1. Các giai đoạn cơ bản của văn học Việt Nam thời kì từ đầu thế kỉ XX đến Cách mạng tháng Tám 1945
Khái niệm " văn học hiện đại" được dùng trong bài học được hiểu theo quan niệm đối lập với hình thái văn học thời trung đại
Từ đầu thế kỷ XX, nền văn học Việt Nam mới thật sự bước vào quá trình hiện đại hóa. Xã hội Việt Nam có nhiều có những thay đổi lớn dẫn đến những biến đổi sâu sắc trong ý thức tâm lý của con người. Nền văn hóa và tâm hồn người Việt đến lúc đó có điều kiện vượt qua được ngoài giới hạn của khu vực ảnh hưởng đến văn hóa, văn học cổ Trung Hoa để tiếp xúc với thế giới hiện đại. Những điều kiện đó đã thúc đẩy và tạo điều kiện thuận lợi cho văn học phát triển. Văn học phát triển mau lẹ về mọi mặt theo hệ thống thi pháp hiện đại. Cả về nội dung và tư tưởng, hình thức và thi pháp.
Quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam thời kì này diễn ra qua ba giai đoạn
Giai đoạn thứ nhất (từ đầu thế kỳ đến Cách Mạng tháng Tám 1945) đây là giai đoạn chuẩn bị các điều kiện vật chất cho văn học phát triển. Giai đoạn thứ hai ( khoảng từ 1920 đến 1930) là giai đoạn giao thời, hoàn tất các điều kiện để văn học phát triển vượt bậc ở giai đoạn thứ ba. Giai đoạn thứ ba ( từ khoảng năm 1930 đến năm 1945) là giai đoạn phát triển rực rỡ có sự cách tân sâu sắc ở nhiều thể loại, đặc biệt là tiểu thuyết, truyện ngắn và thơ, phóng sự và sự phê phán ra đời và đạt nhiều thành tựu.
A. Giai đoạn 1:
Từ đầu thế kỉ XX đến khoảng năm 1920
- Chữ quốc ngữ được truyền bá rộng rãi tác động đến việc ra đời của văn xuôi
- Báo chí và phong trào dịch thuật phát triển giúp cho câu văn xuôi và nghệ thuật tiếng việt trưởng thành và phát triển
- Những thành tựu đạt được là sự xuất hiện của văn xuôi và truyện kí ở miền Nam
- Thành tựu chính của văn học trong giai đoạn này vẫn thuộc về bộ phận văn học yêu nước nư Phan Bội Châu, Phân Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Ngô Đức Kế,...
Nhìn chung văn học chưa thoát khỏi hệ thống văn học trung đại
B. Giai đoạn 2
Từ năm 1920 đến 1930
Quá trình hiện đại hóa đạt được nhiều thành tích với sự xuất hiện của các thể loại truyền thống: tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, Hoàng Ngọc Phách,..; Truyện ngắn: Nguyễn Bá Học, Phạm Duy Tốn,...; thơ: Tản Đà, Trần Tuấn Khải,...
C. Giai đoạn 3
Từ 1930 đến 1945
Có sự cách tân sâu sắc ở nhiều thể loại, đặc biệt là tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ phóng sự, phê bình ra đời và đạt được nhiều thành tựu
Về thơ có phong trào mới :
- Tiểu thuyết có nhóm Tự lực văn đoàn
- TRuyện ngắn có: Nguyễn Công Hoan, Nam Cao,...
- Phóng sự có Tam Lang, Vũ Trọng Phụng,...
- Bút kí, tùy bút: Xuân Diệu, Nguyễn Tuân,...
2. Nguyên nhân của sự phát triển Văn học Việt Nam
Nguyên nhân sự phát triển mau lẹ của văn học Việt Nam thời kì này:
- do sự thúc bách của yêu cầu thời đại
- sức sống mãnh liệt của dân tộc mà hạt nhân là lòng yêu nước và tinh thần dân tộc.
- sự xuất hiện của tầng lớp trí thức Tây học ở họ có sự thức tỉnh mạnh mẽ của ý thức cá nhân và khao khát đóng góp một cái gì thực sự thức tỉnh mạnh mẽ của ý thức cá nhân và khao khát đóng góp một cái gì đó thật sự cho đất nước và dân tộc Việt Nam.
- Khoa học phát triển công chúng đông đảo và văn chương trở thành một thứ hàng hóa, viết văn trở thành một nghề kiếm sống.
Các nhà thơ trong thời kỳ này có ý thức tự giác cao hơn về trách nhiệm của người viết cầm bút về quan niệm nghệ thuật và khuynh hướng thẩm mỹ của mình. Cộng thêm sự ra đời của phê bình văn học đã dẫn đến sự phân hóa thành nhiều xu hướng trong nội bộ nền văn học.
