Mục lục bài viết

"Dế chọi" là một truyện đặc sắc của Bồ Tùng Linh, được trích từ tập "Liêu trai chí dị". Câu chuyện bắt đầu từ một thú vui tưởng như nhỏ bé của vua chúa nhưng lại kéo theo hàng loạt tai họa đối với dân thường. Qua hành trình đầy bi kịch của gia đình Thành Danh và những chi tiết kì ảo về con dế chọi, tác giả đã phơi bày sự bất công, phi lí của xã hội phong kiến, đồng thời thể hiện niềm thương cảm sâu sắc đối với những con người nhỏ bé.

Tác phẩm được học trong chương trình Ngữ văn 9, bộ Kết nối tri thức với cuộc sống và là văn bản tiêu biểu giúp học sinh nhận biết đặc trưng của truyện truyền kì: có sự kết hợp giữa hiện thực và kì ảo, cốt truyện giàu kịch tính, đồng thời gửi gắm những vấn đề xã hội và tư tưởng nhân sinh sâu sắc.

 

1. Tìm hiểu chung về tác giả Bồ Tùng Linh và tác phẩm Dế chọi

1.1. Tác giả Bồ Tùng Linh

Bồ Tùng Linh (1640 - 1715), tự Lưu Tiên, hiệu Liễu Tuyền cư sĩ, là nhà văn nổi tiếng của văn học cổ điển Trung Quốc thời nhà Thanh.

Ông sinh tại Sơn Đông trong một gia đình có truyền thống học hành nhưng đã sa sút. Khi còn trẻ, Bồ Tùng Linh từng đạt kết quả tốt trong khoa cử, nhưng con đường công danh sau đó lại vô cùng lận đận. Trong nhiều năm, ông tham gia các kì thi nhưng không đạt được công danh như mong muốn.

Phần lớn cuộc đời Bồ Tùng Linh gắn với nghề dạy học. Những trải nghiệm về khoa cử, cuộc sống khó khăn cùng sự tiếp xúc với nhiều tầng lớp trong xã hội giúp ông có điều kiện quan sát sâu sắc đời sống của người dân cũng như những bất công trong xã hội phong kiến.

Tên tuổi Bồ Tùng Linh gắn liền với "Liêu trai chí dị", tập truyện nổi tiếng gồm hàng trăm câu chuyện viết về những hiện tượng khác thường, ma quỷ, hồ li, thần tiên và những cuộc gặp gỡ kì lạ.

Điểm đặc biệt là đằng sau thế giới tưởng như hoang đường ấy lại là những vấn đề rất thực của đời sống con người. Bồ Tùng Linh thường mượn cái kì ảo để nói về cái thực, qua đó phê phán xã hội phong kiến và thể hiện khát vọng về tình yêu, hạnh phúc, công lí.

 

1.2. Tác phẩm Dế chọi

"Dế chọi" có tên nguyên tác là "Xúc chức", thuộc tập "Liêu trai chí dị".

Câu chuyện được đặt vào đời Tuyên Đức nhà Minh, khi trong cung đình thịnh hành trò chọi dế và dân gian hằng năm phải tìm dế để dâng nộp.

Từ một sở thích của nhà vua, việc tìm dế dần trở thành một thứ gánh nặng đối với người dân. Quan trên muốn làm vừa lòng vua nên ép quan dưới; quan dưới lại tiếp tục gây sức ép lên dân chúng. Chính trong hoàn cảnh ấy, bi kịch của gia đình Thành Danh bắt đầu.

Việc lựa chọn bối cảnh lịch sử trong quá khứ giúp câu chuyện vừa có vẻ chân thực, vừa tạo khoảng cách để nhà văn phê phán những vấn đề của xã hội phong kiến.

 

1.3. Thể loại của Dế chọi

"Dế chọi" thuộc thể loại truyện truyền kì.

