Phân tích vẻ đẹp truyền thống và hiện đại trong bài thơ Sóng hay nhất

PHÂN TÍCH VẺ ĐẸP TRUYỀN THỐNG VÀ HIỆN ĐẠI TRONG BÀI THƠ SÓNG

"Làm sao sống được mà không yêu

Không nhớ, không thương một kẻ nào".

Tình yêu luôn là một trong những đề tài muôn thuở của văn học, nghệ thuật, đây chính là nguồn cảm hứng bất tận của nhiều nghệ sĩ tha thiết với đời, với người. Lịch sử thơ ca nhân loại từ xưa tới nay đã có biết bao bài thơ tình nổi tiếng ca ngợi tình yêu và con người, từng làm xúc động biết bao trái tim. Tiếp nối cảm hứng đó, Xuân Quỳnh cho ra đời tác phẩm "Sóng"  đưa người đọc vào thế giới của tình yêu, qua bài thơ ta đã cảm nhận được sâu sắc vẻ đẹp truyền thống pha lẫn chút hiện đại trong tác phẩm này.

Trong nền văn học Việt Nam, Xuân Quỳnh được biết đến là một gương mặt trẻ, một gương mặt tiêu biểu của nền thơ ca thời kì kháng chiến chống Mỹ. Bà sinh ra trong một gia đình công chức, mẹ mất sớm, bố thường đi công tác xa, Xuân Quỳnh được bà nội nuôi dạy từ nhỏ đến khi trưởng thành. Thơ của bà giàu cảm xúc với những cung bậc khác nhau, nhiều khi thì hạnh phúc đắm say, lắm lúc lại đau khổ, suy tư. Thơ bà là tiếng lòng của người phụ nữ nhiều trắc ẩn, vừa hồn nhiên tươi tắn, lại vừa rất đỗi chân thành, đằm thắm và luôn khát khao hạnh phúc đời thường. Bà ra đi để lại cho đời nhiều tác phẩm nổi tiếng như: Hoa cỏ may (1989); Hoa dọc chiến hào (1968); Tự hát (1984); Thơ Xuân Quỳnh (1992, 1994); Tiếng gà trưa (1984);.. và còn rất nhiều tác phẩm nổi tiếng khác.

"Sóng" được sáng tác năm 1967, in trong tập thơ "Hoa dọc chiến hào" năm 1968. Bài thơ được sáng tác khi bà đi thực tế ở vùng biển Diêm Điền (Thái Bình) vào ngày 29-12-1967. Bài thơ ra đời trong hoàn cảnh lịch sử đặc biệt, giữa lúc cuộc kháng chiến chống Mỹ bước vào giai đoạn gay go, ác liệt, đã có rất nhiều bài thơ ra đời trong hoàn cảnh này nhưng chủ yếu với nội dung liên quan đến cuộc kháng chiến. Ấy vậy mà Xuân Quỳnh lại lựa chọn một cách táo bạo viết về đề tài tình yêu, nhưng không vì thế mà "Sóng" lại lạc đàn, lạc điệu. Ngược lại nó còn có tác dụng cổ vũ, động viên tinh thần người lính nơi tiền tuyến đánh giặc, bởi lẽ thế mà nó được coi là một bông hoa giữa chiến hào.

Bao trùm lên bài thơ là những cung bậc tình cảm, cảm xúc của người con gái trong tình yêu được gửi gắm qua hình tượng sóng. Từ đó bộc lộ một tình yêu chân thành, mãnh liệt, vượt lên trên giới hạn của không gian và thời gian để có được tình yêu. Qua đây, tác giả cũng nhắn nhủ tới người đọc rằng, tình yêu là một thứ tình cảm thiêng liêng và cao quý, vì vậy nhắc nhở mỗi chúng ta cần phải biết trân trọng, giữ gìn, và bảo vệ nó.

