1. Giới thiệu chung về kê biên tài sản

Kê biên tài sản và phong tỏa tài sản là các biện pháp cưỡng chế được quy định trong Bộ luật tố tụng hình sự, nhằm bảo đảm hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án, trong phạm vi thẩm quyền của mình, cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng có thể áp dụng. Tuy nhiên, trong trường hợp cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng vào cuộc điều tra xác minh bị can, bị cáo không có dấu hiệu phạm tội thuộc các trường hợp đình chỉ điều tra, đình chỉ vụ án; được Tòa tuyên không có tội và không bị phạt tiền, tịch thu tài sản và bồi thường thiệt hại thì các cơ quan có thẩm quyền sẽ ra quyết định hủy bỏ biện pháp kê khai, phong tỏa tài sản đối với bị can, bị cáo.

2. Kê biên tài sản là gì? Phong tỏa tài khoản là gì?

Kê biên tài sản là biện pháp cưỡng chế Nhà nước do cơ quan tiến hành tố tụng hình sự áp dụng đối với bị can, bị cáo nhằm đảm bảo thi hành phần dân sự trong bản án hình sự; là việc cơ quan có thẩm quyền kiểm kê và cấm chuyển dịch tài sản của bị can, bị cáo phạm các tội mà Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 quy định hình phạt tiền, có thể bị tịch thu tài sản hoặc để đảm bảo thi hành án. Kê biên tài sản được quy định tại Điều 128 Bộ luật tố tụng hình sự 2015.

Phong tỏa tài sản là biện pháp cưỡng chế Nhà nước được quy định trong tố tụng hình sự do Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án áp dụng đối với người buộc tội để đảm bảo thi hành án. Cơ quan có thẩm quyền ra lệnh tạm dừng giao dịch đối với tài khoản tại tổ chức tín dụng hoặc kho bạc nhà nước của người bị buộc tội về tội mà Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 quy định hình phạt tiền, có thể bị tịch thu tài sản hoặc để đảm bảo thi hành án. Phong tỏa tài khoản được quy định tại Điều 129 của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015.

3. Biện pháp kê biên tài sản

Theo đó, Điều 128 của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 quy định:

Kê biên tài sản chỉ áp dụng với bị can, bị cáo về tội mà Bộ luật hình sự quy định hình phạt tiền hoặc có thể bị tịch thu tài sản hoặc để đảm bảo bồi thường thiệt hại.

Những người có thẩm quyền quy định tại khoản 1 Điều 113 của Bộ luật này, Thẩm phán chủ tọa phiên tòa có quyền ra lệnh kê biên tài sản. Lệnh kê biên của những người được quy định tại điểm a khoản 1 Điều 113 của Bộ luật này phải thông báo ngay cho viện kiểm sát cùng cấp trước khi thi hành.

Chỉ kê biên phần tài sản tương ứng với mức có thể bị phạt tiền, bị tịch thu hoặc phải bồi thường thiệt hại. Tài sản bị kê biên phải được giao cho chủ tài sản hoặc người quản lý hợp pháp.

Như vậy, đối tượng bị áp dụng biện pháp kê biên tài sản chỉ là bị can, bị cáo trong các vụ án về tội mà BLHS quy định hình phạt tiền hoặc có thể bị can, bị cáo khi xét xử có thể bị tuyên tịch thu tài sản hoặc để đảm bảo bồi thường thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra (không phải tất cả các bị can, bị cáo đều có thể bị áp dụng biện pháp này).

Người có thẩm quyền ra lệnh kê biên tài sản là:

Viện trưởng, Phó Viện trưởng VKSND và Viện trưởng, Phó viện trưởng VKSQS các cấp; Chánh án, Phó Chánh án TAND, Chánh án, Phó Chánh án TAQS các cấp, Hội đồng xét xử, Thẩm phán chủ tọa phiên tòa có quyền ra lệnh kê biên tài sản;
Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra các cấp. Nhưng lưu ý là đối với lệnh kê biên tài sản do Thủ tưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra các cấp ký thì phải được thông báo ngay cho VKSND cùng cấp trước khi thi hành lệnh.

Việc quản lý tài sản sau khi kê biên: Tài sản kê biên được giao cho chủ tài sản hoặc người quản lý hợp pháp hoặc người thân thích của họ bảo quản. Người được bảo quản mà có hành vi tiêu dùng, chuyển nhượng, đánh tráo, cất giấu hủy hoại tài sản bị kê biên thì sẽ phải chịu trách nhiệm hình sự theo qui định của Bộ luật hình sự.

Thành phần tham gia: Khi tiến hành kê biên phải có mặt những người sau: Bị can, bị cáo hoặc người từ đủ 18 tuổi trở lên trong gia đình hoặc người đại diện của bị can bị cáo; đại diện chính quyền địa phương xã phường nơi có tài sản kê biên; người chứng kiến.

