Pháp luật của một số quốc gia trên thế giới về nghĩa vụ tiền hợp đồng?

1. Khái quát chung

2. Pháp luật của một số quốc gia trên thế giới về nghĩa vụ tiền hợp đồng

Hiện nay, pháp luật hầu hết các quốc gia đều công nhận sự tồn tại của giai đoạn tiền hợp đồng trong đó bao gồm các nghĩa vụ tiền hợp đồng (nghĩa vụ cung cấp thông tin, nghĩa vụ bảo mật thông tin…) bên cạnh sựđiều chỉnh của nguyên tắc thiện chí, trung thực của pháp luật dân sự. Nếu ở Anh không quy định về nghĩa vụ tiền hợp đồng thì Hà Lan lại là quốc gia được đánh giá có sự mở rộng về nghĩa vụ tiền hợp đồng nhằm bảo vệ quyền lợi của bên bị thiệt hại trong tương lai. 

2.1 Nghĩa vụ tiền hợp đồng theo pháp luật của Hà Lan

Luật pháp Hà Lan tuân thủ học thuyết về tự do hợp đồng. Tự do hợp đồng có nghĩa là các bên có thể, trong giới hạn của pháp luật, tự do giao kết hoặc không giao kết hợp đồng. Tuy nhiên, một đặc điểm của pháp luật Hà Lan là tuân thủ nguyên tắc hợp lý và công bằng trong các giao dịch hợp đồng, đặc biệt là trong giai đoạn đàm phán hợp đồng. Thông qua một vụkiện điển hình(vụ Plas vs Valburg năm 1982) , Toà án Tối cao đã phát triển một học thuyết để xác định nghĩa vụ của các bên trong quá trình đàm phán,đặc biệt có thừa nhận ba giai đoạn đàm phán hợp đồng gắn với hậu quả pháp lý khác nhau đối với các bên tham gia đàm phán : giai đoạn thứ nhất của đàm phán, các bên tự do thương lượng và có thể tự do ngừng đàm phán mà không phải bồi thường thiệt hại cho bên kia; giai đoạn thứ hai là giai đoạn trung gian, khi các bên có thể chấm dứt thương lượng nhưng phải bồi thường các chi phí phát sinh của bên kia dựa trên nguyên tắc hợp lý và công bằng; giai đoạn cuối cùng của đàm phán là giai đoạn các bên không thể chấm dứt đàm phán, thương lượngkhi một bên tin tưởng một cách hợp lý rằng một hợp đồng sẽ có hiệu lực. Có thể thấy, theo cách phân chia thành ba giai đoạn trong đàm phán hợp đồng của Toà án Tối cao Hà Lan thì nghĩa vụ tiền hợp đồng có cả ở giai đoạn thứ hai và giai đoạn thứ ba. 

2.2 Nghĩa vụ tiền hợp đồng theo pháp luật của Đức

Yêu cầu về thiện chí và trung thực áp dụng đối với các bên trong suốt giai đoạn đàm phán tiền hợp đồng có nguồn gốc từ một bài viết của Luật sư Rudolph von JHERING công bố năm 1861. Trong đó tác giả cho rằng một bên có thể bị coi là có lỗi khi tạo ra cho bên kia một sự tin tưởng rằng hợp đồng được giao kết . Sau đó quan điểm này được phát triển thành học thuyết Culpa in contrahendo và được lồng ghép vào Bộ luật Dân sựĐức tại Điều 311. Theo pháp luật của Đức, các bên tham gia đàm phán có nghĩa vụđàm phán với tinh thần trung thực và thiện chí, điều này được cụ thể hóa tại Điều 242 Bộ luật Dân sựĐức:“Bên có nghĩa vụ phải thực hiện nghĩa vụ một cách thiện chí, trung thực và cần quan tâm đến những yêu cầu của tập quán”.Đây được coi là điều khoản đặc biệt của BLDS Đức, từ điều khoản này đã làm phát sinh hàng loạt quy tắc pháp lý mới liên quan đến trách nhiệm pháp lý trong quan hệ tiền hợp đồng.Pháp luật Đức cũng cho rằng, ở giai đoạn đàm phán, các bên đã hình thành mối quan hệđặc biệt, tương tự như mối quan hệ hợp đồng, làm phát sinh các quyền lợi và nghĩa vụ, cụ thể tại Điều 311 quy định: “Khi các bên tham gia vào đàm phán hợp đồng tức làđã nảy sinh một cách chắc chắn nghĩa vụ của họ với bên kia thì từng bên phải quan tâm đến quyền và lợi ích hợp pháp của bên kia”. Đồng thời, các quy định pháp luật của Đức cho thấy, bên có lỗi trong việc đàm phán (giai đoạn tiền hợp đồng) phải chịu trách nhiệm bồi thường do hợp đồng không được thực hiện hoặc buộc phải tuyên bố hợp đồng vô hiệu. Trong trường hợp một bên có lỗi trong việc cản trở hình thành hợp đồng hoặc khi một bên giao kết không thông báo cho bên kia về những trường hợp có thể ngăn cản bên kia giao kết hợp đồng thì phải chịu trách nhiệm pháp lý tương ứng . 

