1. Phân tích 6 câu đầu bài thơ Câu cá mùa thu của Nguyễn Khuyến - mẫu 1
Trong thơ ca Việt Nam, đề tài mùa thu luôn là một nguồn cảm hứng bất tận của các thi sĩ. Mùa thu thường mang tới cho các nhà thơ một nỗi buồn man mác hay gợi nhớ về một điều tiếc nuối gì đấy thật xa xôi, bí ẩn. Hình như không có một thi sĩ nào khi viết thơ lại bỏ qua đề tài mùa thu, tình thu. Đến với thơ của Nguyễn Khuyến chúng ta sẽ cảm nhận được những cảnh thu trong thơ ông là mùa thu ở quê hương - mùa thu vùng đồng chiêm Bắc Bộ lúc bấy giờ. Khi nhận xét về bài thơ Thu điếu (Câu cá mùa thu) của Nguyễn Khuyến, nhà thơ Xuân Diệu đã viết như sau: "Bài thơ Thu vịnh là có thần hơn hết, nhưng ta vẫn phải nhận bài Thu điếu là điển hình hơn cả cho mùa thu của làng cảnh Việt Nam". Cảnh mùa thu ở vùng Bắc Bộ trong bài thơ đã được thể hiện một các sâu sắc, nhất là ở 6 câu đầu của bài thơ này.
Nếu như trong Thu vịnh, tác giả đã đi vào khám phá từng tầng của mùa thu để cảm nhận được: "Mùa thu xanh ngắt mấy tầng cao" thì khi đến với Thu điếu (Câu cá mùa thu) thì nhà thơ đã gói gọn tất cả những khung cảnh thiên nhiên ở trong một ao thu:
"Ao thu lạnh lẽo nước trong veo
Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo"
Ngay câu thơ đầu tiên nhà thơ đã sử dụng hai vần "eo", nó đã cho thấy một sự co lại, đọng lại thật yên lặng, mang đến cho chúng ta cảm giác như mọi sự không chuyển động, tất cả yên tĩnh đến một cách lạ thường. Tuy nhiên, cho dù không có hai từ "lẽo" và từ "veo" thì người đọc cũng đã cảm nhận được một khung cảnh yên tĩnh, thế nhưng hai từ này lại làm cho khung cảnh trở nên yên tĩnh hơn rất nhiều lần. Ao là một không gian nhỏ, có giới hạn thế nhưng tác giả đã phá vỡ cái giới hạn đó và mở rộng ra nhiều chiều và trong cái tiết trời se lạnh những ngày thu ấy đã làm cho làn nước ao ở khoảng thời gian giữa thu, cuối thu tưởng chừng như trong trẻo hơn nhiều. Tưởng chừng như trong "ao thu lạnh lẽo" ấy sẽ chẳng xuất hiện một sự vật nào, thế nhưng bất ngờ thay, ở trong không gian trống vắng ấy lại có "một chiếc thuyền câu bé tẻo teo". Trong khung cảnh thiên nhiên tĩnh mịch ấy đã hiện lên hình ảnh của con người khiến cho cảnh thu trở nên sống động, mang lại sự ấm áp. Ở trong hai câu thơ mở đầu, thi sĩ đã sử dụng những từ ngữ có tính gợi hình, gợi độ cao để khiến cho người đọc cảm thấy một nỗi buồn man mác, một khung cảnh tĩnh lặng ít người qua lại.
Ngay sau đó, khung cảnh lại thêm phần tĩnh mịch hơn bởi hình ảnh thơ:
"Sóng biếc theo làn hơi gợn tí
Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo"
Tác giả đã sử dụng cái động của "lá vàng trước gió" để miêu tả sự tĩnh lặng của làng quê Việt Nam. Những cơn gió của mùa thu đã xuất hiện khiến cho ao thu không còn tĩnh lặng nữa, đã có những "gợn tí" và"lá vàng khẽ đưa vèo". Khung cảnh mùa thu đã bắt đầu thay đổi, bắt đầu chuyển động nhẹ nhàng. Những cơn "sóng biếc" nhỏ "hơi gợn tí" và chiếc lá "trước gió khẽ đưa vèo" tưởng như mâu thuẫn với nhau, thế nhưng nó lại cho người đọc thấy được sự quan sát tài tình của Nguyễn Khuyến. Ông đã quan sát rất kỹ theo chiếc lá bay trong gió, chiếc lá liệng đi trong không gian và rơi xuống nơi mặt hồ yên tĩnh. Thực sự phải là một người có tâm hồn nhạy cảm yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống thì Nguyễn Khuyến mới có thể cảm nhận được hết những sự sâu lắng, tinh tế trong cuộc sống mà dường như chẳng có ai để ý kĩ tới vậy.