Truyện truyền kì thường có một số đặc điểm nổi bật:

  • Xuất hiện những sự việc, nhân vật hoặc hiện tượng kì lạ.
  • Cái thực và cái ảo đan xen.
  • Yếu tố kì ảo không đơn thuần nhằm tạo sự hấp dẫn mà thường được dùng để phản ánh hiện thực.
  • Cốt truyện có nhiều biến cố bất ngờ.
  • Qua những câu chuyện khác thường, tác giả gửi gắm quan niệm về con người và xã hội.

Những đặc điểm này được thể hiện khá rõ trong "Dế chọi", đặc biệt qua việc bà đồng chỉ nơi bắt dế và sự hóa thân của con trai Thành Danh thành một con dế phi thường.

 

1.4. Bố cục Dế chọi

Có thể chia văn bản thành ba phần chính:

Phần 1: Từ đầu đến khi Thành Danh rơi vào cảnh tuyệt vọng, nghĩ đến việc tự tử.

=> Giới thiệu việc triều đình bắt dân dâng dế và hoàn cảnh khốn cùng của gia đình Thành Danh.

Phần 2: Tiếp theo đến khi Thành Danh bắt được con dế nhỏ kì lạ.

=> Gia đình vừa tìm thấy hi vọng lại rơi vào bi kịch; sau đó yếu tố kì ảo xuất hiện và tạo nên bước ngoặt.

Phần 3: Phần còn lại.

=> Con dế lập nhiều chiến tích, được tiến cung, gia đình Thành Danh đổi đời và sự thật về việc người con hóa thành dế được hé lộ.

 

2. Tóm tắt nội dung chính văn bản Dế chọi

Đời Tuyên Đức nhà Minh, trong cung rất thích trò chọi dế nên hằng năm dân gian phải tìm dế quý để dâng nộp. Quan lại các cấp vì muốn lấy lòng cấp trên đã biến việc dâng dế thành gánh nặng đối với dân chúng.

Thành Danh là một nho sinh nghèo, tính tình hiền lành, chất phác. Vì bị đẩy vào chức dịch trong làng, anh phải chịu trách nhiệm tìm dế để nộp cho quan. Thành Danh không nỡ bóp nặn dân chúng, trong khi bản thân lại không tìm được con dế đạt yêu cầu. Gia đình vì thế ngày càng khánh kiệt. Anh còn bị quan huyện đánh đập đến mức đau đớn, tuyệt vọng và nghĩ đến cái chết.

Thương chồng, vợ Thành Danh tìm đến một bà đồng để xin chỉ dẫn. Từ một bức vẽ kì lạ của bà đồng, Thành Danh tìm đến khu vực gác Đại Phật và bắt được một con dế rất tốt. Cả gia đình vui mừng, nâng niu con dế và chờ ngày đem nộp.

Nhưng tai họa bất ngờ xảy ra. Con trai chín tuổi của Thành Danh tò mò mở chậu xem dế. Con dế chạy mất và trong lúc đuổi bắt, cậu bé vô tình làm nó chết. Quá sợ hãi, đứa trẻ nhảy xuống giếng.

Khi Thành Danh trở về, anh vô cùng đau đớn. May mắn là người con vẫn còn hơi thở và sau đó tỉnh lại, nhưng thần thái ngây ngốc, suốt ngày mê man.

Sáng hôm sau, Thành Danh bất ngờ bắt được một con dế khác. Con dế này có hình dáng nhỏ bé nhưng rất khác thường. Ban đầu Thành không đánh giá cao nó, nhưng qua những lần thử sức, con dế nhỏ lại thể hiện khả năng chiến đấu phi thường: thắng những con dế lớn và thậm chí chống lại cả gà.

Thành Danh đem dế nộp cho quan. Từ quan huyện, con dế được dâng lên quan trên rồi tiến vào cung vua. Nó không chỉ chiến thắng nhiều con dế khác mà còn biết nhảy theo tiếng nhạc. Nhà vua vô cùng thích thú và ban thưởng cho quan lại.

Nhờ con dế, Thành Danh được miễn sai dịch, được giúp đỡ trên con đường khoa cử và gia đình dần trở nên giàu có.

