1. Tác giả và tác phẩm

1.1. Tác giả Phạm Tiến Duật

- Phạm Tiến Duật, tên thật mà cũng là bút danh, sinh ngày 14-1-1941, mất năm 2007. Quê gốc: huyện Thanh Ba - tỉnh Phú Thọ. Tốt nghiệp trường Đại học Sư phạm Hà Nội môn Văn năm 1964, chưa đi dạy ngày nào, ông nhập ngũ (1965). Mười bốn năm trong quân đội thêm tám năm ở Trường Sơn, đoàn vận tải Quang Trung 559. Có thể nói: Trường Sơn đã tạo nên thơ Phạm Tiến Duật, và Phạm Tiến Duật cũng là người mang được nhiều nhất Trường Sơn vào thơ.

- Thơ Phạm Tiến Duật tập trung thể hiện hình ảnh thế hệ trẻ trong cuộc kháng chiến chống Mĩ qua các hình tượng người lính và cô thanh niên xung phong trên tuyến đường Trường Sơn. Thơ ông có giọng điệu sôi nổi, trẻ trung, hồn nhiên, tinh nghịch mà sâu sắc.

- Phạm Tiến Duật được trao tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật năm 2001 và được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học Nghệ thuật năm 2012. Một số tác phẩm tiêu biểu của ông như: Vầng trăng quầng lửa (thơ, 1970), Ở hai đầu núi (thơ, 1981), Vầng trăng và những quầng lửa (thơ, 1983), Thơ một chặng đường (tập tuyển, 1994), Nhóm lửa (thơ, 1996), Tiếng bom và tiếng chuông chùa (trường ca, 1997), Vừa làm vừa ghi (tập tiểu luận, 2003),......



1.2. Tác phẩm "Bài thơ về tiểu đội xe không kính"

- Hoàn cảnh sáng tác: Bài thơ về tiểu đội xe không kính nằm trong chùm thơ Phạm Tiến Duật được tặng giải Nhất cuộc thi thơ của báo Văn nghệ năm 1969 và được đưa vào tập thơ vầng trăng quầng lửa của tác giả.

- Bố cục: Gồm 4 phần:

  • Phần 1 (Từ đầu ...........đến "như sa như ùa vào buồng lái"): Tư thế hiên ngang của người lính lái xe lái xe tiểu đội xe không kính ra trận.
  • Phần 2 (Tiếp theo ..........đến "mưa ngừng, gió lùa khô mau thôi"): Tinh thần lạc quan của người lính lái xe trước hoàn cảnh nguy hiểm, khó khăn.
  • Phần 3 (Tiếp theo...........đến "lại đi, lại đi trời xanh thêm"): Tình đồng đội của những người lính.
  • Phần 4 (Còn lại): Lòng yêu nước, ý chí quyết tâm chiến đấu chống lại giặc ngoại xâm giành lại độc lập cho miền Nam, cho Tổ Quốc và thống nhất đất nước.

- Giá trị nội dung: Bài thơ của Phạm Tiến Duật đã khắc họa một hình ảnh độc đáo: "Những chiếc xe không kính". Qua hình ảnh những chiếc xe không kính ngộ nghĩnh, độc đáo giữa tuyến đường Trường Sơn ác liệt trong thời kì chống Mĩ cứu nước, tác giả khắc hoạ hình ảnh nhưng người lính lái xe hiên ngang, dũng cảm, trẻ trung, lạc quan yêu đời, bất chấp khó khăn nguy hiểm và ý chí chiến đấu giải phóng miền Nam.

- Giá trị nghệ thuật: Bài thơ kết hợp thể thơ bảy chữ và tám chữ có chất liệu hiện thực sinh động của cuộc sống ở chiến trường, sáng tạo những hình ảnh độc đáo, ngôn ngữ và giọng điệu giàu tính khẩu ngữ, tự nhiên, khoẻ khoắn. Đồn thời, bài thơ cũng sử dụng các biện pháp tu từ như điệp ngữ, hoán dụ giúp hình ảnh thơ giàu tính liên tưởng, hấp dẫn.

 

2. Soạn bài "Bài thơ tiểu đội xe không kính"

Câu 1 (Trang 133 - SGK Ngữ văn 9): Nhan đề bài thơ có gì khác lạ? Một hình ảnh nổi bật trong bài thơ là những chiếc xe không kính. Vì sao có thể nói hình ảnh ấy là độc đáo?

