1. Giới thiệu tác giả
Giải đáp vướng mắc trong hoạt động thực hành quyền công tố, kiểm sát việc khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử các vụ án, vụ việc xâm hại phụ nữ, trẻ em do các tác giả thuộc Viện Kiểm Sát Nhân Dân Tối Cao - Vụ Pháp Chế và Quản Lý Khoa Học biên soạn.
2. Giới thiệu hình ảnh sách
Giải đáp vướng mắc trong hoạt động thực hành quyền công tố, kiểm sát việc khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử các vụ án, vụ việc xâm hại phụ nữ, trẻ em
Viện Kiểm Sát Nhân Dân Tối Cao - Vụ Pháp Chế và Quản Lý Khoa Học
Nhà xuất bản Tư Pháp
3. Tổng quan nội dung sách
Phụ nữ, trẻ em bị xâm hại là vấn đề đáng báo động ở nhiều quốc gia trên thế giới. Ở Việt Nam, tình trạng xâm hại phụ nữ, trẻ em thời gian gần đây có diễn biến rất phức tạp và ngày càng nghiêm trọng. Đối tượng xâm hại gồm cả những người thân thiết, ruột thịt của người bị hại, xâm phạm nghiêm trọng tới quyền con người, làm tổn thương nặng nề đến thể chất và tinh thần của phụ nữ, trẻ em; gây bất an cho các gia đình nạn nhân và bức xúc trong dư luận xã hội, làm ảnh hưởng xấu đến thuần phong, mỹ tục, nếp sống văn hóa, đạo đức, lối sống, gây mất trật tự an toàn xã hội.
Việt Nam đã tham gia nhiều Công ước quốc tế về bảo đảm quyền con người nói chung, bảo đảm quyền của phụ nữ, trẻ em bị xâm hại nói riêng với những cam kết bảo đảm mọi hành vi xâm hại phụ nữ, trẻ em phải được xử lý nghiêm minh, mọi tổn thương về thể chất, tinh thần, tâm lý,… của phụ nữ, trẻ em cần được “xoa dịu”, đặc biệt là ngay trong các giai đoạn tố tụng hình sự.
Trong những năm qua, các cơ quan, tổ chức xã hội đặc biệt quan tâm đến công tác đấu tranh phòng, chống những hành vi xâm hại phụ nữ, trẻ em, trong đó các Cơ quan tiến hành tố tụng đã phát hiện và đưa ra xử lý kịp thời nhiều vụ án, người phạm tội bị trừng trị với mức án nghiêm khắc, tuy nhiên tình trạng xâm hại đối với phụ nữ, trẻ em vẫn chưa giảm mạnh. Do vậy, yêu cầu đặt ra là phải tăng cường trách nhiệm, đề ra các giải pháp nâng cao chất lượng khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử.
Quốc hội khóa XIII và khóa XIV đã thông qua Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự với nhiều quy định sửa đổi, bổ sung liên quan đến nhóm các tội xâm hại phụ nữ, trẻ em; việc khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử các vụ án hình sự có người tham gia tố tụng là người dưới 18 tuổi.
Bộ luật Hình sự năm 2015 không quy định các hành vi phạm tội theo đối tượng bị xâm hại mà quy định theo khách thể bị xâm hại, ví dụ: tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, quyền tự do của con người…, không phân biệt nam hay nữ, trẻ em trai hay trẻ em gái, người đã thành niên hay chưa thành niên (trừ một số điều luật quy định hành vi phạm tội đối với trẻ em). Do đó, phụ nữ, trẻ em có thể là đối tượng bị xâm hại của bất kỳ hành vi phạm tội nào được quy định trong Bộ luật Hình sự. Qua các điều luật của Bộ luật Hình sự, có thể thấy hành vi xâm hại phụ nữ, trẻ em được quy định trực tiếp theo 02 cách thức sau đây:
- Quy định phụ nữ, trẻ em là đối tượng trực tiếp của hành vi phạm tội theo tên điều luật.