Nhan đề "Sóng", tác giả đã lựa chọn hình ảnh làm trung tâm độc đáo, từ đó hình thành một bản tình ca về sóng với những thanh âm của biển cả. "Sóng" và "Em", "Em" và "Sóng", hai hình tượng tuy hai mà một, có lúc tách đôi ra để soi chiếu cho nhau có lúc lại hòa nhập cộng hưởng. Xuân Quỳnh mượn hình ảnh "sóng" để thể hiện tình cảm của trái tim khao khát tình yêu mà chính xác hơn chính là niềm khao khát của người phụ nữ về một tình yêu chung thủy, bất diệt.

Tình yêu mang tính chất truyền thống giống như tình yêu muôn đời, đây là những giá trị của tình yêu có từ thời xa xưa, được bảo tồn, gìn giữ trong cuộc sống hiện đại và nó trở thành nét đặc trưng về tinh thần, văn hóa, cộng đồng dân tộc, Đây chính là tình yêu gắn liền với những cảm xúc như nhớ nhung, giận hờn,.. của các đôi lứa yêu nhau. Vẻ đẹp truyền thống của người phụ nữ trong 'Sóng" được thể hiện qua nỗi nhớ trong tình yêu, sự thủy chung son sắt trong tình yêu, sự dịu dàng, đằm thắm trong tình yêu. Tình yêu ấy được thể hiện bằng nhiều trạng thái khác nhau, khi lặng lẽ, khi dịu êm. Đây chính là nét nữ tính - một phẩm chất từ ngàn đời nay của người con gái Việt Nam. Khi thì lại ồn ào, ghen tuông vô cớ, hai trạng thái tồn tại đối lập với nhau cũng chính là cảm xúc nội tâm đầy phức tạp, mâu thuẫn của người con gái khi yêu:

"Dữ dội và dịu êm

Ồn ào và lặng lẽ".

Với biện pháp tu từ tương phản đối lập giữa "dữ dội" và "dịu êm"; "ồn ào" và 'lặng lẽ" Xuân Quỳnh đã nhấn mạnh và làm nổi bật những đặc điểm trạng thái của con sóng trong tự nhiên. Những lúc gió lớn, biển động thì sóng dữ dội và ồn ào ngược lại khi biển êm, gió lặng những con sóng ấy như được "thuần chủng" chúng lại nhẹ nhàng, dịu êm. Đây cũng là quy luật tự nhiên bao đời nay vẫn thế. Đứng trước biển, nhà thơ đã nhận ra rằng giữa sóng và người phụ nữ có nét tương đồng với nhau, người phụ nữ trong tình yêu cũng luôn trong trạng thái mâu thuẫn, phức tạp. Có lúc tình yêu ấy sôi nổi, mãnh liệt, cuồng nhiệt bộc bạch trực tiếp bằng lời nói, hành động, cử chỉ và chúng ta sẽ rất dễ dàng để nhận ra. Thế nhưng đôi khi người phụ nữ ấy lại suy tư, trăn trở về tình yêu và lúc ấy chỉ có những con sóng ngầm xuất hiện mà ta phải cảm nhận bằng trái tim. Quả thật giữa "sóng" và "em" có nét tương đồng, phải chăng vì thế mà "sóng" và "em" trở thành một đề tài lôi cuốn hấp dẫn đối với bao thế hệ về sau.

Tình yêu truyền thống không thể thiếu nỗi nhớ và sự thủy chung, nếu thủy chung là thước đo của tình yêu thì nỗi nhớ chính là sức sống:

"Con sóng dưới lòng sâu

Con sóng trên mặt nước

Ôi con sóng nhớ bờ

Ngày đêm không ngủ được

Lòng em nhớ đến anh

Cả trong mơ còn thức".

