Phương thức biểu đạt là gì? Có bao nhiêu phương thức biểu đạt

1. Khái quát về Phương thức biểu đạt 

1.1. Khái niệm cốt lõi: Phương thức biểu đạt là gì?

Trong hành trình khám phá Ngữ văn, việc nắm vững các khái niệm nền tảng là bước đi quan trọng đầu tiên. Một trong những khái niệm trọng yếu chính là phương thức biểu đạt (viết tắt PTBĐ). Hiểu một cách đơn giản, PTBĐ là cách thức mà người viết hoặc người nói sử dụng ngôn ngữ để thể hiện tư tưởng, tình cảm và truyền tải thông tin đến người đọc hoặc người nghe.

Tuy nhiên, PTBĐ không chỉ là một công cụ kỹ thuật. Mỗi khi cất lời hay đặt bút, người viết đều hướng tới một mục đích cụ thể: kể chuyện, tả cảnh vật, bày tỏ cảm xúc, giải thích tri thức hay thuyết phục người khác. Chính mục đích này quyết định phương thức biểu đạt mà người viết lựa chọn. Có thể nói, phương thức biểu đạt chính là linh hồn của mục đích giao tiếp.

Ví dụ trong đời sống hàng ngày:

• Khi kể cho bạn nghe về chuyến đi cuối tuần: PTBĐ tự sự.
• Khi tả vẻ đẹp của bông hoa phượng: PTBĐ miêu tả.
• Khi bày tỏ nỗi buồn chia tay mái trường: PTBĐ biểu cảm.
• Khi giải thích cách chơi một trò chơi: PTBĐ thuyết minh.
• Khi thuyết phục bố mẹ cho phép tham gia câu lạc bộ nghệ thuật: PTBĐ nghị luận.

Như vậy, PTBĐ hiện diện trong mọi hoạt động giao tiếp, từ đời thường đến văn chương, là công cụ nền tảng để chuyển tải thông điệp một cách hiệu quả.

1.2. Hệ thống sáu phương thức biểu đạt cơ bản

Trong chương trình Ngữ văn, PTBĐ được phân loại thành sáu loại cơ bản:

• Tự sự: Mục đích chính là kể chuyện.
• Miêu tả: Mục đích chính là tả đối tượng.
• Biểu cảm: Mục đích chính là bộc lộ cảm xúc.
• Thuyết minh: Mục đích chính là giới thiệu tri thức.
• Nghị luận: Mục đích chính là bàn luận, thuyết phục.
• Hành chính – công vụ: Mục đích chính là giao dịch, truyền đạt thông tin pháp lý.

Mỗi phương thức là một công cụ riêng biệt, phục vụ mục đích giao tiếp khác nhau nhưng có thể phối hợp linh hoạt trong văn bản, giúp người học hình thành cái nhìn toàn diện và hệ thống về cách thức biểu đạt trong ngôn ngữ.

2. Phân loại các phương thức biểu đạt

Việc xác định các phương thức biểu đạt thường được yêu cầu trong các đề thi môn ngữ văn của kỳ thi Trung học phổ thông quốc gia hàng năm. Thông thường trong hệ thống văn học (các tác phẩm văn học) sẽ có 6 phương thức biểu đạt chính, gồm: tự sự; miêu tả; biểu cảm; thuyết minh; nghị luận; hành chính - công vụ. Khi soạn thảo một văn bản thì người soạn thảo có thể sử dụng kết hợp một lúc nhiều phương thức biểu đạt trong văn bản. Việc vận dụng một cách linh hoạt các phương thức biểu đạt này giúp cho việc biểu đạt ý của người viết một cách linh hoạt hơn và giúp cho người đọc, người nghe hiểu hơn về nội dung mà người viết muốn biểu đạt.