Hơn một năm sau, người con trai hoàn toàn tỉnh táo và kể rằng trong thời gian mê man, mình đã hóa thành con dế để chiến đấu.

Qua câu chuyện đầy kì lạ ấy, tác giả cho thấy một nghịch lí đau xót: chỉ vì một thú vui của người đứng đầu mà cuộc sống của dân thường có thể bị đẩy từ yên ổn xuống vực thẳm, rồi cũng chỉ nhờ một con dế mà một gia đình lại có thể từ khốn cùng bước lên giàu sang.

 

3. Phân tích các nhân vật và nghệ thuật kể chuyện trong Dế chọi

3.1. Nhân vật Thành Danh

Thành Danh là nhân vật trung tâm của câu chuyện và cũng là người chịu ảnh hưởng trực tiếp nhất từ việc dâng nộp dế.

Trước hết, Thành Danh là một người nghèo nhưng lương thiện.

Anh bị giao nhiệm vụ thu dế nhưng không nỡ lợi dụng chức trách để sách nhiễu dân chúng. Chính sự lương thiện ấy lại khiến gia đình anh lâm vào cảnh khốn khó bởi anh vừa phải đáp ứng mệnh lệnh của quan, vừa không muốn đẩy gánh nặng sang những người dân khác.

Qua Thành Danh, tác giả cho thấy một nghịch lí của xã hội: người lương thiện lại dễ trở thành nạn nhân của một bộ máy bất công.

Bi kịch của Thành Danh ngày càng tăng lên.

Không tìm được dế, anh bị quan đánh đập. Khi may mắn tìm được một con dế quý, anh vừa có chút hi vọng thì con trai lại vô tình làm dế chết. Người con vì sợ hãi mà nhảy xuống giếng.

Một con dế vốn rất nhỏ bé bỗng trở thành thứ có khả năng quyết định tài sản, sự an nguy và thậm chí cả sinh mạng của một gia đình.

Đáng chú ý nhất là diễn biến tâm trạng của Thành Danh sau khi con gặp nạn.

Anh đau đớn trước tình cảnh của con nhưng đồng thời vẫn bị nỗi ám ảnh về việc mất con dế đè nặng. Chi tiết ấy không cho thấy Thành Danh là người cha vô tình. Ngược lại, nó cho thấy sức ép của quyền lực đã khủng khiếp đến mức có thể khiến một người cha rơi vào trạng thái giằng xé giữa tình thương con và nỗi sợ hình phạt.

Qua nhân vật Thành Danh, Bồ Tùng Linh thể hiện sự cảm thông đối với người dân thấp cổ bé họng và phơi bày sức tàn phá của bộ máy cai trị đối với cuộc sống con người.

 

3.2. Nhân vật người con trai

Con trai Thành Danh chỉ mới chín tuổi.

Ban đầu, cậu xuất hiện với tâm lí rất tự nhiên của trẻ nhỏ: tò mò muốn xem con dế mà cha mẹ đang nâng niu. Nhưng một hành động vô tình lại gây ra hậu quả quá lớn.

Khi làm chết dế, cậu bé sợ hãi đến mức tìm đến cái chết.

Chi tiết này có ý nghĩa đặc biệt.

Tác giả không chỉ kể một tai nạn gia đình mà qua đó còn cho thấy mức độ khủng khiếp của việc cống nạp. Một đứa trẻ cũng cảm nhận được rằng làm mất con dế sẽ gây ra hậu quả nghiêm trọng cho cả gia đình.

Sau đó, yếu tố kì ảo xuất hiện: trong thời gian cơ thể mê man, linh hồn đứa trẻ hóa thành con dế nhỏ phi thường để giúp cha mẹ vượt qua tai họa.

Sự hóa thân ấy vừa kì lạ vừa đau xót.

Con người phải hóa thành một con vật mua vui cho vua thì gia đình mới có cơ hội được cứu. Qua nghịch lí đó, giá trị của con người trong xã hội phong kiến hiện lên vô cùng nhỏ bé.