Không phải ngẫu nhiên mà đoạn thơ năm chữ mà lại có tới tận sáu câu thơ và là đoạn dài nhất trong chín khổ thơ. Phải chăng vì nỗi nhớ tình yêu vẫn còn da diết, mãnh liệt nên bốn câu thơ ngũ ngôn không diễn tả hết được. Nỗi nhớ là một gia vị không thể thiếu trong tình yêu, nỗi nhớ càng da diết mãnh liệt thì tình yêu càng sâu đậm, bền chặt. Để miêu tả nỗi nhớ đang dâng trào trong lòng mình, Xuân Quỳnh đã mượn nỗi nhớ của sóng đối với bờ, Với biện pháp tương phản đối lập "dưới lòng sâu" - "trên mặt nước" kết hợp với biện pháp nhân hóa "sóng nhớ bờ", "không ngủ được". Từ đó làm nổi bật không gian đối lập nhau của những con sóng trong tự nhiên dù ở vị trí nào, trên mặt nước hay dưới đại dương thì sóng cũng vô cùng nhớ bờ. Sóng không ngủ được cũng là một trạng thái tự nhiên bởi đặc điểm của sóng là không ngừng nghỉ. Giống với người phụ nữ, nỗi nhớ của người phụ nữ dù làm gì hay ở bất cứ đâu thì nỗi nhớ cũng không nguôi, nó luôn thường trực, cồn cào và da diết. Nếu sóng chỉ vượt thời gian, vượt không gian để nhớ bờ thì nỗi nhớ của em dành cho anh không chỉ vượt thời gian, không gian mà còn vượt lên trên cả tiềm thức. Ngay cả trong mơ vẫn còn thao thức về anh. Viết về nỗi nhớ trong tình yêu, ca dao xưa cũng từng có câu 

   "Nhớ ai ra ngẩn vào ngơ

Nhớ ai, ai nhớ bây giờ nhớ ai". 

Hay nhà thơ Xuân Diệu cũng từng bộc bạch:

" Anh nhớ em, anh nhớ

Anh nhớ em, anh nhớ lắm em ơi".

Còn đối với Xuân Quỳnh, nỗi nhớ trong tình yêu của bà vượt lên trên tất cả, đó là trái tim của người phụ nữ đang đập loạn nhịp trong tình yêu.

Nỗi nhớ ấy còn tạo độ bền cho lòng chung thủy:

"Dẫu xuôi về phương Bắc

Dẫu ngược về phương Nam

Nơi nào em cũng nghĩ

Hướng về anh - một phương".

Sử dụng biện pháp tương phản một cách triệt để "dẫu xuôi" - "dẫu ngược", "phương Bắc" - "phương Nam" nhằm làm nổi bật vị trí địa lý, những khoảng không gian khác nhau, đối lập nhau trong tự nhiên. Dù ở phương trời nào thì em cũng luôn hướng tới anh. Điệp từ "dẫu" như khẳng định bao nhiêu thử thách, khó khăn phải trải qua dù không gian bao la, rộng lớn. Nỗi nhớ ở đây cồn cào, da diết, không thể nào ngồi yên, nó cuồn cuộn dạt dào như những con sóng triền miên, da diết. Nhịp thơ trong suốt bài thơ gợi đến nhịp sóng. Đã yêu là tin và người phụ nữ trong tình yêu luôn tin vào điều đó. Niềm tin đặt vào những con sóng biển, dù sóng ở mãi tận đâu đi chăng nữa thì cuối cùng "Con nào chẳng tới bờ/Dù muôn vàn cách trở". thì cuối cùng em vẫn tin và luôn yêu anh.

Tình yêu hiện đại chính là khao khát tự lý giải bản thân và khao khát được dâng hiến, hy sinh. Khi tình yêu đến với chúng ta, ai cũng sẽ có tâm lý tự nhiên là sẽ tự tìm hiểu, con người từng có những khám phá mới mẻ về tự nhiên nhưng để hiểu được chính mình lại rất khó. Hiểu mình trong tình yêu lại càng khó hơn:

"Sóng không hiểu nổi mình

Sóng tìm ra bể lớn".