- Quy định hành vi phạm tội với phụ nữ, trẻ em là tình tiết định khung cơ bản hoặc tình tiết định khung tăng nặng của một số tội.
Qua các điều luật của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, có thể thấy hành vi xâm hại phụ nữ, trẻ em được quy định có nhiều điểm mới, như việc sửa đổi, bổ sung nhiều quy định về thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi theo hướng quy định cụ thể hơn về trình tự, thủ tục tố tụng; tăng cường hơn quyền được bảo vệ và quyền được ứng xử phù hợp bởi các cơ quan, người tiến hành tố tụng với sự phát triển tâm, sinh lý, độ tuổi của người dưới 18 tuổi; tăng cường hơn trách nhiệm tham gia tố tụng của cha mẹ, gia đình, người đại diện trong việc bảo vệ, trợ giúp pháp lý cho người dưới 18 tuổi; mở rộng phạm vi áp dụng thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi, không chỉ đối với người dưới 18 tuổi là người bị bắt, bị tạm giữ, bị can, bị cáo mà cả đối với người bị hại, người làm chứng; quy định rõ tiêu chuẩn của người được phân công tiến hành tố tụng trong các vụ án này phải là người đã được đào tạo hoặc có kinh nghiệm điều tra, truy tố, xét xử vụ án liên quan đến người dưới 18 tuổi, có hiểu biết cần thiết về tâm lý học, khoa học giáo dục đối với người dưới 18 tuổi… Tuy nhiên, đến nay còn nhiều quy định trong các đạo luật này chưa được hướng dẫn, dẫn đến việc hiểu và áp dụng các quy định của pháp luật còn chưa thống nhất.
Do đó, mục tiêu của việc biên soạn cuốn sách này là nhằm góp phần thống nhất trong nhận thức và áp dụng pháp luật, đồng thời, trang bị các kỹ năng cần thiết cho Kiểm sát viên, Kiểm tra viên trong quá trình thực hành quyền công tố, kiểm sát việc khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử một số vụ án, vụ việc xâm hại phụ nữ, trẻ em; qua đó, bảo vệ tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của phụ nữ, trẻ em trong hoạt động tố tụng hình sự; đồng thời, cung cấp thông tin về các quy định của pháp luật hình sự, tố tụng hình sự liên quan đến việc xử lý hành vi xâm hại phụ nữ, trẻ em cho tất cả các đối tượng độc giả quan tâm.
Nội dung cuốn sách được biên soạn gồm các phần sau đây:
PHẦN I. Giải đáp vướng mắc trong áp dụng quy định của Bộ luật Hình sự về các tội xâm hại phụ nữ, trẻ em
PHẦN II. Giải đáp vướng mắc trong áp dụng quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự và các văn bản hướng dẫn về việc khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử các vụ án, vụ việc xâm hại phụ nữ, trẻ em
PHẦN III. Giải đáp vướng mắc về kỹ năng của Kiểm sát viên khi làm việc với phụ nữ, trẻ em bị xâm hại
PHỤ LỤC
- Phụ lục số 01: Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về phòng, chống xâm hại phụ nữ, trẻ em
- Phụ lục số 02: Danh mục các tội quy định tình tiết phạm tội với phụ nữ, trẻ em là tình tiết định khung tăng nặng
- Phụ lục số 03: Bảng so sánh quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015 và Bộ luật Hình sự năm 1999 về một số tội xâm hại phụ nữ, trẻ em
Dưới đây là chia sẻ về một số kinh nghiệm thực hành quyền công tố và kiểm sát việc giải quyết án xâm hại tình dục trẻ em để bạn đọc tham khảo:
Để thực hiện đúng, đầy đủ quy định của BLHS, Bộ luật Tố tụng hình sự và các văn bản quy phạm pháp luật khác có liên quan, góp phần thống nhất trong nhận thức, trang bị các kỹ năng cần thiết cho Kiểm sát viên (KSV) trong quá trình thực hành quyền công tố, kiểm sát việc khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử các vụ án xâm hại tình dục trẻ em, bảo vệ tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của trẻ em trong hoạt động tố tụng hình sự, tác giả rút ra một số kinh nghiệm sau:
Thứ nhất, khi giải quyết các vụ án xâm hại tình dục trẻ em, cơ quan tiến hành tố tụng cần phải làm rõ các đặc điểm riêng biệt như: Độ tuổi, đặc điểm tính cách của nạn nhân, hoàn cảnh gia đình; bởi lẽ, đây là các yếu tố quan trọng hàng đầu để nhận diện tội phạm và người bị xâm phạm. Mặt khác, xuất phát từ đặc thù của đối tượng bị xâm hại là trẻ em đang trong giai đoạn phát triển, chưa hoàn thiện về mặt sinh lý và tâm lý, các dấu vết của loại tội phạm này thường nhanh chóng bị mất mà yêu cầu đặt ra là phải thu thập nhanh chóng, kịp thời đúng trình tự quy định. Vì vậy, trong công tác giải quyết các vụ việc xâm hại tình dục trẻ em, KSV cần chủ động phối hợp chặt chẽ ngay từ khi tiếp nhận tin báo, tố giác về tội phạm, kịp thời yêu cầu Cơ quan điều tra phối hợp với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, bác sĩ chuyên khoa phụ sản, cán bộ đã được đào tạo chuyên môn về quản lý, chăm sóc, giáo dục trẻ em để xử lý thông tin ban đầu; kịp thời thu giữ dấu vết vật chất đặc biệt là lông, tóc, sợi, dịch, máu, quần áo, công cụ trong các vụ án xâm hại tình dục trẻ em; thăm khám, thu thập dấu vết, vật chứng có liên quan trên thân thể nạn nhân để tiến hành giám định pháp y trong thời gian nhanh nhất nhằm kết luận có hay không dấu hiệu xâm hại tình dục.
Thứ hai, đối với một số vụ việc xâm hại tình dục trẻ em, khi xảy ra người bị hại và gia đình vì dư luận, định kiến xã hội, sợ ảnh hưởng đến tâm lý trẻ mà từ chối không hợp tác khai báo và không cung cấp thông tin liên quan, thậm chí tìm cách che giấu hành vi phạm tội cho chính đối tượng. Đối với những trường hợp này, Kiểm sát viên cần tìm cách gặp và tiếp cận với bị hại hoặc đại diện bị hại, tùy vào từng đối tượng mà có cách tiếp cận khác nhau như: Đối với người đồng bào dân tộc thiểu số thì có thể thông qua già làng, trưởng bản; đối với những gia đình có tôn giáo, tín ngưỡng riêng thì cần thông qua những người có chức sắc, có uy tín, có tầm ảnh hưởng đối với họ… để nhờ họ động viên, tác động phía gia đình và người bị hại hợp tác đưa tội ác của người phạm tội ra trừng trị trước pháp luật.
Trong trường hợp không mời được chuyên gia tâm lý hỗ trợ điều tra, xác minh thì bản thân cán bộ, KSV được phân công giải quyết khi tiếp cận trẻ em cần quan sát thái độ, cử chỉ, hành động của các em. Khi hỏi trẻ em cần hỏi những câu rõ ý để trẻ em trả lời đúng, sử dụng từ ngữ đơn giản, dễ hiểu mà ở nhà ông bà, bố mẹ hay dùng để trao đổi với trẻ. Chú ý những trẻ có những biểu hiện như: Nép và bám chặt vào cha mẹ, không dám nhìn người lạ, òa khóc khi gặp người lạ, trên người có dấu vết, khi lấy lời khai người nhà nạn nhân cần hỏi gia đình xem khi đêm ngủ các em có biểu hiện giật mình và tự nhiên khóc thét lên, ngại tắm, sợ cởi quần áo khi tắm, sợ bị người khác chạm vào người, không thích đến chỗ đông người, không thích ở một mình, thay đổi tính nết, tự nhiên có tiền hoặc quà, phát ngôn những từ mới, vẽ hình ảnh bất thường về tình dục, có hành vi tình dục không phù hợp, để có phương pháp tiếp cận trẻ phù hợp khi lấy lời khai của các em ngay từ những lần đầu tiên, tạo cho các em có cảm giác yên tâm, thân thiện mà tự bộc bạch, khai báo, giãi bày suy nghĩ, giúp cơ quan chức năng sớm nhận diện hành vi phạm tội của đối tượng.
