Đất đai là nguồn tài nguyên đặc biệt của quốc gia, gắn liền với đời sống, sản xuất, kinh doanh và sự phát triển bền vững của xã hội. Trong bối cảnh quản lý đất đai ngày càng đòi hỏi tính công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình cao, quyền tiếp cận thông tin đất đai trở thành một trong những quyền cơ bản, thiết yếu của công dân. Nhận thức rõ điều đó, Luật Đất đai 2024 đã quy định cụ thể tại Điều 24 về quyền tiếp cận thông tin đất đai, tạo hành lang pháp lý quan trọng để người dân, tổ chức và doanh nghiệp được tiếp cận kịp thời, đầy đủ và chính xác các thông tin liên quan đến đất đai. Quy định này không chỉ góp phần bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất mà còn nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, phòng ngừa tiêu cực, tranh chấp và khiếu kiện trong lĩnh vực đất đai.
1. 09 quyền tiếp cận thông tin đất đai theo Điều 24 Luật đất đai 2024
Điều 24 của Luật Đất đai 2024, quyền tiếp cận thông tin đất đai được xác lập như một quyền nền tảng, có ý nghĩa xuyên suốt đối với toàn bộ cơ chế quản lý và sử dụng đất đai. Quyền này không chỉ đơn thuần là quyền được “biết” mà còn là tiền đề để công dân thực hiện quyền làm chủ, tham gia quản lý nhà nước, giám sát hoạt động của cơ quan công quyền và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Việc mở rộng và cụ thể hóa các loại thông tin đất đai mà công dân được tiếp cận phản ánh sự chuyển biến từ mô hình quản lý khép kín sang quản trị công khai, minh bạch, lấy trách nhiệm giải trình làm trọng tâm.
Quyền tiếp cận thông tin đất đai còn gắn chặt với các quyền hiến định khác như quyền tiếp cận thông tin, quyền khiếu nại, tố cáo, quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội. Trong bối cảnh đất đai là lĩnh vực dễ phát sinh tranh chấp, khiếu kiện và tiêu cực, việc bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của công dân có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc phòng ngừa vi phạm, củng cố niềm tin của người dân vào pháp luật và bộ máy quản lý nhà nước.
- Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, các quy hoạch có liên quan đến sử dụng đất đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định, phê duyệt
Đây là nhóm thông tin có tính chiến lược, định hình không gian phát triển kinh tế – xã hội và tác động trực tiếp, lâu dài đến đời sống của người dân. Việc công khai các quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất giúp công dân chủ động trong việc lựa chọn nơi ở, sản xuất, kinh doanh và đầu tư, đồng thời hạn chế tình trạng đầu cơ, trục lợi từ thông tin không minh bạch. Bên cạnh đó, tiếp cận thông tin quy hoạch còn tạo điều kiện để công dân tham gia phản biện xã hội, góp phần nâng cao chất lượng công tác lập và điều chỉnh quy hoạch.
- Kết quả thống kê, kiểm kê đất đai
Thống kê, kiểm kê đất đai cung cấp bức tranh tổng thể về hiện trạng và biến động đất đai theo thời gian, là cơ sở khoa học cho việc xây dựng chính sách và phân bổ nguồn lực. Khi công dân được tiếp cận các thông tin này, xã hội có thể giám sát mức độ hiệu quả trong sử dụng đất, phát hiện các biểu hiện lãng phí, sử dụng đất không đúng mục đích hoặc mất cân đối trong cơ cấu sử dụng đất giữa các ngành, lĩnh vực.
- Giao đất, cho thuê đất
Thông tin về giao đất, cho thuê đất phản ánh trực tiếp việc Nhà nước thực hiện quyền đại diện chủ sở hữu toàn dân đối với đất đai. Việc công khai các quyết định này góp phần bảo đảm nguyên tắc công bằng, bình đẳng trong tiếp cận đất đai, đồng thời hạn chế nguy cơ lợi ích nhóm, tham nhũng hoặc lạm quyền trong phân bổ quỹ đất công. Đối với công dân, đây còn là căn cứ quan trọng để đánh giá tính hợp pháp và hợp lý của các quyết định hành chính về đất đai.
- Bảng giá đất đã được công bố
Bảng giá đất có ảnh hưởng trực tiếp đến nghĩa vụ tài chính của người dân và đến mức bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất. Việc công khai bảng giá đất giúp công dân có cơ sở so sánh, đối chiếu với giá thị trường, từ đó đánh giá mức độ phù hợp của chính sách giá đất. Đồng thời, quyền tiếp cận thông tin này góp phần hạn chế tình trạng áp dụng giá đất thiếu thống nhất hoặc không minh bạch giữa các địa phương.
- Phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt
Đây là nhóm thông tin gắn trực tiếp với quyền lợi của người bị thu hồi đất. Việc công khai phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư không chỉ giúp công dân hiểu rõ các căn cứ pháp lý và chính sách áp dụng mà còn là điều kiện để bảo đảm sự đồng thuận xã hội trong quá trình thu hồi đất. Qua đó, quyền tiếp cận thông tin góp phần giảm thiểu khiếu kiện, xung đột và bất ổn xã hội phát sinh từ các dự án thu hồi đất.
- Kết quả thanh tra, kiểm tra, giải quyết tranh chấp đất đai; kết quả giải quyết khiếu nại, tố cáo về đất đai; kết quả xử lý vi phạm pháp luật về đất đai
Việc công khai các kết quả này thể hiện trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước và là công cụ quan trọng để công dân giám sát việc thực thi pháp luật. Quyền tiếp cận thông tin trong lĩnh vực này không chỉ giúp bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các bên liên quan mà còn góp phần nâng cao hiệu quả phòng, chống vi phạm pháp luật về đất đai trên phạm vi toàn xã hội.
- Thủ tục hành chính về đất đai
Tiếp cận đầy đủ, rõ ràng thông tin về thủ tục hành chính giúp công dân chủ động thực hiện các quyền và nghĩa vụ của mình, giảm thiểu chi phí thời gian và chi phí không chính thức. Đây cũng là cơ sở để đánh giá chất lượng cải cách hành chính trong lĩnh vực đất đai và mức độ phục vụ của cơ quan nhà nước đối với người dân.
- Văn bản quy phạm pháp luật về đất đai
Việc công khai và bảo đảm khả năng tiếp cận các văn bản quy phạm pháp luật về đất đai là điều kiện thiết yếu để công dân hiểu đúng, áp dụng đúng pháp luật. Đồng thời, đây còn là cơ sở để công dân tham gia góp ý, phản biện và hoàn thiện hệ thống pháp luật đất đai theo hướng ngày càng phù hợp với thực tiễn.
- Các thông tin đất đai khác theo quy định của pháp luật
Quy định mở này thể hiện tính linh hoạt và khả năng thích ứng của Luật Đất đai 2024 trước yêu cầu quản lý hiện đại và chuyển đổi số. Nó tạo cơ sở pháp lý để mở rộng các loại thông tin công khai trong tương lai, đặc biệt là thông tin trong cơ sở dữ liệu đất đai quốc gia, góp phần xây dựng nền quản trị đất đai minh bạch, hiệu quả và lấy người dân làm trung tâm.
2. Ý nghĩa của quyền tiếp cận thông tin đất đai
Quyền tiếp cận thông tin đất đai được xem là một trong những quyền cơ bản và có ý nghĩa thiết yếu của công dân trong quá trình quản lý, sử dụng và bảo vệ tài nguyên đất đai. Quyền này không chỉ giúp người dân hiểu rõ các quy định pháp luật và tình trạng pháp lý của đất đai mà còn đóng vai trò then chốt trong việc bảo đảm tính công khai, minh bạch và công bằng trong hoạt động quản lý đất đai của Nhà nước. Việc thực hiện hiệu quả quyền tiếp cận thông tin đất đai không chỉ mang lại lợi ích trực tiếp cho cá nhân, người sử dụng đất mà còn tạo ra những tác động tích cực, lâu dài đối với sự phát triển bền vững của xã hội.
Trước hết, quyền tiếp cận thông tin đất đai giúp công dân chủ động nắm bắt các thông tin liên quan đến thửa đất mà mình đang sử dụng hoặc có liên quan, như quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, giá đất, cũng như các thủ tục hành chính trong lĩnh vực đất đai. Nhờ đó, người dân có thể nhận diện và bảo vệ kịp thời các quyền, lợi ích hợp pháp của mình, đặc biệt trong các trường hợp Nhà nước thu hồi đất, thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư hoặc khi tham gia các giao dịch về quyền sử dụng đất. Việc tiếp cận đầy đủ thông tin giúp hạn chế rủi ro pháp lý và tránh những thiệt hại phát sinh do thiếu hiểu biết hoặc thông tin không minh bạch.
Bên cạnh đó, quyền tiếp cận thông tin đất đai là công cụ quan trọng nhằm tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản lý đất đai. Thông qua việc công khai các thông tin về quy hoạch, giao đất, cho thuê đất, bảng giá đất và các quyết định hành chính có liên quan, Nhà nước tạo điều kiện để người dân thực hiện quyền giám sát, phát hiện và phản ánh kịp thời các hành vi vi phạm pháp luật. Đặc biệt, việc công khai phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi thu hồi đất góp phần bảo đảm sự công bằng, hạn chế khiếu kiện và củng cố niềm tin của người dân đối với hệ thống pháp luật và cơ quan quản lý nhà nước.
