1.Khái niệm giải quyết tranh chấp là gì ?

Giải quyết tranh chấp là Việc cơ quan, tổ chức có thẩm quyền xem xét và ra quyết định xử lý các tranh chấp dân sự, hôn nhân và gia định, kinh doanh, thương mại, lao động, trên cơ sỏ xem xét các tài liệu, chứng cứ có trong vụ việc tranh chấp nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức. Tòa án là cơ quan có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động.

Tranh chấp là việc phát sinh các mâu thuẫn, xung đột giữa hai bên hoặc nhiều bên về quyền nghĩa vụ trong một vấn đề nào đó. Bao gồm tranh chấp dân sự, tranh chấp thương mại,…

Giải quyết tranh chấp được hiểu là các bên hoặc cơ quan có thẩm quyền tham gia xem xét lại các vấn đề mà các bên gặp phải, đưa ra hướng giải quyết phù hợp đúng với pháp luật.

2. Quy định về điều kiện giải quyết tranh chấp

Các bên tham gia hợp đồng bảo đảm có thể không thỏa thuận hoặc có thể thỏa thuận lựa chọn một, một số hoặc tất cả bốn phương thức giải quyết tranh chấp là thương lượng, hòa giải, Trọng tài và Toà án.

Biện pháp giải quyết tranh chấp bằng thương lượng, hòa giải và Toà án thường được các bên mặc nhiên ghi nhận trong hợp đồng. Nếu các bên muốn giải quyết tranh chấp bằng hòa giải thì cần thỏa thuận rõ tổ chức nào sẽ thực hiện việc hòa giải, để tránh nguy cơ bế tắc, vì không có cơ chế mặc định lựa chọn tổ chức hòa giải như đối với Trọng tài hoặc Toà án.

Riêng biện pháp giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài còn ít được áp dụng, vì trong nhiều trường hợp liên quan đến người thứ ba nên Trọng tài bị hạn chế thẩm quyền (liên quan đến người thứ ba).

Vì là một hợp đồng phụ, nên việc giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo đảm gần như luôn phụ thuộc vào việc giải quyết tranh chấp hợp đồng chính. Tuy nhiên, trên thực tế, các bên vẫn thường thỏa thuận về giải quyết tranh chấp trong cả hợp đồng bảo đảm. Điều quan trọng nhất là phương thức giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo đảm không được mâu thuẫn với phương thức giải quyết tranh chấp hợp đồng chính.

Nếu các bên không thỏa thuận lựa chọn Trung tâm trọng tài cụ thể, thì nguyên đơn (bên khỏi kiện) có quyền lựa chọn khi khỏi kiện. Nếu các bên không thỏa thuận lựa chọn Toà án nơi có trụ sở hoặc nơi cư trú của nguyên đơn, thì Toà án có thẩm quyền giải quyết tranh chấp là nơi có trụ sở hoặc nơi cư trú của bị đơn (bên bị kiện). Đặc biệt đối với hợp đồng cầm cố, thế chấp, bảo lãnh để bảo đảm nghĩa vụ cho người thứ ba, thì việc thỏa thuận giải quyết tranh chấp hợp đồng chính bằng Trọng tài không đương nhiên tranh chấp hợp đồng bảo đảm cũng được giải quyết bằng Trọng tài, vì Trọng tài chỉ giải quyết tranh chấp đối với các bên có thỏa thuận giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài.

Vì vậy, nếu như muốn giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài, thì buộc phải có thỏa thuận tương tự như nhau trong cả hợp đồng chính và hợp đồng bảo đảm.

Các bên có thể lựa chọn việc giải quyết tranh chấp hợp đồng chính và hợp đồng cầm cố, thê chấp, bảo lãnh để bảo đảm nghĩa vụ của người thứ ba bẳng trọng tài như sau:

Trong hợp đồng chính (như hợp đồng tín dụng) thỏa thuận nội dung như sau: Mọi tranh chấp liên quan đến Hợp đồng này và hợp đồng bảo đảm cho Hợp đồng này (nếu có) được gộp vào để giải quyết trong cùng một vụ tranh chấp tại Toà án hoặc Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (“VIAC”) theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này.

Đồng thời, trong hợp đồng bảo đảm thỏa thuận nội dung như sau: Mọi tranh chấp liên quan đến Hợp đồng này và hợp đồng được bảo đảm bằng hợp đồng này được gộp vào để giải quyết trong cùng một vụ tranh chấp tại Toà án hoặc Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (“VLA.C”) theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này.