Hai bộ phận cơ bản bao gồm:
- Bộ phận văn học phát triển hợp pháp bao gồm các sáng tác được đăng tải và xuất bản công khai. Những tác phẩm này vẫn có tính dân tộc và tư tưởng lành mạnh nhưng không có được ý thức cách mạng và tinh thần chống đối trực tiếp chính quyền thực dân. Bộ phận này chia thành hai khuynh hướng văn học lãng mãn và văn học hiện thực.
b. Bộ phận văn học phát triển bất hợp pháp và nửa hợp pháp là sản phẩm của các nhà văn chiến sĩ. Họ coi đã dùng văn chương như một thứ vũ khí chiến đấu sắc bén để chống lại kẻ thù. Các tác giả tiêu biểu gồm có như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Hồ Chí Minh, Tố Hữu,..
- Văn học hình thành từ hai bộ phận và phân hóa thành nhiều xu hướng vừa đấu tranh với nhau vừa bổ sung cho nhau để cùng phát triển
a. Bộ phận văn học công khai là văn học hợp pháp tồn tại trong vòng luật pháp của chính quyền thực dân phong kiến. Những tác phẩm này có tính dân tộc và hệ tư tưởng lành mạnh nhưng không có ý thức cách mạng và tinh thần chống đối trực tiếp với chính quyền thực dân. Phân hóa thành nhiều xu hướng.
- Xu hướng về văn học lãng mạn:
+ Nội dung: thể hiện cái tôi trữ tình đầy cảm xúc, những khát vọng và ước mơ
+ Đề tài; thiện nhiên, tình yêu, tôn giáo
+ Thể loại: thơ và văn xuôi trữ tình
- Xu hướng văn học hiện thực:
+ Nội dung: phản ánh hiện thực thông qua những hình tượng điển hình
+ Đề tài: những vấn đề xã hội
+ Thể loại: tiểu thuyết, truyện ngắn, phóng sự
b. Bộ phận văn học không công khai là văn học cách mạng, phải lưu hành bí mật. Đây cũng là bộ phận của văn học cách mạng và nó trở thành dòng chủ của văn học sau này.
- Nội dung:
+ Thể hiện sự đấu tranh chống thực dân và tay sai
+ Văn học thể hiện nguyện vọng của dân tộc và quốc gia là sự độc lập tự do
+ Văn học còn bộc lộ nhiệt tình vì đất nước
- Nghệ thuật:
+ Hình tượng trung tâm là người chiến sĩ
+ Chủ yếu là văn vần
Hai bộ phận văn học trên có sự khác nhau về quan điểm nghệ thuật và khuynh hướng thẩm mỹ.
3. Sơ đồ tư duy khái quát về văn học Việt Nam trước cách mạng tháng Tám
Văn học Việt Nam từ cách mạng tháng Tám đến hết thế kỉ XX thì được thể hiện qua 4 phương diện gồm:
- Hoàn cảnh lịch sử, xã hội, văn hóa: chiến tranh cứu nước kéo dài 30 năm; miền Bắc xây dựng CNXH
- Chặng đường phát triển: Chặng đường từ năm 1945 - 1954; chặng đường 1955 - 1964; chặng đường từ năm 1965 - 1975
- Đặc điểm của văn học Việt Nam từ 1945 đến nay gồm: Vận động theo hướng cách mạng hóa; hướng về đại chúng; mang khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn;
- Khái quát về văn học Việt nam từ năm 1975 đến hết thế kỉ XX: Đề tài chủ đề rất đa dạng và phong phú; Thơ ca và truyện ngắn có nhiều thành tựu; Các tác giả trẻ tích cực cách tân nghệ thuật; Văn xuôi thì có nhiều khởi sắc; Kịch nói phát triển; Văn học bước vào chặng đường đổi mới.
Để thấy được sự phát triển mạnh mẽ của văn học Việt Nam từ cách mạng tháng Tám đến hết thế kỉ XX thì bên cạnh Sơ đồ tư duy khái quát về nền văn học Việt Nam từ cách mạng tháng Tám đến hết thế kỉ XX thì bạn đọc có thể tham khảo thêm khái quát về văn học Việt nam từ đầu thế kỉ XX đến cách mạng tháng Tám 1945 , Sơ đồ tư duy văn học trung đại Việt Nam, khái quát về văn học Việt Nam từ năm 1975 đến nay. Để có thể hiểu hơn và cảm nhận được về văn học Việt Nam thời kỳ trước để ta thấy được những thành tựu đã đạt được trong nền văn học nước nhà.
Bạn đọc có thể tham khảo bài viết sau: Hình ảnh người phụ nữ qua một số tác phẩm văn học trung đại
Bài viết trên Luật Minh Khuê đã gửi tới bạn đọc chi tiết về vấn đề: Hướng dẫn tạo sơ đồ tư duy văn học Việt Nam từ đầu thế kì XX đến cách mạng tháng Tám năm 1945. Trong bài viết Luật Minh Khuê đã gửi tới bạn đọc chi tiết nội dung sơ đồ và các vấn đề liên quan. Cảm ơn bạn đọc đã theo dõi bài viết.