 

3.3. Hình tượng con dế chọi

Con dế là hình tượng trung tâm xuyên suốt tác phẩm.

Ở đầu truyện, dế là nguồn gốc của tai họa. Vì vua thích chọi dế nên quan lại tìm mọi cách thu dế từ dân chúng. Một thú vui cá nhân từ đó trở thành gánh nặng xã hội.

Đến giữa truyện, con dế lại gắn với sự sống còn của gia đình Thành Danh.

Cuối cùng, con dế nhỏ do người con hóa thành trở thành nguyên nhân giúp gia đình thoát khỏi cảnh khốn cùng và bước sang cuộc sống giàu sang.

Như vậy, số phận của cả một gia đình bị đặt trong tay một con côn trùng.

Đây chính là nghịch lí mang sức tố cáo mạnh mẽ nhất của truyện.

 

3.4. Hình ảnh vua và hệ thống quan lại

Nhà vua không xuất hiện nhiều nhưng lại là nguồn gốc của toàn bộ câu chuyện.

Chỉ vì vua thích chọi dế, các cấp quan lại bên dưới tìm cách dâng những con dế tốt để lấy lòng. Áp lực tiếp tục truyền từ cấp trên xuống cấp dưới và cuối cùng đổ lên đầu người dân.

Có thể khái quát cơ chế ấy như sau:

Sở thích của vua => quan trên muốn lấy lòng => quan dưới ép dân => người dân chịu hậu quả.

Điều đáng chú ý là các quan không quan tâm đến việc người dân phải chịu đau khổ như thế nào. Khi con dế giúp nhà vua vui, họ lại được khen thưởng và thăng tiến.

Qua đó, tác giả phê phán một bộ máy quan lại chỉ biết xu nịnh cấp trên mà bỏ mặc đời sống của dân chúng.

 

3.5. Nghệ thuật xây dựng tình huống truyện

Một trong những điểm hấp dẫn nhất của "Dế chọi" là cách tổ chức các biến cố liên tiếp.

Câu chuyện thường xuyên đưa nhân vật từ hi vọng sang tuyệt vọng rồi lại từ tuyệt vọng sang hi vọng:

Không có dế => bị đánh đập.

Tìm được dế quý => xuất hiện hi vọng.

Con làm chết dế => tai họa lớn hơn xảy ra.

Con gặp nạn => gia đình rơi xuống đáy tuyệt vọng.

Xuất hiện dế nhỏ => hi vọng trở lại.

Dế nhỏ chiến thắng => vận mệnh gia đình thay đổi.

Cách tạo nút thắt rồi liên tục mở nút khiến câu chuyện có nhịp điệu nhanh, giàu kịch tính và cuốn hút.

 

3.6. Sự kết hợp giữa hiện thực và kì ảo

Hiện thực trong truyện rất cụ thể: việc cống nạp, cảnh quan lại ép dân, gia đình khánh kiệt, nhân vật bị đánh đập, trẻ em gặp tai họa...

Nhưng bên cạnh đó lại xuất hiện những chi tiết không thể giải thích bằng logic thông thường như:

  • Bức vẽ của bà đồng chỉ đúng nơi có dế.
  • Người con hóa thành dế.
  • Con dế có sức chiến đấu khác thường.
  • Dế biết nhảy theo tiếng nhạc.
  • Sau hơn một năm, người con tỉnh lại và kể chuyện mình hóa dế.

Cái kì ảo vì vậy không tách khỏi hiện thực mà được đặt ngay giữa hiện thực.

Chính sự kết hợp này tạo nên đặc trưng của truyện truyền kì và giúp tác giả phản ánh những nghịch lí xã hội theo cách độc đáo.

 

3.7. Nghệ thuật kể chuyện

Truyện chủ yếu được kể ở ngôi thứ ba.

Người kể có khả năng bao quát sự việc nhưng cũng thường xuyên đi sâu vào trạng thái tâm lí của Thành Danh. Nhờ đó, người đọc không chỉ biết chuyện gì xảy ra mà còn cảm nhận được sự lo lắng, hi vọng, sợ hãi và tuyệt vọng của nhân vật.