Con sóng ở lòng sông - một nơi với không gian chật chội, nhỏ bé, chính vì thế mà nó phải tự tìm ra bể  - nơi không gian rộng lớn để vẫy vùng. Đây cũng chính là quy luật tự nhiên "trăm sông đổ ra biển", mượn quy luật ấy, Xuân Quỳnh cũng đã bộc lộ khao khát mãnh liệt của mình, bà muốn vươn ra bể lớn, nơi có những con sóng to, nơi có những thử thách, có những mối quan hệ phức tạp đang chờ bà ở đó. Điều ấy chứng tỏ bà là người mạnh dạn và chủ động trong tình yêu. Đối lập hoàn toàn với những người phụ nữ truyền thống, người phụ nữ xưa thường yếu đuối,không dám thổ lộ tình yêu, thậm chí họ còn không tự quyết định cuộc sống của mình bởi theo thông tục ngày xưa "cha mẹ đặt đâu con ngồi đó",. Đây chính là vẻ đẹp đậm chất hiện đại của người phụ nữ trong tình yêu rất đáng được trân trọng và ca ngợi. Đúng như Xuân Quỳnh khẳng định:

"Em trở về đúng nghĩa trái tim em

Là máu thịt đời thường ai chẳng có

Vẫn ngừng đập khi cuộc đời không còn nữa

Nhưng biết yêu anh cả khi chết đi rồi".

Xuân Quỳnh lại mở ra cho người đọc thêm một cảm xúc khác của tình yêu:

"Ôi con sóng ngày xưa

Và ngày sau vẫn thế

Nỗi khát vọng tình yêu

Bồi hồi trong ngực trẻ".

Từ cảm thán "ôi" bộc lộ thái độ ngạc nhiên, bất ngờ khi đứng trước sóng biển, nhà thơ đã phát hiện ra sóng biển và tình yêu của tuổi trẻ có sự tương đồng với nhau. "Ngày xưa" rồi lại "ngày sau" cứ liên tiếp nhau dù thời gian có thay đổi, vạn vật có biến thiên thì con sóng vẫn giữ nguyên những đặc điểm vốn có của nó. Nó vẫn sẽ dữ dội, dịu êm, vẫn ở lòng sông, vẫn khao khát ra bể lớn vẫy vùng. Cũng giống với tình yêu của tuổi trẻ dù cuộc sống có nhiều thăng trầm thì tình yêu vẫn như thuở ban đầu, vẫn bồi hồi, mãnh liệt, nồng cháy. Ca dao xưa từng có câu;

       "Yêu nhau tam tứ núi cũng trèo

   Ngũ lục sông cũng lội, thất bát đèo cũng qua

         Yêu nhau chẳng ngại đường xa

    Đã bàn là quyết, phong ba cũng liều".

Chúng ta có thể  thấy, dù là ngày xưa hay hiện tại thì tình yêu vẫn như một dòng máu nóng luôn luôn chảy trong mình của tuổi trẻ để từ đó ta thấy rằng hãy sống hết mình với tình yêu, hãy trân trọng những năm tháng tươi đẹp ấy. 

Nhà thơ lại trực tiếp bộc lộ nỗi niềm thầm kín dâng trào trong lòng mình:

"Trước muôn trùng sóng bể

Em nghĩ về anh, em

Em nghĩ về biển lớn

Từ nơi nào sóng lên".

Khi đứng trước muôn trùng sóng bể, tức là những va vấp của cuộc đời nhà thơ đã không còn sôi nổi, mãnh liệt như lúc đầu mà giờ đây đã thu mình lại với những suy tư, trăn trở. Điệp từ "em nghĩ" được nhắc lại hai lần nhằm nhấn mạnh và làm nổi bật nỗi niềm lo lắng, băn khoăn của người phụ nữ trong tình yêu. Trong muôn vàn suy tư, trăn trở thì nỗi lo lắng đầu tiên vẫn là "anh" - người mà em dành cả tình yêu thương, trái tim này cho anh, vì thế mà em mới băn khoăn liệu rằng tình cảm của anh đối với em có chân thành hay không, có đủ lớn để cùng em vượt qua thử thách hay không? Không chỉ suy nghĩ về mỗi anh, Xuân Quỳnh cũng nghĩ về chính bản thân mình từ đó đưa ra quyết định hiện tại. Câu hỏi nguồn cội của tình yêu cứ thao thức, thường trực trong đầu cô gái ấy nhưng chưa bao giờ có lời đáp lại trọn vẹn. "Ông hoàng thơ tình" - Xuân Diệu cũng đã mượn cảm hứng lãng mạn đểu lý giải tình yêu:

