Những yếu tố tác động đến sự hình thành nhân thân người phạm các tội xâm phạm tình dục

1. Xâm hại tình dục là gì?

Xâm hại là hành vi tình dục:

- Có đi kèm các hình thức đe dọa, tấn công, cưỡng ép đối với người trưởng thành,

- Và mọi hành vi tình dục đối với trẻ em, trẻ vị thành niên (luật quốc tế, bản 1992).

Thông thường, thủ phạm xâm hại tình dục là đàn ông. Tuy nhiên, phụ nữ và trẻ vị thành niên cũng có thể là thủ phạm của các hành vi xâm hại tình dục.

Hành vi xâm hại có thể diễn ra ngay cả trong gia đình, ngoài gia đình, cá nhân hoặc tập thể.

Trong phạm vi bài viết này, thủ phạm xâm hại tình dục hoàn toàn không có các bệnh lý rối loạn tâm thần được nằm trong khung miễn trừ trách nhiệm hình sự và dân sự : bệnh lý tâm thần phân liệt không ổn định, cơn cấp của trạng thái loạn thần, chậm phát triển tâm thần mức độ trung bình đến nặng có đi kèm các rối loạn hành vi.

2. Khái niệm nhân thân người phạm tội

Nhân thân người phạm tội là một phạm trù thuộc về con người được đề cập trong các ngành khoa học tội phạm học, khoa học luật hình sự, khoa học điều tra tội phạm, tâm lý học tư pháp… Trong hoạt động thực tiễn các cơ quan điều tra, tòa án, cơ quan thi hành án, các cơ quan khác của Nhà nước, các tổ chức xã hội cần nắm được vấn đề nhân thân người phạ tội trong quá trình tiến hành công tác đấu tranh phòng chống tội phạm, giáo dục và cải tạo người phạm tội. Do đó, vấn đề nhân thân người phạm tội là một vấn đề của nhiều ngành khoa học nghiên cứu. Ở mỗi ngành khoa học có những góc độ tiếp cận khác nhau. Trước hết để tìm hiểu về nhân thân người phạm tội cần tiếp cận ở khái niệm.

Khái niệm về nhân thân người phạm tội liên quan mật thiết với khái niệm chung của xã hội học Mác - Lê Nin về nhân thân con người.Theo đó, nhân thân có thể hiểu đó là bản chất xã hội của con người được thể hiện thông qua vị trí của con người trong các quan hệ xã hội. Nhân thân là một phạm trù lịch sử. Đối với với quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lê Nin, quan điểm về nhân thân đối với các nhà tư sản là nhân thân tách rời với quá trình phát triển xã hội. Theo đó, nhân thân phải là cá nhân có đặc điểm riêng giữa các cá thể trong xã hội, có khả năng điều khiển được chính con người mình và điều khiển được người khác, có khả năng quyết định tiến trình phát triển của lịch sử.

3. Khái niệm nhân thân người thực hiện các tội xâm phạm tình dục

Tội phạm là một hiện tượng tiêu cực nhất trong xã hội, xuất hiện cùng với sự ra đời của Nhà nước và pháp luật, cũng như khi xã hội phân chia thành giai cấp đối kháng. Để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, Nhà nước đã quy định những hành vi nguy hiểm cho xã hội nào là tội phạm và áp dụng trách nhiệm hình sự đối với người nào thực hiện các hành vi đó, nên tội phạm mang bản chất là một hiện tượng pháp lý. Đối tượng nghiên cứu của tội phạm học là con người phạm tội chứ không phải là con người nói chung. Người phạm tội là người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội mà luật hình sự quy định là tội phạm. Như vậy, khi nghiên cứu nhân thân người phạm tội chính là nghiên cứu con người phạm tội cụ thể. Những dấu hiệu đặc trưng trong nhân thân người phạm tội bao gồm tất cả các đặc điểm, dấu hiệu riêng biệt của người phạm tội mà luật hình sự quy định là chủ thể của tội phạm. Dấu hiệu đặc trưng trong nhân thân người phạm tội khác với nhân thân con người nói chung là họ đã thực hiện hành vi xâm hại các quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ. Các đặc điểm riêng đó có thể là tuổi, nghề nghiệp, trình độ văn hóa, lối sống, hoàn cảnh gia đình, đời sống kinh tế, thái độ chính trị, sở thích cá nhân, ý thức chấp hành pháp luật…