Đặc biệt, ở đoạn Thành Danh đi tìm dế theo bức vẽ, hàng loạt hành động nhỏ được miêu tả liên tiếp. Việc tìm một con dế vốn rất bình thường bỗng trở thành một cuộc tìm kiếm căng thẳng bởi đằng sau con dế ấy là vận mệnh của cả gia đình.

Đây là nét đặc sắc trong cách kể chuyện của Bồ Tùng Linh: giọng kể có vẻ bình tĩnh nhưng sự việc được tổ chức theo cách khiến người đọc ngày càng cảm nhận rõ sức nặng của bi kịch.

 

4. Giá trị nội dung và ý nghĩa nhân đạo của tác phẩm

4.1. Phê phán sự bất công của xã hội phong kiến

Giá trị hiện thực nổi bật của "Dế chọi" nằm ở việc phơi bày cơ chế áp bức từ trên xuống dưới.

Tai họa bắt đầu từ một việc tưởng như rất nhỏ: nhà vua thích chọi dế.

Nhưng sở thích của người có quyền lực cao nhất nhanh chóng trở thành mệnh lệnh đối với cấp dưới. Các quan lại muốn lấy lòng cấp trên nên ép người dân phải tìm dế.

Hậu quả cuối cùng là những người không liên quan gì đến thú vui ấy lại phải mất tiền bạc, chịu đòn roi và thậm chí đối mặt với cảnh gia đình tan nát.

Qua đó, Bồ Tùng Linh cho thấy một quyết định của người có quyền lực có thể gây hậu quả rất lớn đối với người dân nếu quyền lực ấy thiếu trách nhiệm.

 

4.2. Phê phán bộ máy quan lại tham lam, xu nịnh

Các quan trong truyện không tìm cách ngăn chặn một yêu cầu phi lí.

Ngược lại, họ biến nó thành cơ hội để lấy lòng cấp trên.

Khi dế của Thành Danh được vua yêu thích, quan huyện và các quan cấp trên đều được hưởng lợi. Thành tích của họ không đến từ việc chăm lo cho dân hay quản lí xã hội tốt mà lại gắn với một con dế.

Đây chính là tiếng cười châm biếm sâu cay của tác giả đối với bộ máy quan trường.

 

4.3. Thể hiện niềm thương cảm đối với con người nhỏ bé

Tác phẩm dành nhiều trang viết cho nỗi đau của gia đình Thành Danh.

Người đọc chứng kiến cảnh một người lương thiện bị đánh đập, một gia đình mất hết tài sản và một đứa trẻ bị đẩy vào tình trạng tuyệt vọng chỉ vì một con dế.

Qua đó, có thể nhận ra thái độ của tác giả không đứng về phía quyền lực mà hướng về những con người yếu thế.

Đây là biểu hiện quan trọng của giá trị nhân đạo trong tác phẩm.

 

4.4. Đề cao phẩm chất lương thiện

Thành Danh gặp tai họa một phần vì anh không muốn lợi dụng chức dịch để bóp nặn những người dân khác.

Dù cuộc sống khó khăn, nhân vật vẫn giữ được phần nào bản tính lương thiện.

Việc cuối truyện gia đình Thành Danh được bù đắp có thể được xem như một cách để nhà văn thể hiện ước mong rằng người lương thiện sau những đau khổ cuối cùng cũng được hưởng cuộc sống tốt đẹp hơn.

 

4.5. Ý nghĩa của kết thúc truyện

Thoạt nhìn, "Dế chọi" có một kết thúc có hậu.

Gia đình Thành Danh từ nghèo khó trở nên giàu có, bản thân Thành được hưởng nhiều lợi ích, người con cuối cùng cũng hồi phục.

Nhưng phía sau kết thúc ấy vẫn là một nghịch lí cay đắng.