Ngoài ra, các bên có thể bổ sung các về số lượng Trọng tài viên (là một hoặc ba trọng tài viên) và địa điểm tiến hành Trọng tài (là tỉnh, thành phố tại Việt Nam hoặc nước ngoài). Riêng đối với các vụ tranh chấp có yếu tố nước ngoài, các bên có thể bổ sung nội dung, luật áp dụng cho hợp đồng này là luật của (Việt Nam hoặc nước ngoài) và ngôn ngữ dùng trong tố tụng Trọng tài là tiếng (tiếng Việt hoặc tiếng nước ngoài).

Thông tư số 10/2016/TT-BTC cũng đã quy định về thỏa thuận giải quyết tranh chấp trong mẫu hợp đồng thế chấp như sau: một trong hai bên có quyền khởi kiện ra toà án nơi bên nhận thế chấp đóng trụ sở hoặc trọng tài để yêu cầu giải quyết theo quy định của pháp luật.

Các hợp đồng tín dụng thường xuyên xuất hiện bên thế chấp, bảo lãnh là người thứ ba trong một hợp đồng riêng, do đó Trọng tài thương mại chỉ giải quyết được phần thế chấp, bảo lãnh kèm theo hợp đồng tín dụng nếu các bên ký hợp đồng tín dụng và hợp đồng thê chấp, bảo lãnh đều thỏa thuận đưa tranh chấp ra giải quyết tại một Trung tâm Trọng tài thương mại như nêu trên.

Nếu các bên lựa chọn đồng thời cả Trọng tài và Toà án thì khi xảy ra tranh chấp, bên khởi kiện (nguyên đơn) có quyền yêu cầu Trọng tài hoặc Toà án giải quyết tranh chấp.

Đối với hai biện pháp giải quyết tranh chấp bằng hòa giải và Trọng tài thì chỉ thực hiện được khi các bên có lựa chọn, trước hoặc sau khi xảy ra tranh chấp. Còn đối với biện pháp giải quyết bằng thương lượng và Toà án thì không cần có thỏa thuận cũng vẫn được tiến hành một cách bình thường.

3.Điều khoản giải quyết tranh chấp trong nội dung của hợp đồng

Các điều khoản giải quyết tranh chấp là một điều khoản mà các bên thường ít để ý khi soạn thảo hợp đồng. Khi soạn thảo các bên hợp đồng thường chú trọng và dành rất nhiều thời gian cho các điều khoản như đối tượng, giá cả, thời hạn giao hàng, thời hạn thanh toán, quyền và nghĩa vụ của mỗi bên .… Điều khoản giải quyết tranh chấp thường được xem xét cuối cùng, luôn bị các bên tham gia hợp đồng coi nhẹ, không để ý hoặc nếu có thì chỉ xem xét qua loa vì tại thời điểm ký kết hợp đồng, các bên thường không mong muốn, dự liệu hay không nghĩ đến tranh chấp sẽ phát sinh cũng như cách thức giải quyết tranh chấp, bên bị vi phạm sẽ “tiền mất, tật mang” bởi không biết phải đi kiện ở đâu hoặc có đi kiện thì sẽ bị trả lại đơn kiện do không đủ điều kiện thụ lý.

Đối với việc giải quyết tranh chấp có thể bằng con đường tài phán (Tòa án, Trọng tài) hoặc phi tài (thương lượng, hòa giải). Với con đường tài phán pháp luật luôn tôn trọng và khuyến khích các bên thương lượng, hòa giải khi nảy sinh tranh chấp. Tuy nhiên, trên thực tiễn rất hiếm trường hợp các bên có thể thương lượng hoặc hòa giải với nhau khi đã nảy sinh tranh chấp. Do đó, thường một trong các bên lại đem tranh chấp của mình ra cơ quan tài phán hoặc trọng tài hoặc Tòa án để giải quyết. Việc lựa chọn cơ quan tài phán nào có thẩm quyền giải quyết để đưa vào trong hợp đồng cần phải dựa trên sự cân, đo, đong, đếm những thuận lợi và khó khăn mà khách hàng mình gặp phải. Thông thường đối với hợp đồng ngoại thương thì các bên thường lựa chọn trọng tài thương mại để giải quyết. Đối với những hợp đồng nội thì các bên có thể lựa chọn trọng tài hoặc tòa án để giải quyết.