Như vậy, khái niệm nhân thân người phạm tội tức là người có lỗi trong việc thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội bị luật hình sự quy định là tội phạm được hiểu là: “Tổng thể tất cả các dấu hiệu, đặc điểm có ý nghĩa về mặt xã hội, trong sự kết hợp với điều kiện và hoàn cảnh bên ngoài ảnh hưởng đến hành vi phạm tội của người đó”.

Tuy nhiên, để nêu được khái niệm nhân thân người phạm các tội xâm phạm tình dục cần làm rõ thêm khái niệm xâm phạm tình dục, tội xâm phạm tình dục.

Theo Từ điển Tiếng Việt thì khái niệm: “Xâm phạm là động chạm đến quyền lợi của người khác”, “còn tình dục là nhu cầu tự nhiên của con người về quan hệ tính giao”. Từ các khái niệm này, có thể hiểu xâm phạm tình dục là hành vi tác động gây thiệt hại đến quyền tự do về tình dục của người khác.

Từ quy định tại khoản 1, Điều 8, BLHS 2015, có thể thấy dấu hiệu của tội phạm được thể hiện: đó là hành vi nguy hiểm cho xã hội; được quy định trong luật hình sự; do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý; xâm phạm vào những quan hệ được luật hình sự bảo vệ. Từ những phân tích nêu trên có thể đưa ra định nghĩa tội phạm xâm phạm tình dục như sau:

Tội xâm phạm tình dục là những hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý xâm phạm đến quyền được tôn trọng về nhân phẩm, danh dự của người khác, làm ảnh hưởng đến sự phát triển bình thường cả về thể chất và tinh thần của họ.

Từ định nghĩa này và những phân tích ở trên, có thể đưa ra định nghĩa nhân thân người phạm các tội xâm phạm tình dục như sau:

Nhân thân người phạm các tội xâm phạm tình dục là tổng thể các dấu hiệu, đặc điểm về mặt xã hội, đạo đức, tâm lý, trong sự kết hợp với điều kiện và hoàn cảnh bên ngoài làm cho người đó đã phạm các tội xâm phạm tình dục được quy định tại BLHS hiện hành.

4. Đặc điểm chung của thủ phạm xâm hại tình dục

Thủ phạm xâm hại tình dục đa số từng bị xâm hại, bạo hành khi còn ấu thơ. Tỷ lệ này có thể dao động từ 30 cho tới 70% tùy theo từng nghiên cứu (xâm hại tình dục nhắm vào nạn nhân trưởng thành, trẻ em, ...)

Độ dao động rộng của tỷ lệ này hoàn toàn không có nghĩa mâu thuẫn, ngược lại nó được giải thích bởi việc bị bạo hành trong giai đoạn ấu thơ không phải là yếu tố đủ để đối tượng trở thành tội phạm xâm hại tình dục.

Tiền sử bị xâm hại tình dục không kể đến tính chất lặp đi lặp lại - nghĩa là ở các thủ phạm xâm hại tình dục, họ có thể bị xâm hại chỉ 1 lần trong quá khứ, hoặc nhiều lần. Việc thủ phạm bị xâm hại tình dục có thể xảy ra trong giai đoạn thiếu nhi hoặc vị thành niên, bởi người ngoài , hoặc thành viên trong gia đình ( anh chị em ruột, cha mẹ, chú bác cô dì, hàng xóm,...). Khi thủ phạm là nạn nhân của các xâm hại trong gia đình, thường các xâm hại này có tính chất lặp đi lặp lại trong một khoảng thời gian rất dài - tỷ lệ này chiếm rất cao trong nhóm thủ phạm bởi trẻ hoàn toàn bị lập trình bởi các hành vi tình dục bất thường, cũng như chúng có khuynh hướng tái diễn các sang chấn từng trải qua trong giai đoạn quá khứ.

