1. Tìm hiểu chung về tác giả, tác phẩm

1.1. Tác giả Hữu Thỉnh

Hữu Thỉnh tên đầy đủ là Nguyễn Hữu Thỉnh. Ông sinh năm 1942, quê ở Vĩnh Phúc. Ông là một trong những nhà nhà thơ trưởng thành trong thời kì kháng chiến chống Mĩ cứu nước. Năm 1963, ông gia nhập đội ngũ và bắt đầu sáng tác thơ. Ông tham gia Ban chấp hành hội nhà văn khóa III, IV, V. Từ năm 2000 ông là Tổng thư kí Hội Nhà văn Việt Nam, và năm 2005 ông là chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam. Năm 2010, ông là Chủ tịch Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các hội Văn học nghệ thuật Việt Nam kiêm Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam.

Nhà thơ Hữu Thỉnh thường viết rất nhiều bài thơ hay về con người, cuộc sống ở nông thôn và mùa thu. Các tác phẩm nổi tiếng được ông sáng tác như: Âm vang chiến hào (1975); Khi bé Hoa ra đời; Thư mùa đông (1981); Từ chiến hào tới thành phố (1985);…

 

1.2. Tác phẩm Sang thu

  • Hoàn cảnh ra đời bài thơ Sang thu:

Bài thơ Sang thu được nhà thơ Hữu Thỉnh sáng tác vào gần cuối năm 1977 trong một cuộc thi sáng tác thơ ca tại trại hè. Thời điểm ấy là ngay sau ngày giải phóng đất nước được 2 năm.

Bài thơ được in lần đầu ở báo “Văn nghệ”, sau đó in trong tập thơ “Từ chiến hào đến thành phố” (xuất bản năm 1991).

  • Thể thơ: Năm chữ.
  • Phương thức biểu đạt: Biểu cảm, miêu tả.
  • Bố cục bài thơ Sang thu: Bố cục bài thơ Sang thu gồm có 3 phần:
    • Phần 1 (Khổ 1): Cảm nhận về thiên nhiên lúc giao mùa, tín hiệu báo thu về.
    • Phần 2 (Khổ 2): Cảm nhận về quang cảnh trời đất lúc vào thu.
    • Phần 3 (Khổ 3): Những biến chuyển âm thầm của tạo vật và suy ngẫm về cuộc đời người lúc chớm thu.
  • Ý nghĩa nhan đề bài Sang thu:

Ý nghĩa nhan đề bài thơ Sang thu mang đậm chất trữ tình và sâu sắc. Trước hết, nhan đề giúp người đọc cảm nhận được những tín hiệu đặc trưng của mùa thu ở vùng đồng bằng Bắc bộ Việt Nam. “Sang thu” là một nhan đề lãng mạn, giàu sức gợi. Là “Sang thu” chứ không phải “Thu sang”. Dường như ngay từ nhan đề tác giả đã muốn nhấn mạnh sự chuyển biến: đất trời sang thu, đời người cũng sang thu.

Ngoài ra, nhan đề này còn có ý nghĩa bộc lộ những cảm nhận tinh tế của Hữu Thỉnh về sự chuyển mình của đất trời trong khoảnh khắc sang thu. Qua nhan đề Sang thu, người đọc phần nào cảm nhận được những rung cảm tác giả trước vẻ đẹp tạo hoá. Hơn thế nữa là thể hiện tình yêu thiên nhiên cuộc sống của nhà thơ.

  • Giá trị nội dung:

Bài thơ ghi lại bước đi rất nhẹ, rất khẽ của thời gian trong khoảnh khắc giao mùa và Hữu Thỉnh cũng khéo léo gửi gắm những suy tư về con người, cuộc đời sau mỗi vần thơ.

  • Giá trị nghệ thuật:
    • Thể thơ năm chữ.
    • Nhạc điệu trong sáng, tha thiết, gần gũi với dân ca.
    • Nhiều hình ảnh đẹp, giản dị, gợi cảm với những so sánh và ẩn dụ sáng tạo.

 

2. Soạn bài Sang thu

Câu 1 (trang 71 SGK Ngữ văn 9 tập 2): Sự biến đổi của đất trời sang thu được Hữu Thỉnh cảm nhận bắt đầu từ đâu và gợi tả qua những hình ảnh, hiện tượng gì?