Nhan đề và hình ảnh những chiếc xe không kính:

- Nhan đề thơ có dung lượng khá dài, cách dùng từ lạ và cụ thể tạo sự độc đáo rất riêng. Rõ ràng nhìn vào kết cấu của tác phẩm thì người đọc hoàn toàn có thể biết được đây là một bài thơ nhưng tác giả lại cố tình thêm hai chữ “bài thơ” vào trước “tiểu đội xe không kính”. Dụng ý nghệ thuật ở đây chính là thể hiện cách khai thác hiện thực từ tác phẩm của nhà thơ. Phạm Tiến Duật thấy được chất thơ, chất trữ tình về hiện thực kháng chiến khốc liệt, đầy gian khổ và hi sinh. Nói cách khác cuộc kháng chiến cam go này là bài thơ với nhiều nốt trầm nốt bổng, có đủ vị hy sinh, yêu thương và cháy bỏng với lý tưởng.

=> Nhan đề làm sáng lên vẻ đẹp lãng mạn, tinh tế và tình tứ từ hiện thực chiến tranh gian khổ, khó khăn mà chỉ có đôi mắt nghệ sĩ như Phạm Tiến Duật mới thấy được.

- Hình ảnh “những chiếc xe không kính” độc đáo và thú vị:

  • Ý nghĩa tả thực: Đây là hình ảnh thơ rất trần trụi, rất khốc liệt của chiến tranh về những chiếc xe tuy trực tiếp đi ra vào khói lửa, chở trên đó bao lương thực, vũ trang và tính mạng con người nhưng đến bộ phận tối thiểu nhất là kính để che chắn và bảo vệ thì cũng không có. Sự thiếu thốn ấy không phải từ lúc đã có “Không có kính không phải vì xe không có kính” mà bởi “bom giật, bom rung” nên kính bị vỡ nát và từ đó những chiếc xe trở thành “không kính”.
  • Ý nghĩa biểu tượng: Hình ảnh những chiếc xe không kính là biểu tượng sâu sắc nhất cho hiện thực khó khăn, gian khổ mà quân dân ta phải trải qua. Họ chiến đấu trong hoàn cảnh vô cùng thiếu thốn và hiểm nguy nhưng chưa từng chùn bước. Qua đó làm sáng lên phẩm chất cao đẹp, dũng cảm và tâm hồn nghệ sĩ của những người lính lái xe trên tuyến lửa Trường Sơn năm ấy.

Câu 2 (Trang 133 - SGK Ngữ văn 9): Những chiếc xe không kính đã làm nổi bật hình ảnh người lái xe trên tuyến đường Trương Sơn. Em hãy phân tích hình ảnh người lính lái xe trong bài thơ (chú ý: tư thế hiên ngang, tinh thần dũng cảm bất chấp khó khăn, nguy hiểm, niềm vui sôi nổi của tuổi trẻ trong tình đồng đội, ý chí chiến đấu vì miền Nam).

- Những người lính có tư thế ra trận rất ung dung, chưa từng run sợ trước chết chóc nhưng không kém phần khí thế và tràn đầy quyết tâm ra trận. 

  • “Ung dung buồng lái ta ngồi” => Đảo ngữ bằng tính từ “ung dung” giúp thể hiện tối đa tâm thế bình thản của người lính, đại từ nhân xưng “ta” thể hiện ngạo khí với đời, không hề sợ hãi, không hề chùn bước.
  • “Nhìn đất, nhìn trời, nhìn thẳng” => Điệp từ “nhìn” ba lần mang tâm thế ngẩng cao đầu của những con người quả cảm. Dù đối mặt với bom đạn mà chẳng có bất cứ một bảo hộ an toàn nào thì họ vẫn đầy lạc quan để nhìn thẳng vào đất trời, nhìn thẳng vào khó khăn để chiến đấu và chiến thắng.
  • Điệp cấu trúc “Không có kính … ừ thì” “chưa cần …” => Tinh thần lạc quan bất chấp gian khổ. Họ thấy được gian khổ và không hề trốn tránh hiểm nguy. Tiếng “ừ thì” mang tính chất chấp nhận nhưng không hề bi quan và chạy trốn. Họ chấp nhận khó khăn như lẽ hiển nhiên và xem việc mình phải vượt qua nó cũng là điều bắt buộc.

- Tâm hồn trẻ trung, lãng mạn. Tuy phải đối diện với gian khổ, hiểm nguy từng giây từng phút nhưng chưa bao giờ tâm hồn họ khô khan hay bất lực trước cuộc sống. Sức trẻ thổi vào tâm hồn họ sự lãng mạn và tươi tắn.