Thành Danh không đổi đời nhờ tài năng hay một xã hội công bằng mà nhờ con dế làm vua hài lòng. Chính điều này càng nhấn mạnh tính phi lí của xã hội được miêu tả.

Vì vậy, cái kết vừa có ý nghĩa bù đắp cho nhân vật vừa chứa đựng tiếng cười châm biếm.

 

4.6. Ý nghĩa lời bình cuối truyện

Ở phần cuối, tác giả trực tiếp đưa ra lời bình về câu chuyện.

Trọng tâm của lời bình là một vấn đề rất đáng suy ngẫm: đôi khi người đứng đầu chỉ nhất thời yêu thích một thứ, nhưng những người thực thi bên dưới lại biến sở thích ấy thành lệ bắt buộc, sau đó lợi dụng nó để sách nhiễu dân chúng.

Từ đó, tác phẩm nhấn mạnh trách nhiệm của người nắm quyền đối với cuộc sống của người dân.

Lời bình đồng thời làm rõ tính chất châm biếm của kết thúc: một con dế có thể đem lại lợi ích cho cả một hệ thống người từ quan trên đến gia đình Thành Danh.

Qua đó, giá trị phê phán của câu chuyện được đẩy lên cao hơn.

 

5. Hướng dẫn soạn bài Dế chọi Ngữ văn 9 Kết nối tri thức

5.1. Trước khi đọc

Câu 1: Em đã chơi hay quan sát trò chọi dế bao giờ chưa? Em hiểu gì về trò chơi này?

Gợi ý trả lời:

Chọi dế là trò chơi sử dụng những con dế có khả năng chiến đấu để thi đấu với nhau. Người chơi thường lựa chọn và chăm sóc những con dế khỏe rồi cho chúng vào cùng một khu vực để giao đấu.

Trong "Dế chọi", trò chơi vốn mang tính giải trí lại trở thành nguồn gốc của bi kịch khi nhà vua yêu thích và bắt dân phải dâng dế.

Câu 2: Em suy nghĩ thế nào về hậu quả của việc một ông vua lại mê chơi trò chọi dế?

Gợi ý trả lời:

Nếu sở thích cá nhân của người đứng đầu trở thành mệnh lệnh bắt toàn xã hội phục vụ thì có thể gây ra nhiều hậu quả. Trong truyện, vì vua thích chọi dế nên quan lại các cấp tìm cách ép dân tìm dế để dâng nộp, khiến nhiều gia đình chịu tổn thất và đau khổ.

 

5.2. Trong khi đọc

Theo dõi thời gian, không gian và sự việc liên quan đến nhan đề:

  • Thời gian: đời Tuyên Đức nhà Minh.
  • Không gian: từ làng quê, huyện Hoa Âm đến cung đình.
  • Sự việc trung tâm: việc tìm và dâng dế chọi.

Theo dõi hoàn cảnh Thành Danh:

  • Là nho sinh nghèo.
  • Tính tình chất phác.
  • Bị giao trách nhiệm tìm dế.
  • Không muốn sách nhiễu dân.
  • Gia đình dần khánh kiệt.
  • Bị quan đánh đập vì không hoàn thành việc dâng dế.

Theo dõi vai trò của bà đồng:

Bà đồng là nhân vật góp phần đưa yếu tố kì ảo vào truyện. Bức vẽ của bà trở thành chỉ dẫn giúp Thành Danh tìm thấy con dế quý.

Dự đoán sau khi người con sống lại nhưng ngây ngốc:

Có thể dự đoán linh hồn của người con đã rời khỏi cơ thể và có liên quan đến con dế kì lạ xuất hiện sau đó.

Theo dõi đặc điểm của con dế mới:

Con dế có vóc dáng nhỏ nhưng rất nhanh nhẹn và có khả năng chiến đấu khác thường. Sự đối lập giữa ngoại hình nhỏ bé và sức mạnh lớn khiến yếu tố kì ảo ngày càng nổi bật.

 

5.3. Sau khi đọc

Câu 1: Nêu các sự kiện tạo nên cốt truyện và nhận xét về không gian, thời gian, nhân vật chính.