So với các điều khoản khác trong hợp đồng, điều khoản này thường ít được chú ý đến nên nhiều khi những thỏa thuận của các bên về giải quyết tranh chấp là không có giá trị pháp lý. Để khắc phục hạn chế này, khi soạn thảo hợp đồng, chủ thể cần lưu ý những điều sau.

Tư vấn giải quyết

Quan hệ hợp đồng gắn kết các bên bởi lợi ích, vì vậy cũng dễ phát sinh tranh chấp khi có xung đột về lợi ích. Sự sung đột này thường xuất hiện do có hành vi không thực hiện hoặc thực hiện không đúng các cam kết trong hợp đồng. Khi có tranh chấp các bên thường tìm đến các phương thức giải quyết tranh chấp khác nhau để giải tỏa xung đột, bất đồng, mâu thuẫn, tạo lập lại sự cân bằng về lợi ích mà các bên có thể chấp nhận được, trong đó sự tham gia của các luật sư có vai trò đáng kể.

4.Các phương thức giải quyết tranh chấp hợp đồng

Có nhiều phương thức khác nhau để giải quyết tranh chấp. Thực tiễn ghi nhận bốn phương thức giải quyết tranh chấp hợp đồng phổ biến sau:

- Thương lượng;

- Hòa giải;

- Trọng tài;

- Tòa án.

Các phương thức giải quyết tranh chấp này được thừa nhận rộng rãi trên thế giới, trong đó giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng con đường trọng tài là hình thức phổ biến và được ưa chuộng nhất. Việc lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp nào chủ yếu phụ thuộc vào sự định đoạn của các bên, có trường hợp các bên bị ràng buộc bởi thỏa thuận trong hợp đồng (ví dụ: thỏa thuận chọn trọng tài) hoặc có trong trường hợp do bên bị vi phạm tự lựa chọn phương thức phù hợp nhất. Mỗi phương thức giải quyết tranh chấp hợp đồng đều có những ưu, nhược điểm riêng.

Thương lượng

“Thương lượng là việc bàn bạc nhằm đi đến thỏa thuận giải quyết một vấn đề nào đó giữa hai bên”. Thương lượng là hình thức giải quyết tranh chấp không chính thức, không có sự can thiệp của bất kỳ cơ quan chức năng Nhà nước hay bên thứ ba nào. Thương lượng thể hiện quyền tự do thỏa thuận và tự do định đoạn của các bên. Hầu hết các tranh chấp hợp đồng tranh chấp đều được các bên tự giải quyết bằng con đường thương lượng.

Hòa giải

Có hai hình thức hòa giải được đề cập trong khoa học pháp lý đó là hòa giải ngoài tố tụng và hòa giải trong tố tụng. Hòa giải ngoài tố tụng là hình thức hòa giải được các bên tiến hành trước khi đưa vụ tranh chấp ra cơ quan tài phán. Hòa giải trong tố tụng là việc hòa giải được tiến hành tại cơ quan tòa án hoặc cơ quan trọng tài sau khi cơ quan này thụ lý đơn yêu cầu giải quyết tranh chấp của các bên

Trọng tài

Trọng tài là phương thức giải quyết tranh chấp theo đó các bên tự nguyện lựa chọn một bên thứ ba trung lập, khách quan là trọng tài viên hoặc Hội đồng trọng tài đứng ra giải quyết tranh chấp, bất đồng phát sinh.

Tòa án

Khác với trọng tài, quyền lực của trọng tài được tạo bởi các bên tranh chấp còn quyền lực của tòa án là quyền lực Nhà nước. Tòa án là hình thức tài phán đại diện cho quyền lực tư pháp của Nhà nước, có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp.

5.Soạn thảo điều khoản giải quyết tranh chấp hợp đồng thế nào?

Mẫu thỏa thuận giải quyết tranh chấp hợp đồng tại Tòa án theo Bộ luật tố tụng dân sự

Bất ký tranh chấp nào phát sinh từ và/hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được các bên thiện chí ưu tiên giải quyết bằng đàm phán, thương lượng. Trường hợp không giải quyết được thì các bên thống nhất tranh chấp sẽ được giải quyết tại Tòa án nhân dân có thẩm quyền.

Mẫu thỏa thuận giải quyết tranh chấp hợp đồng tại một Tòa án cụ thể

Mẫu thỏa thuận giải quyết tranh chấp hợp đồng tại Trung tâm trọng tài quốc tế

Bất ký tranh chấp nào phát sinh từ và/hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được các bên thiện chí ưu tiên giải quyết bằng đàm phán, thương lượng. Trường hợp không giải quyết được thì mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này.