  • “Nhìn nhau mặt lấm cười ha ha”, “Bụi phun tóc trắng như người già”, ” Mưa ngừng gió lùa mau khô thôi”

=> Họ nhìn gian khổ bằng ánh mắt trẻ trung pha chút tinh nghịch, cười đùa nhau để quên đi khó khăn.

- Tình đồng chí, đồng đội thắm thiết, cùng nhau vượt qua mọi thử thách.

  • Hình ảnh cái bắt tay qua khung kính vỡ => Con đường ra trận dù có nhiều hiểm nguy nhưng chưa bao giờ các anh cảm thấy cô đơn và thiếu thốn bởi luôn có những người anh em, những người đồng chí kề vai sát cánh. Họ gặp nhau tình cờ trên đường hành quân, cùng bắt tay nhau qua khung kính vỡ. Như vậy, hoàn cảnh thiếu thốn lại là cơ hội để họ xích lại gần nhau hơn. Và cũng chính cái bắt tay ấy đã tiếp thêm rất nhiều động lực để họ tiếp tục chiến đấu và cống hiến tuổi xuân của mình cho tổ quốc.
  • Lúc dừng nghỉ, các anh quay quần bên nhau cùng chia sẻ, trò chuyện và nghỉ ngơi giống như người trong cùng một gia đình.

- Tinh thần quyết tâm, kiên trì cao độ của người lính: Bất chấp muôn vàn khó khăn và cả chết chóc mà họ có thể gặp bất kì lúc nào trên đường hành quân, những người lính dũng cảm vẫn luôn sẵn sàng lăn xả, sẵn sàng cống hiến cả tuổi thanh xuân của mình để dành lại độc lập dân tộc, toàn vẹn và thống nhất cho non sông. Câu thơ “Chỉ cần trong xe có một trái tim” mang âm điệu như một lời thề son sắt. Chỉ cần luôn giữ vững tình yêu tổ quốc, chỉ cần một ngày, một giây một phút trái tim của các anh vẫn còn đập thì vẫn luôn chiến đấu và hi sinh đến hơi thở cuối cùng.

=> Hình ảnh người lính lái xe tiêu biểu cho thế hệ trẻ trong cuộc kháng chiến chống Mỹ với sự pha trộn rất nhiều phẩm chất: tếu táo, lạc quan, dũng cảm, gắn bó với đồng đội và quan trọng nhất là tinh thần quyết tử vì tổ quốc quyết sinh.

Câu 3 (Trang 133 - SGK Ngữ văn 9): Em có nhận xét gì về ngôn ngữ, giọng điệu của bài thơ này? Những yếu tố đó đã góp phần như thế nào trong việc khắc hoạ hình ảnh những người lính lái xe Trường Sơn?

- Ngôn ngữ bài thơ sinh động nhưng tự nhiên, hoàn toàn không có sự lên gân hay cách điệu giống y hệt như lời ăn tiếng nói của những người lính lái xe ở chiến trường. Họ có sự vui đùa, tếu táo, có chút thi vị hóa hoàn cảnh khốc liệt lại có chút tâm tình thủ thỉ ở trong lời nói của mình.

- Ngôn ngữ có chất trẻ trung của những chàng lính sinh viên. Nếu so sánh với ngôn ngữ của những người lính thời kháng chiến chống Pháp trong bài thơ Đồng chí có thể thấy được nét khác biệt rất rõ. Những người lính chống Pháp phần lớn xuất phát là nông dân nên ngôn ngữ của họ có sự chân chất, mộc mạc còn những người lính trẻ trong thời chống Mỹ chủ yếu là sinh viên các trường Đại học tình nguyện ‘cởi áo thư sinh mặc áo lính” nên trong câu từ của họ có chút trẻ trung, kiêu hãnh và cũng rất vui đùa tếu táo đúng chất trẻ.

=> Ngôn ngữ, giọng điệu ấy góp phần khắc họa hình ảnh người lính trẻ trung, bất chấp mọi gian khổ mà vẫn lạc quan, yêu đời,…

Câu 4 (Trang 133 - SGK Ngữ văn 9): Cảm nghĩ của em về thế hệ trẻ thời kháng chiến chống Mĩ qua hình ảnh người lính trong bài thơ? So sánh hình ảnh người lính ở bài thơ này và ở bài Đồng chí.