"Làm sao cắt nghĩa được tình yêu

Có khó gì đâu một buổi chiều

Nó chiếm hồn ta bằng nắng nhạt

Bằng hương nhè nhẹ gió hiu hiu".

Sóng và em gắn kết trong cuộc hành trình đi tìm ngọn nguồn của sóng, ngọn nguồn của tình yêu:

"Sóng bắt đầu từ gió

Gió bắt đầu từ đâu

Em cũng không biết nữa

Khi nào ta yêu nhau".

Câu thơ đã lý giải nguồn gốc của "sóng" là bắt đầu từ "gió", nhờ có "gió" mà "sóng" mới ồ ạt về nhưng còn "gió" từ đâu tới thì vẫn còn là câu trả lời chưa trọn vẹn. Tựa những chơi với xuất hiện từ những tiêu cực trong lòng Xuân Quỳnh, nói đúng hơn là tâm trạng của một người khi yêu không nhận ra mình đã rung động, trái tim đã loạn nhịp vì đối phương từ lúc nào không hay. Câu thơ nối tiếp sự hứng thú cho người đọc, tình yêu diệu kỳ, tự nhiên như sóng biển bất chợt đến trong lòng người đọc.là  Nếu quy luật của tự nhiên là vô cùng, vô tận thì quy luật trong tình yêu cũng vậy, càng hướng đến cội nguồn của tình yêu thì càng bế tắc, bất lực. 

Vương Trí Nhàn từng nhận xét về Xuân Quỳnh rằng "hình ảnh cả đời Xuân Quỳnh rút lại là hình ảnh một con người sống bằng tình yêu và cũng bị tình yêu hành hạ đến cùng cực". Quả đúng là như thế, đi tìm tình yêu không xong, thi nhân lại tiếp tục suy tư và sóng và tình yêu đôi lứa ở bản chất của nó. 

Trước Xuân Quỳnh có lẽ chưa có người phụ nữ nào nói về tình yêu bằng những lời tha thiết, nồng nàn như thế. Khát vọng yêu đương của người con gái trong bài thơ được bộ lộ mãnh liệt nhưng rất đỗi giản dị: sóng chỉ khao khát tới được với bờ, cũng giống như em chỉ muốn tới bên anh. Tình yêu ấy thật trong sáng, mãnh liệt, thiết tha và giản dị. 

"Ở ngoài kia đại dương

Trăm ngàn con sóng đó

Con nào chẳng tới bờ

Dù muôn vàn cách trở

Cuộc đời tuy dài thế

Năm tháng vẫn đi qua

Như biển kia dẫu rộng

Mây vẫn bay về xa".

Một lần nữa thi sĩ lại bộc lộc những băn khoăn của mình. Mượn hình ảnh, những hiện tượng tự nhiên của tạo hóa vĩnh hằng đó là: đại dương, cuộc đời, biển cả,... những thứ tưởng chừng vô vàn, bất tận nhưng cũng dần bị phai mờ, chinh phục. Ngoài đại dương mênh mông bao la là thế, trăm ngàn con sóng nhỏ vẫn tới được bờ dù phải vượt qua bao nhiêu khó khăn, thử thách. Cuộc đời tưởng chừng như dài thế nhưng năm tháng với từng khoảnh khắc, từng phút giây cứ thế trôi qua. Biển dẫu rộng như thế nào đi chăng nữa nhưng những đám mây trên trời kia vẫn có thể bay về. Từ những hình tượng thiên nhiên tạo hóa của vĩnh hằng nhà thơ đã nghĩ đến chính mình, nghĩa đến tình yêu, câu chuyện của bản thân, dẫu tình yêu có ngọt ngào, đậm sâu đến đâu thì sớm muộn gì cũng có ngày tàn bởi đây là điều không thể nào tránh khỏi. Xuân Diệu cũng từng chia sẻ rằng:

"Xuân đương tới nghĩa là xuân đương qua

Xuân còn non nghĩa là xuân sẽ già

Và xuân hết nghĩa là tôi cũng mất".