Đặc điểm của các phương thức biểu đạt, cụ thể như sau: 

2.1. Phương thức tự sự

- Khái niệm: Phương thức biểu đạt tự sự là một phương thức mà người sử dụng phương thức này sẽ vận dụng các ngôn ngữ để kể lại một chuỗi sự việc nào đó theo thứ tự lần lượt, từ một sự việc này sẽ dẫn đến một sự việc kia và sâu chuỗi các sự việc lạo với nhau để tạo ra kết thúc cho câu chuyện. Khi sử dụng phương thức này người sử dụng thường không chỉ chú trọng đến mỗi việc kể chuyện mà người sử dụng phương thức này còn phải khắc họa, miêu tả được tính cách nhân vật của mình và đồng thời cũng phải nêu lên được những cảm nhận, nhận thức của bản thân về bản chất con người, của nhân vật tác động trong cuộc sống.

- Dấu hiệu nhận biết phương thức biểu đạt tự sự: Khi sử dụng phương thức biểu đạt này thì trong nội dung thường sẽ phải có một cốt truyện, mạch truyện và chủ đề rõ ràng. Trong mạch truyện có các nhân vật, sự việc, sự kiện theo từng diễn biến, mạch cốt truyện. Các thể loại văn học thường sử dụng phương thức biểu đạt này gồm: 

+ Văn bản tiểu thuyết;

+ Văn học nghệ thuật;

+ Các bản tường trình/tường thuật;

+ Bản tin báo chí;.......

2.2. Phương thức miêu tả 

- Khái niệm: Phương thức biểu đạt miêu tả là phương thức mà người sử dụng dùng ngôn ngữ để cho người nghe hoặc người đọc có thể hiểu được, hình dung được nhân vật, sự việc mà người nói, người viết đang đề cập đến. Việc hình dung này được thể hiện ở việc người nghe, người đọc có thể nắm rõ, hình dung được nhân vật đang được đề cập đến hiện ra trước mắt hoặc họ có thể cảm nhận được thế giới nội tâm của nhân vật đang được đề cập đến.

- Dấu hiệu nhận biết phương thức biểu đạt miêu tả: Khi sử dụng phương thức biểu đạt này thì trong nội dung mà người nói, người viết muốn truyền đạt phải có các tính từ, các động từ và các biện pháp tu từ được sử dụng một cách linh hoạt để miêu tả sự vật, sự việc, nhân vật được đề cập đến. Có các nội dung miêu tả một cách chi tiết về hình dáng bên ngoài cũng như là nội tâm bên trong của mỗi nhân vật. Phương thức biểu đạt này thường được dùng trong văn tả người hoặc là sử dụng trong thơ.....

2.3. Phương thức biểu cảm

- Khái niệm: Phương thức biểu đạt biểu cảm là phương thức mà người nói, người viết sử dụng ngôn ngữ để bộc lộ những cảm xúc của bản thân mình, bộc lộ các tâm tư, tình cảm và cảm xúc của mình đối với đối tượng mà mình đang đề cập đến. 

- Dấu hiệu nhận biết phương thức biểu đạt biểu cảm: Khi sử dụng phương thức biểu đạt thì trong nội dung thường xuất hiện các từ ngữ có biểu đạt cảm xúc của người nói, người viết đối với đối tượng được đề cập đến và trong nội dung thường có các câu cảm thán. Phương thức này thường được sử dụng trong thơ, vè, ca dao,.....

2.4. Phương thức thuyết minh 

- Khái niệm: Phương thức biểu đạt thuyết minh là phương thức mà người viết, người nói sử dụng ngôn ngữ để cung cấp, giới thiệu về các đặc điểm, tính chất của đối tượng đang được đề cập đến. Thông qua phương thức biểu đạt này người nghe, người đọc có thể hiểu hơn, nắm rõ hơn về các sự vật hiện tượng mà người nói, người viết đang đề cập đến. Khi sử dụng phương thức biểu đạt này thì người viết người nói phải có một kiến thức sâu rộng, chính xác, khách quan.