Gợi ý trả lời:

Các sự kiện chính gồm:

  • Nhà vua thích chọi dế và yêu cầu dân gian dâng dế.
  • Thành Danh bị giao trách nhiệm tìm dế.
  • Vì không tìm được dế, gia đình anh khánh kiệt và anh bị đánh.
  • Nhờ chỉ dẫn của bà đồng, Thành bắt được dế quý.
  • Con trai Thành vô tình làm chết dế rồi gặp nạn.
  • Thành bắt được một con dế nhỏ kì lạ.
  • Dế nhỏ chiến thắng các đối thủ và được tiến cung.
  • Nhà vua yêu thích con dế, nhờ đó gia đình Thành Danh đổi đời.
  • Người con tỉnh lại và kể chuyện mình đã hóa thành dế.

Truyện được đặt trong một thời điểm lịch sử cụ thể của nhà Minh và trải rộng từ không gian làng quê đến chốn quan phủ, cung đình. Nhân vật chính Thành Danh đại diện cho những con người nhỏ bé chịu sự tác động trực tiếp của bộ máy quyền lực.

Câu 2: Vì dế chọi mà gia đình Thành lâm vào cảnh ngộ như thế nào? Cũng nhờ dế chọi mà gia đình Thành được hưởng những gì? Sự đối lập ấy có ý nghĩa gì?

Gợi ý trả lời:

Vì dế chọi, Thành Danh bị đánh đập, gia đình khánh kiệt, con trai gặp tai họa và cả nhà rơi vào tuyệt vọng.

Nhưng cũng nhờ con dế, gia đình Thành được miễn nhiều gánh nặng, bản thân Thành được giúp đỡ và cuộc sống trở nên giàu có.

Hai tình huống hoàn toàn đối lập cho thấy sự phi lí của xã hội: vận mệnh của một con người và cả một gia đình lại phụ thuộc vào một con côn trùng phục vụ thú vui của vua.

Câu 3: Truyện có những yếu tố kì ảo nào? Chúng có vai trò gì?

Gợi ý trả lời:

Những yếu tố kì ảo nổi bật gồm:

  • Bức vẽ của bà đồng chỉ nơi tìm dế.
  • Người con hóa thành dế.
  • Con dế nhỏ có sức mạnh phi thường.
  • Dế biết nhảy theo tiếng nhạc.
  • Người con sau đó tỉnh lại và kể về việc hóa dế.

Những yếu tố này làm câu chuyện hấp dẫn, thúc đẩy cốt truyện và góp phần thể hiện ước muốn bù đắp cho người lương thiện. Đồng thời, cái kì ảo còn làm nổi bật hơn sự phi lí của hiện thực.

Câu 4: Tính chất hiện thực của truyện được thể hiện qua những chi tiết nào?

Gợi ý trả lời:

Tính hiện thực thể hiện qua:

  • Việc triều đình yêu cầu dân dâng dế.
  • Cơ chế quan trên ép quan dưới, quan dưới ép dân.
  • Cảnh Thành Danh bị đánh đập.
  • Gia đình nghèo phải gánh chịu những yêu cầu vô lí.
  • Người dân có thể lâm vào cảnh khánh kiệt chỉ vì việc cống nạp.

Qua những chi tiết ấy, tác giả thể hiện thái độ phê phán đối với bộ máy quan lại và sự cảm thông sâu sắc với người dân.

Câu 5: Phân tích lời người kể trong đoạn từ "Thành giở đi giở lại" đến "kì hạn nộp quan".

Gợi ý trả lời:

Đoạn văn sử dụng người kể chuyện ngôi thứ ba nhưng điểm nhìn được đặt gần Thành Danh.

Người kể vừa thuật lại hành động vừa cho người đọc biết suy nghĩ và cảm xúc của nhân vật. Những động tác tìm kiếm dế được miêu tả khá cụ thể, tạo cảm giác căng thẳng.