Hai câu thơ tiếp theo, nhà thơ Nguyễn Khuyến lại tiếp tục mở rộng không gian nơi đây theo chiều cao, tạo nên một khung cảnh rộng rãi, khoáng đạt:
Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt
Ngõ trúc quanh co khách vắng teo
Bầu trời trong xanh trước giờ vẫn là biểu tượng tiêu biểu của mùa thu. Trên bầu trời ấy, những áng mây không trôi khắp bầu trời mà lơ lửng trôi nhẹ nhàng. Nhà thơ đã mở ra một không gian rộng rãi và trở về với khung cảnh làng quê Bắc Bộ đã rất đỗi quen thuộc với những hình ảnh cây tre cây trúc, với bầu trời xanh ngắt, những ngõ nhỏ quanh co... Tất cả khung cảnh ấy đều rất quen thuộc, rất đậm màu sắc của những làng quê Việt Nam. Thơ Nguyễn Khuyến giúp cho người đọc cảm nhận được những nét yên ả, tĩnh lặng của nơi làng quê ấy. Khi mùa thu sang, không khí cũng đã trở lạnh bên trên những con đường làng quanh co cũng "vắng teo" người qua lại.
Qua sáu câu thơ đầu của bài thơ "Câu cá mùa thu", người đọc phần nào cảm nhận được tình yêu của tác giả đối với thiên nhiên, đối với cuộc sống nơi vùng quê Việt Nam. Thì ra mùa thu ở những vùng quê mang vẻ đẹp mộc mạc của cuộc sống, mang nét duyên dáng của những vùng nông thôn Bắc Bộ. Phải yêu thiên nhiên, quan sát tinh tế đến nhường nào nhà thơ Nguyễn Khuyến mới có thể phát hiện và khắc hoạ lại bức tranh mùa thu ấy bằng những câu từ của mình.
2. Phân tích sáu câu đầu bài thơ Câu cá mùa thu của Nguyễn Khuyến - mẫu 2
Trong chùm thơ thu viết bằng chữ Nôm nức tiếng của nhà thơ Nguyễn Khuyến, Thu điếu (câu cá mùa thu) là một số đó. bài thơ đã vẽ nên một bức tranh mùa thu thật yên bình, tĩnh lặng của những làng quê Bắc Bộ xưa. Sáu câu thơ đầu bài thơ chính là bức tranh yên bình của làng quê khi thu về.
Mở đầu bài thơ, tác giả đã miêu tả một khung cảnh thiên nhiên mùa thu thật gần gũi:
Ao thu lạnh lẽo nước trong veo
Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo
Ao là nơi rất gần gũi, quen thuộc với mỗi người được sinh ra và lớn lên ở các vùng quê. Khi thời tiết đã vào thu, ao cũng hòa vào với âm hưởng mùa thu với làn nước mát lạnh, trong veo. Khung cảnh mùa thu ấy không chỉ có ao nước trong veo mà còn hiện lên đó là hình ảnh của chiếc thuyền câu, trong không gian cao rộng ấy, chiếc thuyền đã trở nên "bé tẻo teo". Qua những câu chữ của tác giả, khung cảnh mùa thu đã hiện lên thật đẹp, thật riêng biệt không lẫn với bất cứ không gian nào khác.
Bức tranh mùa thu ấy còn được hiện ra với những cảnh vật thân thuộc khác:
Sóng nước theo làn hơi gợn tí
Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo
Trên mặt nước, những làn gió thổi tạo ra những "hơi gợn tí" khiến cho bức tranh tuy tĩnh nhưng vẫn động. Những sóng nước li ti ấy mang đến cho người đọc một cảm giác yên ả, nhẹ nhàng. Hình ảnh của chiếc lá vàng khi rụng xuống được nhà thơ miêu tả "khẽ đưa vèo" - phải quan sát thật tỉ mỉ, tinh tế thì nhà thơ mới có thể bắt trọn được cái khoảnh khắc ấy. Chiếc lá bị gió cuốn xuống gợi nên một sự mong manh, yếu đuối vừa gợi ra âm thanh của mùa thu.
Trong bức tranh ấy còn có hình ảnh của bầu trời thu - một bầu trời mang vẻ đẹp thật thanh bình:
Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt
Ngõ trúc quanh co khách vắng teo
Trên bầu trời mùa thu cho dù có những đám mây trôi lơ lửng trên không trung, giữa những tầng tầng lớp lớp mây trắng vẫn là những khoảng trời trong xanh, mát mẻ. Ở dưới mặt đất là những khung cảnh xung quanh thi sĩ, với những hàng trúc, với con ngõ nhỏ chạy quanh co nhưng tĩnh lặng không một bóng người, điều đó khiến cho không gian đã yên tĩnh nay càng trở nên tĩnh lặng hơn nhiều.
Sáu câu thơ đầu của bài thơ Câu cá mùa thu đã mang tới cho người đọc một bức tranh toàn cảnh về mùa thu nơi làng quê Bắc Bộ - một cảnh thu mang chút buồn man mác nhưng lại thể hiện sự tài năng của tác giả trong nghệ thuật tả cảnh ngụ tình. Đồng thời, qua những câu thơ người đọc cũng cảm nhận được tình yêu đất nước cùng một tâm trạng đau đớn, xót xa của tác giả khi đứng trước thời thế ấy.
Hy vọng bài viết trên của Luật Minh Khuê đã cung cấp cho quý bạn đọc những kiến thức hữu ích, trân trọng cảm ơn quý bạn đọc đã quan tâm theo dõi. Chúc các bạn học tốt.