Khi tiến hành kê biên, người tiến hành kê biên phải lập biên bản ghi rõ tên, tình trạng từng tài sản bị kê biên. Biên bản được lập theo mẫu thống nhất và nội dung ghi trong biên bản phải đảm bảo theo quy định tại các Điều 133, 178 Bộ luật tố tụng hình sự: Đó là biên bản phải ghi rõ địa điểm, giờ ngày, tháng năm thời gian bắt đầu và thời gian kết thúc, thành phần tham gia, nội dung của hoạt động kê biên. Sau khi làm xong phải đọc lại nguyên văn biên bản cho mọi người nghe và hỏi xem họ có bổ sung thêm bớt, ý kiến của họ được ghi vào biên bản. Nếu không chấp nhận bổ sung cũng phải nêu rõ lý do vào biên bản. Sau đó, tất cả thành phần tham gia buổi kê biên phải ký hoặc điểm chỉ vào biên bản, nếu người tham gia trực tiếp không ký thì người lập biên bản cũng phải ghi rõ lý do và mời người chứng kiến ký biên bản. Biên bản phải được giao cho người ra lệnh kê biên, một bản giao cho chính quyền xã phường nơi có tài sản bị kê biên, một bản lưu hồ sơ vụ án, một bản giao cho Viện kiểm sát cùng cấp.

4. Biện pháp phong tỏa tài khoản

Phong tỏa tài khoản là biện pháp mới được quy định trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 tại Điều 129 với mục đích không cho một số tiền nhất định trong tài khoản của người bị buộc tội hoặc người có liên quan đến tội phạm mở tại các tổ chức tín dụng và kho bạc nhà nước được tiếp tục giao dịch, nhằm loại trừ nguy cơ số tiền này trong tài khoản được chuyển nhượng đến một tài khoản khác dẫn tới sau này việc thi hành hình phạt tiền, tịch thu tài sản hoặc bồi thường thiệt hại (nếu có) áp dụng đối với người bị buộc tội sẽ không đạt được hiệu quả mong muốn.

Theo Luật Tổ chức tín dụng thì tổ chức tín dụng là doanh nghiệp thực hiện một, một số hoặc tất cả các hoạt động ngân hàng. Tổ chức tín dụng bao gồm ngân hàng, tổ chức tín dụng phi ngân hàng, tổ chức tài chính vi mô và quỹ tín dụng nhân dân. Điều luật quy định người được giao thực hiện lệnh phong tỏa, quản lý tài khoản bị phong tỏa mà giải tỏa việc phong tỏa tài khoản thì phải chịu trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự.

Đối tượng áp dụng: Là bị can, bị cáo trong vụ án hình sự hoặc người khác nếu có căn cứ cho rằng số tiền trong tài khoản đó liên quan đến hành vi phạm tội của người buộc tội. Pháp luật của một số quốc gia cho phép áp dụng biện pháp này đối với cả người thân thích của người bị buộc tội trong những trường hợp cần thiết.
Căn cứ áp dụng: Chỉ áp dụng biện pháp phong tỏa tài khoản khi người bị buộc tội có tài khoản tại tổ chức tín dụng hoặc Kho bạc Nhà nước và có căn cứ giống như biện pháp kê biên tài sản.
Thẩm quyền và thủ tục áp dụng: Như thẩm quyền áp dụng biện pháp kê biên tài sản. Việc phong tỏa tài sản phải bằng lệnh trong đó ghi rõ phong tỏa số tiền là bao nhiêu. Như vậy, phong tỏa tài khoản trong tố tụng hình sự không có nghĩa là phong tỏa toàn bộ tài khoản, mà chỉ phong tỏa một khoản tiền nhất định trong tài khoản giống như phong tỏa tiền trong tài khoản Luật thi hành án dân sự. Phong tỏa tài khoản trong tố tụng hình sự khác với khái niệm tài khoản phong tỏa được sử dụng trong kinh doanh thương mại.

Cơ quan tiến hành tố tụng phải giao lệnh phong tỏa tài khoản cho tổ chức tín dụng, Kho bạc Nhà nước và lập biên bản giao nhận lệnh phong tỏa. Thủ tục phong tỏa tài khoản được thực hiện như quy định tại khoản 4 điều luật.

5. Cơ sở pháp lý hủy bỏ biện pháp kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản

Căn cứ Điều 130 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 tuân thủ pháp luật về hủy bỏ biện pháp kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản được quy định như sau:

“Điều 130. Hủy bỏ biện pháp kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản
1. Biện pháp kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản đang áp dụng phải được hủy bỏ khi thuộc một trong các trường hợp:
a) Đình chỉ điều tra, đình chỉ vụ án;
b) Đình chỉ điều tra đối với bị can, đình chỉ vụ án đối với bị can;
c) Bị cáo được Tòa án tuyên không có tội;
d) Bị cáo không bị phạt tiền, tịch thu tài sản và bồi thường thiệt hại.
2. Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án hủy bỏ biện pháp kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản khi thấy không còn cần thiết.
Đối với biện pháp kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản trong giai đoạn điều tra, truy tố thì việc hủy bỏ hoặc thay thế phải thông báo cho Viện kiểm sát trước khi quyết định.”