- Cảm xúc, suy nghĩ về thế hệ trẻ thời kỳ kháng chiến chống Mỹ: Khâm phục những người lính hiên ngang, kiên cường, bất khuất, dũng cảm, bất chấp mọi khó khăn nguy hiểm, luôn hướng về phía trước vì mục đích và lý tưởng cao đẹp bảo vệ Tổ quốc. Đồng thời thể hiện sự yêu mến, trân trọng tinh thần sôi nôi, vui nhộn, tinh nghịch, lạc quan của những người lính trong chiến tranh.

* So sánh hình ảnh người lính ở bài "Bài thơ về tiểu đội xe không kính" với bài thơ "Đồng Chí":
- Điểm chung:
Hai hình tượng người lính của hai bài thơ đều là những người lính có tinh thần lạc quan, yêu đời, phải trải qua rất nhiều khó khăn gian khổ, người thì thiếu thốn tân trang, chịu đựng cái khốc liệt của thời tiết,…. Người thì phải trải qua con đường chiến đấu với hoàn cảnh không thể thiếu thốn hơn nhưng luôn lấy những khó khăn làm nguồn vui không quản khó thiếu thốn mà vững tin ý chí với cách mạng. Đồng thời đều có một tình đồng chí, đồng đội đồng cam cộng khổ sâu sắc.

- Điểm riêng:

  • Người lính trong bài thơ Đồng chí: Xuất phát từ chốn thôn quê nên ở họ có sự mộc mạc của ruộng vườn. Bài thơ tập trung ca ngợi tinh thần đồng chí của những người lính dù phải trải qua bao nhiêu khó khăn.
  • Người lính trong Bài thơ về tiểu đội xe không kính: Xuất phát là sinh viên nên ở họ có chất trẻ trung và táo bạo rất khác. Bài thơ hướng nhiều hơn vào việc khắc họa hình ảnh hình ảnh quả cảm, quyết liệt của những người lính lái xe trên tuyến lửa Trường Sơn. 
  • Giai đoạn lịch sử khác nhau: "Bài thơ về tiểu đội xe không kính" là giai đoạn lịch sử chống Mỹ. Còn bài thơ "Đồng chí" là thời chống Pháp.
  • Mục đích của "Bài thơ về tiểu đội xe không kính" là khắc họa vẻ đẹp hiên ngang, anh dũng của người lính lái xe. Còn bài thơ "Đồng chí" thì viết để ngợi ca tình đồng chí đồng đội cao đẹp.

* Luyện tập (Trang 133 - SGK Ngữ văn 9): Những cảm giác, ấn tượng của người lái xe trong chiếc xe không kính trên đường ra trận đã được tác giả diễn tả rất sinh động, cụ thể. Em hãy phân tích khổ thơ thứ hai để thấy rõ điều ấy.

Ở khổ thơ thứ hai, tác giả đã diễn tả những khó khăn khi chiếc xe mất đi tấm kính chắn:

" Nhìn thấy gió vào xoa mắt đắng
Nhìn thấy con đường chạy thẳng vảo tim
Thấy sao trời và đột ngột cánh chim
Như sa như ùa vào buồng lái."

Thiếu đi kính xe cũng đồng nghĩa với việc những người lính lái xe gặp phải rất nhiều những trở ngại trong quá trình làm nhiệm vụ chi viện. Không có kính khiến cho những cơn gió mang theo bụi đất nơi chiến trường lùa vào buồng lái, làm cho những đôi mắt cay xè,trở ngại tầm nhìn của những người lính lái xe “Nhìn thấy gió vào xoa mắt đắng”. Con đường phía trước như “chạy thẳng vào tim” người chiến sĩ, đó là con đường giải phóng miền Nam đang chờ ở phía trước. Không còn kính, bầu trời đầy sao và những cánh chim “như sa như ùa vào buồng lái”. Thiên nhiên như những người bạn đồng hành cùng các anh ra chiến trận.

Đó là những cảm giác, những ấn tượng được tác giả diễn tả sinh động, chân thật, thể hiện tinh thần lạc quan của người lính. Hình ảnh vè những chiếc xe không kính ấy không chỉ tái hiện lại những gian khổ, khó khăn của một thời kì lịch sử đầy dữ dội của dân tộc mà còn làm nổi bật lên tinh thần yêu nước cùng quyết tâm giải phóng miền Nam của những người lính cụ Hồ trong kháng chiến.

=> Phép phóng đại, ẩn dụ: chạy thẳng vào tim, như sa như ùa vào buồng lái khiến không gian trong xe và ngoài xe như hòa vào làm một, người lính và chiếc xe không kính có thêm những người bạn đồng hành. 

Hy vọng bài viết trên đã cung cấp cho quý bạn đọc những thông tin hữu ích. Trân trọng cảm ơn.