Trong thực tiễn, tranh chấp và khiếu kiện về đất đai là vấn đề phức tạp, kéo dài và ảnh hưởng lớn đến trật tự xã hội. Quyền tiếp cận thông tin đất đai giúp công dân có cơ sở pháp lý và thực tiễn để bảo vệ quyền lợi của mình khi phát sinh tranh chấp. Các thông tin như lịch sử sử dụng đất, kết quả kiểm tra, thanh tra, cũng như các quyết định giải quyết tranh chấp, khiếu nại, tố cáo của cơ quan có thẩm quyền đóng vai trò là chứng cứ quan trọng, góp phần giúp quá trình giải quyết tranh chấp được thực hiện nhanh chóng, khách quan và đúng pháp luật.
Không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ quyền lợi cá nhân, quyền tiếp cận thông tin đất đai còn tạo điều kiện để công dân tham gia trực tiếp vào quá trình quản lý đất đai của Nhà nước. Khi được cung cấp đầy đủ và kịp thời các thông tin về quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất và chính sách đất đai, người dân có thể đưa ra ý kiến góp ý, phản biện xã hội đối với các quyết định quản lý. Sự tham gia này góp phần nâng cao tính dân chủ, bảo đảm các chính sách đất đai phù hợp hơn với thực tiễn, đồng thời tăng cường sự gắn kết và đồng thuận giữa Nhà nước và nhân dân trong quản lý, sử dụng đất đai.
Trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển chính phủ điện tử, quyền tiếp cận thông tin đất đai còn giữ vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy hiện đại hóa công tác quản lý đất đai. Việc số hóa và công khai thông tin đất đai trên các nền tảng trực tuyến giúp người dân dễ dàng tra cứu, tiếp cận thông tin mà không phụ thuộc nhiều vào thủ tục hành chính truyền thống. Điều này không chỉ tiết kiệm thời gian, chi phí cho người dân mà còn góp phần giảm tải cho cơ quan nhà nước, đồng thời hạn chế các biểu hiện quan liêu, nhũng nhiễu trong hoạt động quản lý đất đai.
Tóm lại, quyền tiếp cận thông tin đất đai vừa là quyền lợi pháp lý quan trọng của công dân, vừa là nền tảng bảo đảm cho việc quản lý đất đai minh bạch, hiệu quả và bền vững. Với những quy định cụ thể và tiến bộ trong Luật Đất đai 2024, quyền này được khẳng định rõ ràng hơn, tạo điều kiện để công dân tiếp cận, sử dụng thông tin đất đai một cách hợp pháp và hiệu quả. Việc bảo đảm và thực thi đầy đủ quyền tiếp cận thông tin đất đai sẽ góp phần thúc đẩy sự phát triển ổn định, công bằng và bền vững trong lĩnh vực đất đai ở Việt Nam.
3. Trách nhiệm của Nhà nước trong việc cung cấp thông tin đất đai là gì?
Trong bối cảnh Luật Đất đai 2024 đề cao nguyên tắc công khai, minh bạch và bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của công dân, trách nhiệm của Nhà nước trong việc cung cấp thông tin đất đai được xác lập như một nội dung trọng tâm của quản lý nhà nước về đất đai. Việc thực hiện đầy đủ và hiệu quả các trách nhiệm này không chỉ bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất, tổ chức, cá nhân có liên quan mà còn góp phần nâng cao hiệu quả quản trị đất đai, tăng cường trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước và củng cố niềm tin của xã hội đối với pháp luật đất đai. Theo điều 18 Luật đất đai 2024 thì trách nhiệm của Nhà nước trong việc cung cấp thông tin đất đai bao gồm:
- Bảo đảm quyền tiếp cận của người sử dụng đất và tổ chức, cá nhân khác đối với Hệ thống thông tin quốc gia về đất đai theo quy định của pháp luật; ưu tiên lựa chọn hình thức phù hợp với phong tục, tập quán và văn hóa truyền thống của từng dân tộc, từng vùng
Trách nhiệm này thể hiện rõ quan điểm lấy người dân làm trung tâm trong quản lý đất đai. Nhà nước có nghĩa vụ xây dựng, vận hành và duy trì Hệ thống thông tin quốc gia về đất đai một cách thống nhất, đồng bộ và dễ tiếp cận, bảo đảm mọi chủ thể có nhu cầu hợp pháp đều có thể khai thác, sử dụng thông tin.