6. Hủy bỏ biện pháp kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản

Điều 130 của Bộ luật tố tụng hình sự 2015 quy định cụ thể các trường hợp cơ quan có thẩm quyền không tiếp tục áp dụng biện pháp kê biên tài sản hoặc phong tỏa tài khoản đối với người đang bị áp dụng các biện pháp cưỡng chế này.

Khi xảy ra một trong những trường hợp sau đây, các biện pháp ngăn chặn kê biên tài sản và phong tỏa tài khoản đang áp dụng phải được hủy bỏ:

Đình chỉ điều tra, đình chỉ vụ án. Khi cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng vào cuộc kiểm tra xác minh mà không thấy có dấu hiệu của tội phạm, thì cơ quan Điều tra sẽ đình chỉ điều tra, đình chỉ vụ án, không tiến hành các biện pháp kê biên và phong tòa tài sản của bị can, bị cáo.
Đình chỉ điều tra đối với bị can, đình chỉ vụ án đối với bị can;
Bị cáo được Tòa án tuyên không có tội. Khi Tòa án tuyên bị cáo hoàn toàn vô tội, không phạm tội thì các biện pháp cưỡng chế cũng bị
Bị cáo không bị phạt tiền, tịch thu tài sản và bồi thường thiệt hại.

Ngoài ra khi xét thấy việc áp dụng biện pháp kê biên tài sản hoặc phong tỏa tài sản không còn cần thiết thì Cơ quan Điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án có quyền hủy bỏ việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn này. Đối với biện pháp kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản trong giai đoạn điều tra, truy tố thì việc hủy bỏ hoặc thay thế phải thông báo cho Viện kiểm sát trước khi quyết định.

7. Câu hỏi thường gặp về kê biên tài sản trong tố tụng hình sự

7.1 Phạm vi kê biên tài sản như thế nào?

Cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng chỉ kê biên tài sản thuộc sở hữu của bị can, bị cáo tương ứng với mức có thể bị phạt tiền, bị tịch thu hoặc phải bồi thường thiệt hại, để xác định tương ứng đối với tài sản có giá trị hoặc bất động sản phải có quyết định giám định tài sản của Hội đồng định giá tài sản trong tố tụng hình sự mới biết chính xác mức tương ứng với số tiền có thể bị phạt, bị tịch thu hoặc phải bồi thường, không được kê biên tài sản nhiều hơn số tiền có thể bị phạt, bị tịch thu hoặc phải bồi thường vì ảnh hưởng đến quyền lợi ích hợp pháp người phạm tội, cũng không được kê biên tài sản ít hơn so với số tiền bị phạt, bị tịch thu hoặc phải bồi thường thiệt hại vì sẽ khó khăn trong quá trình thi hành án.

7.2 Xác minh điều tra tài sản, tài khoản của bị can, bị cáo như thế nào?

Theo quy định chỉ được kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản thuộc sở hữu riêng của bị can, bị cáo. Tài sản, tài khoản kê biên, phong tỏa có thể liên quan đến hành vi phạm tội của bị can, bị cáo như dùng tiền tham nhũng mua xe ô tô, mua đất, mua nhà… tiền do tham ô gửi vào ngân hàng, tiền do tổ chức nước ngoài chuyển vào tài khoản bị can, bị cáo để thực hiện hành vi phạm tội; tài sản kê biên, tài khoản phong tỏa cũng có thể không liên quan đến hành vi phạm tội nhưng cần áp dụng biện pháp kê biên, phong tỏa để đảm bảo thi hành án phạt tiền, bồi thường thiệt hại, tịch thu tài sản. Để kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản cơ quan tiến hành tố tụng phải tiến hành điều tra, xác minh tài sản, tài khoản thuộc sở hữu của bị can, bị cáo hoặc tài sản, tài khoản có liên quan đến hành vi phạm tội của bị can, bị cáo, tránh việc kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản ảnh hưởng hoặc xâm phạm đến quyền lợi của người khác.

Trên thực tế, việc áp dụng biện pháp kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản gặp rất nhiều khó khăn khi xác minh điều tra tài sản, tài khoản của bị can, bị cáo.

7.3 Thẩm quyền kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản trong giai đoạn xét xử sơ thẩm?

Có quan điểm cho rằng: Khi thụ lý hồ sơ vụ án, chưa phân công thẩm phán giải quyết vụ án thì Chánh án, Phó Chánh án có quyền ra lệnh kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản; khi đã phân công Thẩm phán nghiên cứu và khi ra quyết định đưa vụ án ra xét xử Thẩm phán chủ tọa phiên tòa có quyền ra lệnh kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản khi xét xử vụ án Thẩm phán chủ tọa phiên tòa thay mặt Hội đồng xét xử có quyền ra lệnh kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản.

LUẬT MINH KHUÊ (Sưu tầm & Biên tập)