Sự biến đổi của đất trời sang thu được cảm nhận từ sự tinh tế của tác giả:

  • Bỗng: sự ngạc nhiên, bâng khuâng trước sự biến đổi của đất trời.
  • Hương ổi phả trong gió se: Gió se là ngọn gió nhẹ, khô và hơi lạnh. Trong ngọn gió ấy lúc này, có mang theo hương ổi, mùi thơm của hương ổi đang vào độ chín.
  • Sương chùng chình qua ngõ. 
  • Khoảnh khắc giao mùa mang tới cảm nhận ngỡ ngàng, xao xuyến trong tâm trạng tác giả. Nhà thơ gợi tả sự biến chuyển khoảnh khắc sang thu bằng nhiều yếu tố, nhiều giác quan:
  • Chim vội vã, sông dềnh dàng.
  • Đám mây mùa hạ “vắt nửa mình sang thu” – hình ảnh giàu sức biểu cảm.
  • Những chi tiết cụ thể làm nổi bật lên cảm nhận tinh tế và có chọn lọc của nhà thơ thông qua những quan sát chân thực.

Câu 2 (trang 71 SGK Ngữ văn 9 tập 2): Phân tích sự cảm nhận tinh tế của nhà thơ về những biến chuyển trong không gian lúc sang thu. (Gợi ý: qua hương vị, qua sự vận động của gió, sương, của dòng sông, cánh chim, đám mây, qua nắng, mưa, tiếng sấm. Chú ý các từ ngữ phả vào, chùng chình, dềnh dàng...)

Sự biến chuyển trong không gian lúc sang thu được tác giả Hữu Thỉnh cảm nhận vô cùng tinh tế khi nhận ra những dấu hiệu đầu tiên của mùa thu qua nhiều yếu tố, nhiều giác quan và sự rung động tinh tế. Sự tinh tế ấy được thể hiện qua các từ ngữ: bỗng, phả vào, chùng chình, dềnh dàng, vắt nửa mình.

Hương ổi lan vào không gian, phả vào gió se. Hình ảnh sương đầu thu gợi lên vẻ đẹp êm dịu của bức tranh thiên nhiên. Bên cạnh đó, bức tranh còn được tô điểm thêm bởi những cánh chim bắt đầu vội vã buổi hoàng hôn.

  • Khứu giác và xúc giác: bất chợt nghe mùi thơm của ổi đang vào độ chín phả vào ngọn gió nhẹ, khô và hơi lạnh.
  • Thị giác và cảm giác: nơi đường thôn ngõ xóm, sương giăng mắc nhẹ nhàng chuyển động chầm chậm khiến nhà thơ ngỡ ngàng nhận ra thu đã về.

Dòng sông vào thu dường như cũng chảy chậm hơn, thong thả hơn so với mùa hạ. Cảm giác giao mùa được diễn tả thú vị qua đám mây mùa hạ “vắt nửa mình sang thu”.

Nắng vẫn còn, nhưng những con mưa mùa hạ đã không còn nhiều và sấm cũng không lớn như mùa hạ nữa, nó không còn khiến cây cối. Lúc này cũng bớt đi những tiếng sấm bất ngờ gắn cùng những cơn mưa rào mùa hạ thường có.

Câu 3 (trang 71 SGK Ngữ văn 9 tập 2): Theo em, nét riêng của thời điểm giao mùa hạ - thu này được Hữu Thỉnh thể hiện đặc sắc nhất qua hình ảnh, câu thơ nào? Em hiểu thế nào về hai dòng thơ cuối bài: Sấm cũng bớt bất ngờ

Trên hàng cây đứng tuổi.

(Gợi ý:

- Ý nghĩa tả thực về thiên nhiên (hiện tượng sấm, hàng cây) lúc sang thu.

- Tính ẩn dụ của hình ảnh (sấm: những vang động bất thường của ngoại cảnh, cuộc đời; hàng cây đứng tuổi: con người đã từng trải).

Hình ảnh đặc sắc nhất bài thơ đó là:

“Có đám mây mùa hạ

Vắt nửa mình sang thu”.

Với hai câu thơ này, tác giả đã rất tinh tế khi quan sát các thiên nhiên xung quanh để nhận ra sự thay đổi của thiên nhiên. Hữu Thỉnh nhìn thấy đám mây mùa hạ đang dần chuyển mình sang thu. Bằng những hình ảnh nhân hóa, hai câu thơ đã được liên tưởng gợi hình, gợi cảm và vô cùng nên thơ.