Càng yêu sau đắm, mãnh liệt thì người ta càng lo lắng, trăn trở, đây là điều bình thường nhận thấy ở người phụ nữ đang yêu đặc biệt là những người có tình yêu trắc ẩn như Xuân Quỳnh. Nhưng rồi người ta thấy được ở những câu thơ tiếp theo về niềm khao khát, vượt lên sự chật hẹp để bất tử hóa tình yêu:

"Làm sao được tan ra

Thành trăm con sóng nhỏ

Giữa biển lớn tình yêu

Để ngàn năm còn vỗ".

Câu hỏi tu từ "làm sao" bộc lộ nỗi niềm băn khoăn, trăn trở và cả niềm khao khát mãnh liệt đang cháy bỏng trong trái tim người con gái đang yêu. Làm thế nào để tan ra được thành trăm con sóng nhỏ nghĩa là nhà thơ đang mong muốn tình yêu của mình được hóa thành trăm con sóng nhỏ ngoài đại dương, bởi đặc điểm của sóng trong tự nhiên là bất biến, đồng nghĩa với việc tình yêu này sẽ vượt lên trên thời gian và năm tháng để có thể trường tồn mãi mãi. Ước được tan ra không có nghĩa là mất đi mà là hòa vào biển lớn tình yêu ngàn năm sau còn vỗ mãi. Có lẽ vì thế mà từ khi "Sóng" ra đời nó nhận được sự cộng hưởng rất nhiệt tình và được đón nhận bằng tất cả chân thành của người đọc. Phải chăng là nhờ vào tấm lòng của người phụ nữ khi yêu nên nhận được sự đồng cảm, đồng điệu từ các độc giả. 

Vết bằng thể thơ năm chữ sáng tạo được những hình tượng độc đáo đó là sóng và em song hành xuyên suốt bài thơ. Có lúc hòa quyện là một có lúc lại tách ra khỏi nhau đểu soi chiếu lẫn nhau. giọng điệu bài thơ giống với những nhịp sóng, có lúc cuộn trào mãnh liệt có lúc lại dịu dàng, êm đềm. Kết hợp với những biện pháp nghệ thuật tiêu biểu như ẩn dụ, so sánh, nhân hóa đã tạo ra một bài thơ thành công, đưa đến gần với các độc giả. Tóm lại "Sóng" là một bài thơ tình tiêu biểu, đặc sắc. 

Không dữ dội, mãnh liệt như Xuân Diệu, cứ nhẹ nhàng, cứ giản dị mà sâu lắng, Xuân Quỳnh mang lại những nét độc đáo riêng biệt. "Sóng" chính là khúc ca vang của tình yêu giản dị mà sâu sắc vô cùng. Xuân Quỳnh đã thổi hồn vào "Sóng" nguồn sức sống bất diệt trong mọi hoàn cảnh, mọi không gian, thời gian. Bài thơ đã đem lại dấu ấn sâu sắc trong lòng độc giả lúc đó hay mãi tận về sau này. Đặc biệt chính là giúp chúng ta nhận ra nét đẹp truyền thống xen lẫn hiện đại của người phụ nữ khi yêu, một nét đẹp hài hòa đan xen lẫn nhau. Đó chính là khát khao và là giá trị muôn đời của bất kỳ người con gái nào cũng mong muốn trong tình yêu.

Hy vọng bài viết trên của Luật Minh Khuê đã cung cấp cho quý bạn đọc những kiến thức hữu ích, trân trọng cảm ơn quý bạn đọc đã quan tâm theo dõi.