Trong các trường hợp cha mẹ đơn thân hay ly hôn, mối quan hệ giữa cha hoặc mẹ đối với trẻ bị thiếu cân bằng, không duy trì được khoảng cách đúng, và có thể xuất hiện tình trạng trẻ là nơi trút mọi u oán của cha hoặc mẹ.

5. Những yếu tố tác động đến sự hình thành nhân thân người phạm các tội xâm phạm tình dục

Nhân thân của một con người không được tự nhiên sinh ra mà hình thành, phát triển trải qua một quá trình tương tác lâu dài giữa các yếu tố khách quan thuộc môi trường sống với các yếu tố chủ quan thuộc về ý thức của con người. Trong quá trình tương tác đó cá nhân chịu sự tác động của môi trường sống (chứa đựng yếu tố thuận lợi và yếu tố không thuận lợi) nhưng tiếp thu và chịu sự tác động đó như thế nào là do từng cá nhân; yếu tố thuận lợi sẽ tác động hình thành nhân thân tốt, yếu tố không thuận lợi sẽ tác động hình thành nhân thân xấu. Chính những đặc điểm nhân thân xấu này kết hợp với điều kiện, hoàn cảnh cụ thể và sự thiếu bản lĩnh trước mọi cám dỗ tiêu cực trong xã hội dễ làm phát sinh hành vi phạm tội.

5.1. Các yếu tố khách quan thuộc môi trường sống

- Môi trường gia đình

Gia đình là môi trường đầu tiên, có vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển nhân cách của một con người, cũng chính trong gia đình mỗi con người học được cách cư xử với người xung quanh và xã hội. Ở đó, mỗi thành viên trong gia đình chăm sóc, yêu thương, giúp đỡ lẫn nhau. Trẻ em ngày nay với sự phát triển sớm về thể chất và tâm, sinh lý nhưng việc cung cấp kiến thức đúng đắn, kỹ năng cơ bản về giới tính đều chưa được cha mẹ quan tâm đúng mức. Bản thân trẻ em ngay từ nhỏ đã quan tâm đến sự khác biệt giới tính giữa con trai – con gái và sự quan tâm này tiếp tục phát triển khác nhau theo độ tuổi của trẻ nên nếu gia đình không có nền tảng cơ bản kiến thức về giáo dục giới tính, để các em tự tìm hiểu qua các kênh thông tin tràn lan như hiện nay sẽ dẫn đến nhận thức và hành động sai lầm, lệch lạc trong vấn đề liên quan đến tình dục. Phần lớn các gia đình Việt Nam chưa có thói quen dạy trẻ về giới tính, coi đây là vấn đề cấm kỵ.

Đối với trường hợp gia đình khuyết thiếu như không có cha, không có mẹ, hoặc không có cả cha và mẹ, cha mẹ ly hôn, hoặc cha mẹ kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người khác, thường thiếu sự quan tâm và dạy bảo các em về vấn đề giới tính, thậm chí nhiều trường hợp các em trở thành nạn nhân của xâm phạm tình dục ngay trong gia đình. Ngoài ra, trẻ sống trong gia đình kiểu này, thường cảm thấy cô đơn, thiếu nơi nương tựa do thiếu đi cha hoặc mẹ nhiều gia đình vì những chia sẻ, giáo dục về giới tính cho các em không được cha mẹ quan tâm, để ý đến do bản thân cha mẹ, người lớn trong gia đình cũng mù mờ về giáo dục giới tính, nhận thức hạn chế, không đúng đắn về xâm phạm tình dục nên không có sự chỉ bảo cần thiết, nhiều trường hợp trẻ xâm phạm tình dục người khác hoặc bị xâm hại tình dục thì gia đình lúng túng trong cách xử lý, xấu hổ, sợ nhiều người biết, mặc cảm… nên chậm hoặc không tố cáo tội phạm với cơ quan chức năng, vô tình che đậy, tiếp tay cho tội phạm.