Thứ ba, đối với trường hợp bị hại là những em có quan hệ tình cảm, yêu đương với đối tượng, đồng ý hoặc chủ động rủ rê, tạo điều kiện, gợi ý quan hệ tình dục trước, đến khi bị phát hiện do các em chưa nhận thức đầy đủ đã đồng tình hoặc chủ động trong quan hệ tình dục; khi người lớn phát hiện thường không động viên, nâng đỡ mà dùng bạo lực với các em, cộng với cảm giác mặc cảm, tội lỗi các em đã khai báo không đúng sự thật hoặc trường hợp khi trẻ em bị xâm hại nhưng do bị đe dọa nên sợ không dám nói ra sự thật… Trong những trường hợp này, KSV phải kịp thời nắm bắt diễn biến tâm lý các em, yêu cầu Điều tra viên có phương pháp, cách thức tiếp cận ghi lời khai thu thập chứng cứ cho phù hợp như: Chọn địa điểm lấy lời khai tại địa phương khác, địa điểm không nhất thiết phải là trụ sở cơ quan đơn vị theo quy định mà có thể ở nơi khác do bị hại, người liên quan, người làm chứng lựa chọn… nhằm tạo cảm giác thân thiện và đảm bảo bí mật cá nhân, thân thể để trẻ thấy được tôn trọng, được chia sẻ, được thấu hiểu, yên tâm trình bày nội dung sự việc một cách trung thực nhất.
Thứ tư, công tác khám nghiệm hiện trường đối với loại án này cũng hết sức quan trọng, đòi hỏi tính khẩn trương, kịp thời và nhanh chóng tỉ mỉ, toàn diện hơn các loại hiện trường khác, bởi chứng cứ vật chất phần lớn chỉ thu thập được tại hiện trường và chỉ thu thập được trong một thời gian nhất định.
Thứ năm, khi phân công cán bộ giải quyết vụ án nên ưu tiên nữ, có kinh nghiệm về lĩnh vực này; trong quá trình giải quyết án cần có thêm chuyên gia tâm lý, thông dịch viên, tổ chức đoàn hội cùng tham gia tác động, hỗ trợ điều tra, xác minh nhằm tạo điều kiện thuận lợi và đạt hiệu quả cao nhất.
Thứ sáu, cần đào tạo, bồi dưỡng, tập huấn về tâm lý, giáo dục đối với người dưới 18 tuổi cho cán bộ điều tra, KSV, Thẩm phán để giải quyết các vụ án có liên quan đến người chưa thành niên, trong đó có nhóm tội xâm phạm tình dục trẻ em.
4. Đánh giá bạn đọc
Cuốn sách là tài liệu phục vụ đắc lực cho Kiểm sát viên trong thực tiễn công tác thực hiện quyền công tố, kiểm sát việc khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử các vụ án, vụ việc xâm hại phụ nữ, trẻ em. Là cẩm nang công tác dành cho Kiểm sát viên.
5. Kết luận
Hy vọng những chia sẻ trên đây của chúng tôi sẽ là một nguồn tư liệu đánh giá chất lượng sách hiệu quả tin cậy của bạn đọc. Nếu thấy chia sẻ của chúng tôi hữu ích, bạn hãy lan tỏa nó đến với nhiều người hơn nhé!