Hai câu thơ cuối bài:

”Sấm cũng bớt bất ngờ

Trên hàng cây đứng tuổi”

Hai câu thơ mang rất nhiều ý nghĩa tả thực và ý nghĩa ẩn dụ. Trước hết, ý nghĩa tả thực được thể hiện qua hình ảnh sấm gắn với cơn mưa mùa hạ cũng đã bớt dần. Về ý nghĩa ẩn dụ, hình ảnh sấm là những gì bất thường dữ dội trong cuộc sống và hàng cây đứng tuổi ẩn dụ cho người từng trải. Con người từng trải sẽ bình thản hơn, trưởng thành hơn, điềm đạm chín chắn hơn với những bão tố của cuộc đời. Mùa thu sang, tiếng sấm cũng như dịu đi, không còn khiến con người ta thấy bất ngờ. Hình ảnh “hàng cây đứng tuổi” ở đây ẩn dụ cho những con người đã từng trải qua sóng gió của cuộc đời.

 

3. Luyện tập

Dựa vào các hình ảnh, bố cục của bài thơ, viết một bài văn ngắn diễn tả cảm nhận của Hữu Thỉnh trước sự biến chuyển của đất trời lúc sang thu.

Trả lời: Dựa vào các hình ảnh, bố cục của bài thơ, viết một bài văn ngắn diễn tả cảm nhận của Hữu Thỉnh trước sự biến chuyển của đất trời lúc sang thu. Bài viết cần đảm bảo các ý sau :

  • Cảm nhận tinh tế của tác giả trước sự biến đổi của đất trời trong khoảnh khắc giao mùa.
  • Dòng suy tư đầy triết lý của nhà thơ về quy luật nhân sinh.

Đoạn văn gợi ý: Bài thơ Sang thu của nhà thơ Hữu Thỉnh là một trong những bài thơ miêu tả tinh tế, đặc sắc nhất sự biển đổi của cảnh vật trong không gian cuối hạ đầu thu. Trước khung cảnh giao mùa tuyệt đẹp ấy, tác giả không chỉ thể hiện lòng yêu mến vẻ đẹp thiên nhiên của quê hương đất nước mà còn đồng thời thể hiện những suy ngẫm về triết lý cuộc đời.

Ở hai khổ thơ đầu, một loạt những sự vật, hiện tượng thiên nhiên được tác giả khắc họa như: hương ổi, sương, sông, chim, đám mây mùa hạ. Trong khoảnh khắc giao mùa, mọi sự vật đều có sự thay đổi. Mùa thu đến kéo theo hương ổi thoang thoảng trong không gian. “Sương chùng chình qua ngõ” như cố ý nán lại, tiếc nuối níu kéo mùa hạ. Dòng chảy của sông cũng như chậm lại, thong thả hơn trong cái tiết mùa thu đang đến gần. Đám mây mùa hạ “vắt nửa mình sang thu”, hình ảnh đầy tính gợi hình. Những sự vật thiên nhiên trong bài thơ đã được tác giả thổi vào đó những hành động của con người. Cả không gian cũng như có xúc cảm, có tâm hồn. Thiên nhiên đất trời được tác giả Hữu Thỉnh khắc họa trong trạng thái lửng lơ, nửa còn là hạ, nửa đã là thu. Sang thu, nhịp sống dường như chậm lại, tất cả trở nên thư thái, nhẹ nhàng hơn. Những hình ảnh trên đã thể hiện sự quan sát nhạy bén, tinh tế của nhà thơ trước những chuyển động dù khẽ khàng của thiên nhiên. Nó cũng đồng thời bộc lộ tâm trạng vừa như nuối tiếc mùa hạ, lại vừa đang chào đón mùa thu của nhà thơ khi đứng giữa thiên nhiên giao mùa.

Nếu hai khổ thơ đầu là xúc cảm của nhà thơ trước vẻ đẹp thiên nhiên thì đến khổ thơ cuối, dòng cảm xúc ấy chuyển sang suy tư, triết lý. Thông qua cảnh sắc thiên nhiên đất trời khoảnh khắc giao mùa, nhà thơ đã bày tỏ những suy nghĩ về triết lý nhân sinh: Khi bước sang nửa bên kia con dốc cuộc đời, con người ta sẽ trở nên bản lĩnh hơn, bình tĩnh hơn trước những biến cố, bất ngờ của cuộc sống. Những hiện tượng thiên nhiên như “nắng”, “mưa”, “sấm” là biểu tượng cho những biến cố xảy đến với con người trong cuộc sống. “Hàng cây đứng tuổi” chính là hình ảnh của những con người đã từng trải, đã bước qua thời tuổi trẻ.

Những hình ảnh giàu tính biểu tượng cùng với bố cục của bài thơ đã góp phần khắc họa dòng tâm trạng, cảm nhận của nhà thơ Hữu Thỉnh trước sự biến chuyển của đất trời lúc sang thu.

Hy vọng bài viết trên đã cung cấp cho quý bạn đọc những kiến thức hữu ích. Trân trọng cảm ơn.