Một số gia đình kinh tế khó khăn, đông con do người lớn mải mê công việc thiếu sự quan tâm, dạy dỗ đối với từng đứa trẻ nhất là về giới tính. Mặt khác, đối với điều kiện kinh tế khó khăn cha mẹ không đủ điều kiện để thiết kế không gian cho mỗi trẻ có một phòng riêng tư mà thường ăn, ngủ, sinh hoạt với nhau cùng một không gian kể cả nam lẫn nữ dẫn đến không ít trường hợp con cái xâm phạm tình dục lẫn nhau mà cha mẹ không hề hay biết hoặc thậm chí cha mẹ xâm phạm tình dục luôn cả con cái.

Ngoài ra, một số kiểu gia đình quá nuông chiều con cái hoặc gia đình con một luôn chăm sóc theo kiểu các em muốn gì được đó, vô tình hình thành tính cách sở hữu ngay từ nhỏ đến khi gặp tình huống thuận lợi thấy một cô gái đẹp đi trên đường làm các em nảy sinh tâm lý muốn chiếm đoạt và xâm phạm tình dục đối với nạn nhân.

- Môi trường giáo dục

Những nhân tố không lành mạnh trong môi trường hiện nay như quá tập trung vào sách vở mà thiếu kiến thức về giới tính dẫn đến nhiều học sinh không nhận thức hoặc thiếu hiểu biết về vấn đề tình dục an toàn. Hiện nay, tình trạng yêu nhau của học sinh diễn ra khá phổ biến, các em yêu nhau từ nhiều độ tuổi khác nhau nhưng do chưa có sự trang bị đầy đủ về kiến thức giới tính nên dẫn đến nhiều em xâm phạm tình dục lẫn nhau khi tuổi đời còn rất trẻ. Bên cạnh đó, hiện tượng văn hóa ngoại lai từ bên ngoài nhất là thông qua Internet đầy rẫy những tranh ảnh khiêu dâm, ảnh sex… làm cho học sinh càng tò mò, khám phá giới tính. Trong nhiều vụ án trên thực tế học sinh yêu nhau và quan hệ tình dục lẫn nhau nhưng khi bị phát hiện các em vẫn không phân biệt được hành vi xâm phạm tình dục của mình là nguy hiểm cho xã hội, được quy định trong BLHS. Mặc khác, việc thiếu sự phối hợp giữa nhà trường và gia đình; gia đình không quan tâm, ỷ lại, giao phó việc quản lý giáo dục cho nhà trường còn nhà trường chỉ thực hiện nhiệm vụ truyền đạt kiến thức mà không quan tâm đến học sinh dẫn đến nhiều học sinh xâm phạm tình dục. Nhiều trường hợp các em yêu đương lẫn nhau đến khi gia đình, nhà trường phát hiện thì nhiều em đã bị pháp luật trừng trị.

- Môi trường kinh tế, văn hóa, xã hội

Kinh tế Việt Nam đang trên đà phát triển, đời sống người dân được nâng lên. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của nền kinh tế thì cũng bộc lộ một số vấn đề như tỉ lệ thất nghiệp còn cao nên nhiều người có thời gian rảnh rỗi thường xuyên truy cập phim đồi trụy, ảnh khiêu dâm dẫn đến không kiềm chế được cảm xúc sẵn sàng xâm phạm tình dục đối với người khác hoặc có trường hợp người phạm tội xâm phạm sở hữu nhưng vì sự kích thích cơ thể từ phía nạn nhân nên người phạm tội xâm phạm tình dục luôn nạn nhân. Bên cạnh đó, sự phát triển kinh tế xã hội không đồng đều giữa thành thị và nông thôn, sự phân hóa giàu nghèo ngày càng rõ rệt, nhiều vùng miền vẫn còn điều kiện hết sức khó khăn nên tình trạng tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống diễn ra còn phổ biến. Mặt khác, văn hóa nước ngoài ngày càng du nhập vào Việt Nam bằng nhiều con đường khác nhau, trong đó tranh ảnh khiêu dâm, băng đĩa đồi trụy đầy rẫy trên mạng Internet, thậm chí được bày bán tràn lan ngoài thị trường dẫn đến tâm lý cởi mở trong vấn đề tình dục nên xem thường các giá trị văn hóa truyền thống dẫn đến không ít trường hợp xâm phạm tình dục loạn luân, bắt chước hành vi lệch lạc về giới tính trên Internet.

