là điều kiêng kị, không tốt.
Tham khảo các bài khác liên quan đến Mâm ngũ quả:
- Thuyết minh về mâm ngũ quả ngày Tết chọn lọc hay nhất
- Mâm ngũ quả miền Bắc gồm những gì?
- Bày mâm ngũ quả trước hay sau cúng tất niên Tết Nguyên Đán?
- Mâm ngũ quả Tết Trung thu đẹp, ý nghĩa gồm những gì?
Trên đây là một số thông tin về các loại quả chưng mâm ngũ quả ngày tết Luật Minh Khuê xin gửi tới bạn đọc. Hi vọng những thông tin trên sẽ giúp bạn có thể chuẩn bị được một mâm ngũ quả vừa đẹp mắt, vừa thể hiện được lòng thành kính đối với ông bà tổ tiên.