- Dấu hiệu nhận biết phương thức biểu đạt thuyết minh: Khi sử dụng phương thức biểu đạt thuyết minh thì trong nội dung thường có những câu văn có thể hiện đặc điểm riêng của từng đối tượng được đề cập đến. Trong khi thuyết minh ngôn ngữ phải được thể hiện một cách rõ ràng, cụ thể và đôi khi người viết, người nói cũng phải có kết hợp sử dụng các biện pháp so sánh, liệt kê để làm rõ vấn đề,...Phương thức biểu đạt này thường được sử dụng trong các văn bản thuyết minh về một sự vật, hiện tượng nào đấy, ví dụ như thuyết minh về một vấn đề khoa học hay thuyết minh về một địa điểm du lịch,....

2.5. Phương thức nghị luận

- Khái niệm: Phương thức biểu đạt nghị luận là phương thức mà người viết, người nói sử dụng ngôn ngữ để trình bày những ý kiến của mình. Bằng kiến thức của mình để đánh giá hoặc đưa ra một quan điểm để bàn luận về một đối tượng (sự vật hay hiện tượng) nào đó. Khi sử dụng phương pháp này người viết, người nói phải có những dẫn chứng, những lập luận cụ thể để chứng minh, thuyết phục người đọc, người nghe đồng tình và ủng hộ với những nội dung mà mình đã đưa ra.

- Dấu hiệu nhận biết phương thức biểu đạt nghị luận: Khi sử dụng phương thức biểu đạt nghị luận thì trong nội dung người viết, người nói sẽ đưa ra những quan điểm một cách rõ ràng và đưa ra các căn cứ, lập luận để bảo về cho quan điểm của mình. Khi sử dụng phương thức biểu đạt này thì người sử dụng cần phải trình bày văn bản của mình với bố cục một cách chặt chẽ nhất để có thể thuyết phục người đọc tin tưởng và ủng hộ quan điểm của mình.

2.6. Phương thức hành chính - công vụ 

- Khái niệm: Đây là phương thức thường được dùng trong giao tiếp giữa các cơ quan Nhà nước với công dân, thường là các văn bản để truyền đạt những nội dung, những yêu cầu của cơ quan nhà nước đến công dân hoặc của cấp trên cho cấp dưới thực hiện. Ngoài ra cũng có thể sử dụng phương thức này để biểu đạt những ý kiến, nguyện vọng của các cá nhân đến những cơ quan Nhà nước để yêu cầu, kiến nghị cơ quan nhà nước giải quyết một vấn đề nào đấy. 

Phương thức biểu đạt này thường không được sử dụng trong các thể loại văn học thông thường. 

- Dấu hiệu nhận biết phương thức biểu đạt hành chính - công vụ: Trong các văn bản thể hiện phương thức biểu đạt này thường sẽ có những thành phần như: 

+ Quốc hiệu, tiêu ngữ;

+ Ngày, tháng, năm lập văn bản;

+ Thông tin của người ra văn bản;

+ Thông tin của đơn vị/cá nhân nhận văn bản;

+ Nội dung của văn bản;

+ Chữ ký của người làm văn bản.

3. Cách nhận biết phương thức biểu đạt trong văn bản

Việc nhận biết phương thức biểu đạt chủ đạo trong một văn bản là bước quan trọng giúp người học hiểu đúng ý đồ của tác giả, từ đó tiếp nhận và phân tích nội dung một cách chính xác. Để làm được điều này, cần dựa vào ba yếu tố cơ bản: mục đích giao tiếp, dấu hiệu ngôn ngữ, và câu hỏi cốt lõi mà văn bản trả lời.

3.1. Dựa vào mục đích giao tiếp

Mỗi phương thức biểu đạt đều gắn với một mục đích cụ thể:

• Tự sự: nhằm kể lại một chuỗi sự kiện, diễn biến của câu chuyện.
• Miêu tả: nhằm tái hiện đặc điểm, hình ảnh của đối tượng.
• Biểu cảm: nhằm bộc lộ trực tiếp cảm xúc, tâm trạng của người viết hoặc nhân vật.
• Thuyết minh: nhằm cung cấp tri thức, thông tin khách quan về sự vật, hiện tượng.
• Nghị luận: nhằm trình bày, bảo vệ quan điểm, thuyết phục người đọc.
• Hành chính – công vụ: nhằm truyền đạt thông tin pháp lý, mệnh lệnh hoặc quy định.