5.2. Các yếu tố chủ quan thuộc về người phạm các tội xâm phạm tình dục

- Sai lệch về sở thích, nhu cầu và cách thức thỏa mãn nhu cầu

Nếu con người có những sở thích lành mạnh thì hình thành ở người đó nhân cách đúng đắn. Ngược lại, con người có sở thích không lành mạnh, tiêu cực sẽ hình thành ở cá nhân đó nhân cách lệch lạc như sống ích kỷ, hưởng thụ, sống buông thả, coi thường chuẩn mực đạo đức… Chẳng hạn, đối với người phạm tội xâm phạm sở hữu thì sở thích về tình dục và nhu cầu thiếu thốn vật chất, sở thích hưởng thụ tài sản người khác mà không phải thông qua lao động hay thói quen chiếm đoạt tài sản người khác là đặc trưng điển hình cho tội phạm sở hữu. Còn đối với người phạm tội xâm phạm tình dục thì nhu cầu tâm sinh lý về thiếu thốn tình cảm, thỏa mãn nhu cầu sinh lý; có những sở thích bệnh hoạn, lệch lạc; thói quen quan hệ tình dục, xem phim khiêu dâm là đặc trưng cơ bản và phổ biến. Người phạm tội xâm phạm tình dục sẵn sàng bất chấp những giá trị, quy tắc đạo đức, pháp luật để thỏa mãn nhu cầu, sở thích hàng ngày của mình. Yếu tố ý thức của người phạm tội xâm phạm tình dục có ý nghĩa quyết định thực hiện hành vi phạm tội của họ, đa phần trong ý thức của họ sai lệch về nhu cầu, sở thích, cách thỏa mãn nhu cầu tình dục thấp hèn của mình, dẫn đến hành động theo thói quen cảm tính. Các yếu tố thuộc về chủ quan cá nhân người phạm các tội xâm phạm tình dục gồm có những sai lệch về sở thích, nhu cầu, cách thức thỏa mãn nhu cầu, lợi ích của bản thân bất chấp hành vi đó là vi phạm pháp luật Vì các đặc điểm nhân thân được hình thành thông qua một quá trình lâu dài và phức tạp, hơn nữa lại phụ thuộc vào nhận thức, hiểu biết của từng cá nhân cụ thể. Trong đó, đặc điểm nổi bật về sở thích, nhu cầu và cách thức thỏa mãn nhu cầu như người phạm tội thường xuyên sử dụng ma túy hoặc chất kích thích khác dẫn đến thiếu kiểm soát và phạm tội; có sở thích xem phim sex, tranh ảnh khiêu dâm và bị ảnh hưởng bởi sở thích này; thường xuyên uống rượu bia và phạm tội trong trạng thái không làm chủ được bản thân…

- Hạn chế về ý thức pháp luật cá nhân và khả năng kiểm soát hành vi

Người phạm tội xâm phạm tình dục thường là người có trình độ học vấn thấp, quan niệm sai về các giá trị cuộc sống, không hiểu biết hoặc hiểu biết rất ít pháp luật nên thường có thái độ thờ ơ, coi thường pháp luật. Những sai lệch trong ý thức pháp luật cũng là một trong những yếu tố tác động trong cơ chế làm phát sinh tội phạm khi gặp những hoàn cảnh, tình huống cụ thể họ sẽ không kiềm chế, kiểm soát được hành vi của mình, xử sự không đúng đắn và có hành vi vi phạm pháp luật. Mặc khác, do nhận thức và trình độ học vấn thấp nên khả năng kiểm soát và hạn chế hành vi đối với người phạm tội xâm phạm tình dục ở mức độ thấp, nhiều trường hợp người phạm tội xâm phạm tình dục ngay chính cả người thân trong gia đình.