2.3 Nghĩa vụ tiền hợp đồng theo pháp luật của Pháp

Trước đây, BLDS nổi tiếng của Pháp năm 1804 mới chỉ dừng lại ở việc quy định tại Điều 1134: các giao dich được giao kết hợp pháp phải được thực hiện một cách thiện chí (bao hàm cả trung thực), mà không ghi nhận nguyên tắc này trong quá trình xác lập hợp đồng. Tuy nhiên án lệ có thừa nhận sự tồn tại của nguyên tắc trung thực và thiện chí ngay trong giai đoạn tiền hợp đồng . Theo đó án lệ của Pháp đã theo hướng bên giao kết nắm giữ thông tin quan trọng phải có nghĩa vụ cung cấp cho bên còn lại nếu như bên giao kết này không tự tìm kiếm được thông tin cho mình. Điều này có ý nghĩa rất lớn trong trường hợp có sự bất cân xứng về tình trạng thông tin. BLDS của Pháp năm 2016 đã có sự sửa đổi theo hướng nguyên tắc thiện chí, ngay tình được áp dụng chung cho quan hệ hợp đồng, điều chỉnh cả giai đoạn đàm phán, ký kết và thực hiện hợp đồng tại Điều 1104.

Một trong các quy định cụ thể  hóa nguyên tắc thiện chí, ngay tình là quy định tại Điều112-1 về nghĩa vụ cung cấp thông tin, theo đó: “Bên nào biết được thông tin mà mức độ quan trọng của thông tin đó mang tính quyết định đối với sự đồng ý giao kết hợp đồng của bên kia có nghĩa vụ phải thông báo cho bên kia trong trường hợp bên kia không biết đến thông tin đó hoặc đặt niềm tin vào bên cùng giao kết hợp đồng một cách chính đáng”. Có thể thấy, pháp luật Pháp đã chính thức ghi nhận sự tồn tại của giai đoạn tiền hợp đồng, đồng thời xác địnhnghĩa vụ cung cấp thông tin là một trong những nghĩa vụ quan trọng của giai đoạn này. Đồng thời Điều luật cũng cho thấy hậu quả pháp lý do vi phạm nghĩa vụ tiền hợp đồng: “Việc không thực hiện nghĩa vụ thông tin tiền hợp đồng của bên có thông tin ngoài việc dẫn đến bên này sẽ phải chịu trách nhiệm BTTH còn có thể dẫn đến việc tuyên bố vô hiệu hợp đồng theo quy định tại Điều 1130 và các điều tiếp đó”.

2.4 Nghĩa vụ tiền hợp đồng theo pháp luật của Anh

Khác với pháp luật của Hà Lan, Đức và Pháp, pháp luật hợp đồng của Anh không ghi nhận nghĩa vụ đàm phán thiện chí và trung thực. Pháp luật của Anh cho rằng nguyên tắc trung thực và thiện chí được coi như một thách thức đối với nguyên tắc tự do hợp đồng. Án lệ Walfod v.Miles  cho thấy, trong quá trình đàm phán, mỗi bên có quyền rút lui bất kỳ lúc nào và vì bất kì lý do gì. Cũng trên tinh thần này, một thỏa thuận đơn giản về đàm phán không có giá trị pháp lý. Dựa trên nguyên tắc người mua phải cẩn trọng, sự ràng buộc về tính trung thực, thiện chí chỉđặt ra sau khi các bên đã thoả thuận xong những điều kiện về hợp đồng và hợp đồng được ký kết. Tuy nhiên pháp luật của Anh lại thừa nhận một số lượng nhất định các nghĩa vụ trong quá trình đàm phán như nghĩa vụ cung cấp thông tin, nghĩa vụ bảo mật thông tin, nghĩa vụ cụ thể về thiện chí trung thực . Theo đó, một cá nhân khi tham gia vào quá trình giao kết không phải cung cấp bất cứ thông tin gì liên quan đến đối tượng hợp đồng mà bên kia không biết. Ngoại lệ, nếu việc không khai báo các điều khoản hợp đồng sẽ dẫn đến việc một bên bị nhầm lẫn và bên kia không biết về sự nhầm lẫn này hoặc những trường hợp được pháp luật quy định buộc phải cung cấp thông tin. Tuy nhiên, từ quy định này sẽ phát sinh sự thận trọng đối với các bên trong quá trình giao kết hợp đồng. 

Như vậy, gắn với đặc trưng của hệ thống pháp luật và quan niệm của từng quốc gia mà mỗi nhà nước có quy định khác nhau về nghĩa vụ tiền hợp đồng. Đáng chú ý phải nói đến quan niệm của Pháp về nghĩa vụ tiền hợp đồng, pháp luật Pháp ghi nhận nghĩa vụ cung cấp thông tin là một trong những nghĩa vụ quan trọng nhất của tiền hợp đồng. Sự rõ ràng về nghĩa vụ tiền hợp đồng của nước Pháp nhấn mạnh tầm quan trọng của giai đoạn tiền hợp đồng nói chung và nghĩa vụ tiền hợp đồng nói riêng trong giao kết và thực hiện hợp đồng. Một số quốc gia khác như Anh tuy không quy định thành nguyên tắc như Pháp nhưng trong các án lệ vẫn thừa nhận nghĩa vụ tương ứng nghĩa vụ tiền hợp đồng. Dù có quan niệm như thế nào về nghĩa vụ tiền hợp đồng ở các quốc gia trên thì cũng mang lại những giá trị cho Việt Nam có thể học hỏi, vận dụng.