Việc ưu tiên lựa chọn hình thức cung cấp thông tin phù hợp với điều kiện kinh tế – xã hội, phong tục, tập quán và văn hóa truyền thống của từng dân tộc, từng vùng có ý nghĩa đặc biệt trong bảo đảm quyền tiếp cận thông tin bình đẳng. Đối với các khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa, nơi điều kiện tiếp cận công nghệ thông tin còn hạn chế, Nhà nước cần đa dạng hóa hình thức cung cấp thông tin như niêm yết công khai tại trụ sở cơ quan, thông báo qua hệ thống truyền thanh cơ sở hoặc thông qua các tổ chức đại diện cộng đồng, nhằm bảo đảm không ai bị loại trừ khỏi quyền tiếp cận thông tin đất đai.
- Công bố kịp thời, công khai thông tin thuộc Hệ thống thông tin quốc gia về đất đai cho người sử dụng đất và tổ chức, cá nhân khác, trừ những thông tin thuộc bí mật nhà nước theo quy định của pháp luật
Công bố kịp thời và công khai thông tin đất đai là biểu hiện trực tiếp của nguyên tắc minh bạch trong quản lý đất đai. Nhà nước có trách nhiệm chủ động cung cấp thông tin, không chỉ khi có yêu cầu từ người dân mà còn thông qua các hình thức công khai thường xuyên như cổng thông tin điện tử, cơ sở dữ liệu trực tuyến hoặc niêm yết công khai tại cơ quan quản lý đất đai.
Quy định loại trừ các thông tin thuộc bí mật nhà nước cho thấy sự cân bằng giữa quyền tiếp cận thông tin của công dân và yêu cầu bảo vệ lợi ích quốc gia, an ninh, quốc phòng. Tuy nhiên, phạm vi bí mật nhà nước phải được xác định rõ ràng, chặt chẽ, tránh việc lạm dụng danh nghĩa bảo mật để hạn chế quyền tiếp cận thông tin hợp pháp của người dân. Việc công khai đầy đủ, đúng thời điểm thông tin đất đai góp phần hạn chế khiếu nại, tố cáo, đồng thời tạo môi trường pháp lý ổn định cho các hoạt động đầu tư, sản xuất và kinh doanh.
- Thông báo quyết định hành chính, hành vi hành chính trong lĩnh vực quản lý đất đai đến người sử dụng đất và tổ chức, cá nhân khác bị ảnh hưởng quyền và lợi ích hợp pháp
Nghĩa vụ thông báo các quyết định hành chính và hành vi hành chính thể hiện trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước trong quản lý đất đai. Việc thông báo kịp thời, đầy đủ và chính xác giúp người bị ảnh hưởng hiểu rõ căn cứ pháp lý, nội dung và phạm vi tác động của các quyết định, từ đó có điều kiện thực hiện quyền khiếu nại, tố cáo hoặc khởi kiện theo quy định của pháp luật.
Trách nhiệm này có ý nghĩa đặc biệt trong các trường hợp thu hồi đất, giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất hoặc xử lý vi phạm pháp luật về đất đai. Việc không thông báo hoặc thông báo không đầy đủ có thể dẫn đến xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, làm phát sinh tranh chấp, khiếu kiện kéo dài và ảnh hưởng đến uy tín của cơ quan quản lý nhà nước.
Tóm lại, trách nhiệm của Nhà nước trong việc cung cấp thông tin đất đai là điều kiện tiên quyết để bảo đảm thực chất quyền tiếp cận thông tin của công dân. Thông qua việc bảo đảm khả năng tiếp cận hệ thống thông tin đất đai, công khai, minh bạch thông tin và thông báo kịp thời các quyết định hành chính, Luật Đất đai 2024 đã đặt nền tảng pháp lý quan trọng cho một mô hình quản trị đất đai hiện đại, minh bạch và hướng tới phục vụ người dân.
Kết luận
Quyền tiếp cận thông tin đất đai theo Điều 24 Luật Đất đai 2024 là bước tiến quan trọng trong việc khẳng định vai trò làm chủ của Nhân dân và xây dựng nền quản lý đất đai minh bạch, hiện đại. Khi thông tin đất đai được công khai, dễ tiếp cận và được bảo đảm bằng pháp luật, người dân sẽ có điều kiện chủ động hơn trong việc sử dụng đất, thực hiện các giao dịch, đầu tư, sản xuất, đồng thời kịp thời phát hiện và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Về phía Nhà nước, việc bảo đảm quyền tiếp cận thông tin đất đai góp phần nâng cao trách nhiệm của cơ quan quản lý, tăng cường sự giám sát của xã hội và tạo niềm tin trong Nhân dân. Có thể khẳng định rằng, quy định này không chỉ mang ý nghĩa pháp lý mà còn có giá trị thực tiễn sâu sắc, là nền tảng quan trọng để hướng tới một hệ thống quản lý đất đai công khai, minh bạch, công bằng và phát triển bền vững.
Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp.