Hỏi chính mình: "Ý đồ quan trọng nhất mà tác giả muốn đạt được là gì?" – Đây là câu hỏi then chốt để xác định phương thức biểu đạt.

3.2. Dựa vào dấu hiệu ngôn ngữ

Các phương thức biểu đạt thường có những đặc trưng ngôn ngữ riêng:

• Tự sự: xuất hiện nhân vật, hành động theo trình tự thời gian, dùng câu trần thuật.
• Miêu tả: nhiều tính từ, động từ mạnh, hình ảnh chi tiết, các biện pháp tu từ như so sánh, ẩn dụ, nhân hóa.
• Biểu cảm: từ ngữ bộc lộ cảm xúc trực tiếp, câu cảm thán, câu hỏi tu từ, giọng điệu trữ tình.
• Thuyết minh: dữ liệu khoa học, số liệu, thuật ngữ chuyên môn, cấu trúc mạch lạc, khách quan.
• Nghị luận: có luận điểm, luận cứ, dẫn chứng, lập luận rõ ràng, thuyết phục.
• Hành chính – công vụ: cấu trúc mẫu, mệnh lệnh hoặc thông báo chính thức, ngôn ngữ chính xác, minh bạch.

Nhận diện dấu hiệu ngôn ngữ giúp phân biệt những phương thức có thể trùng lặp về nội dung nhưng khác về mục đích.

3.3. Dựa vào câu hỏi cốt lõi mà văn bản trả lời

Một cách nhanh chóng để xác định phương thức biểu đạt là xem văn bản trả lời câu hỏi nào:

• Tự sự: "Chuyện gì đã xảy ra?"
• Miêu tả: "Đối tượng trông như thế nào?"
• Biểu cảm: "Cảm xúc hay tâm trạng nào đang được bộc lộ?"
• Thuyết minh: "Đối tượng là gì? Có đặc điểm gì?"
• Nghị luận: "Quan điểm nào đang được bảo vệ? Tại sao đúng/sai?"
• Hành chính – công vụ: "Quy định, quyền và nghĩa vụ của ai được nêu ra như thế nào?"

3.4. Nguyên tắc khi nhận diện

• Xác định phương thức chủ đạo: Trong nhiều văn bản, có thể xuất hiện kết hợp các phương thức, nhưng cần xác định PTBĐ chính.
• Phân biệt phương thức kết hợp và phụ trợ: Một câu miêu tả trong văn tự sự chỉ là phương tiện bổ trợ, không phải PTBĐ chính.
• Kiểm tra mục đích cuối cùng: Mục đích cuối cùng của văn bản mới quyết định phương thức chủ đạo, chứ không phải chi tiết ngôn từ riêng lẻ.

3.5. Ví dụ minh họa

• Đoạn văn về tác hại của túi ni lông: cung cấp dữ liệu, số liệu khoa học → Thuyết minh.
• Đoạn trích Lão Hạc: kể chuyện bán chó, miêu tả nỗi đau, bộc lộ cảm xúc → Tự sự kết hợp Biểu cảm nhưng PTBĐ chính là Tự sự.
• Đoạn văn về cây tre Việt Nam: nhấn mạnh đặc điểm, giá trị của cây tre → Miêu tả.

Như vậy, việc nhận biết phương thức biểu đạt không chỉ dựa vào hình thức bên ngoài của văn bản mà còn dựa vào mục đích, dấu hiệu ngôn ngữ và câu hỏi cốt lõi. Đây là kỹ năng nền tảng giúp học sinh, sinh viên tiếp cận, phân tích và vận dụng Ngữ văn một cách hiệu quả.