Qua đó, một việc tưởng như bình thường là tìm dế lại trở thành vấn đề sống còn. Cách kể này giúp người đọc cảm nhận rõ tình cảnh đáng thương và tâm trạng lo âu của Thành Danh.

Câu 6: Những đặc điểm nào của truyện truyền kì được thể hiện trong Dế chọi?

Gợi ý trả lời:

"Dế chọi" thể hiện nhiều đặc trưng của truyện truyền kì:

  • Có những yếu tố hoang đường, kì ảo.
  • Cái thực và cái ảo đan xen.
  • Cốt truyện có nhiều biến cố bất ngờ.
  • Yếu tố kì ảo được sử dụng để phản ánh hiện thực.
  • Tác phẩm gửi gắm thái độ đối với xã hội và số phận con người.
  • Cuối truyện có lời bình giúp làm rõ tư tưởng của tác giả.

 

5.4. Viết kết nối với đọc

Đề: Viết đoạn văn khoảng 7 - 9 câu nêu nhận xét về tính chất kì ảo của truyện "Dế chọi".

Đoạn văn tham khảo:

Trong truyện "Dế chọi", yếu tố kì ảo được Bồ Tùng Linh sử dụng rất đặc sắc và có ý nghĩa quan trọng. Trước hết, tính kì ảo thể hiện qua bức vẽ của bà đồng giúp Thành Danh tìm được con dế quý. Đặc biệt nhất là chi tiết linh hồn người con hóa thành một con dế nhỏ có sức chiến đấu phi thường. Con dế không chỉ đánh thắng những đối thủ lớn hơn mà còn biết nhảy theo tiếng nhạc trong cung. Những chi tiết khác thường ấy làm cho câu chuyện trở nên li kì và hấp dẫn. Tuy nhiên, cái kì ảo không tách rời hiện thực mà giúp tác giả làm nổi bật những nghịch lí của xã hội phong kiến. Qua việc số phận một gia đình phụ thuộc vào một con dế, người đọc càng nhận thấy sự nhỏ bé và đáng thương của người dân trước quyền lực. Yếu tố kì ảo vì vậy vừa thể hiện đặc trưng của truyện truyền kì vừa góp phần làm sâu sắc giá trị hiện thực và nhân đạo của tác phẩm.

 

6. Câu hỏi thường gặp về tác phẩm Dế chọi

6.1. Dế chọi của ai?

"Dế chọi" là tác phẩm của Bồ Tùng Linh, nhà văn nổi tiếng của văn học cổ điển Trung Quốc.

6.2. Dế chọi trích từ tác phẩm nào?

"Dế chọi" thuộc tập truyện "Liêu trai chí dị" của Bồ Tùng Linh.

6.3. Tên nguyên tác của Dế chọi là gì?

Tên nguyên tác của truyện là "Xúc chức", tên gọi chỉ loài dế.

6.4. Dế chọi thuộc thể loại gì?

Tác phẩm thuộc thể loại truyện truyền kì.

Truyện kết hợp những sự việc có vẻ chân thực với nhiều yếu tố hoang đường, qua đó phản ánh hiện thực xã hội và gửi gắm tư tưởng của tác giả.

6.5. Nhân vật chính của Dế chọi là ai?

Nhân vật trung tâm là Thành Danh, một nho sinh nghèo, hiền lành nhưng bị đẩy vào hoàn cảnh khốn cùng vì nhiệm vụ tìm dế để dâng quan.

6.6. Nguyên nhân dẫn đến bi kịch của gia đình Thành Danh là gì?

Nguyên nhân trực tiếp là việc Thành Danh phải tìm dế chọi để đáp ứng yêu cầu của quan.

Sâu xa hơn, bi kịch bắt nguồn từ sở thích của nhà vua và một bộ máy quan lại xu nịnh, áp đặt gánh nặng lên người dân.

6.7. Những yếu tố kì ảo chính trong Dế chọi là gì?

Các yếu tố tiêu biểu gồm bức vẽ chỉ nơi tìm dế của bà đồng, sự hóa thân của người con thành dế, khả năng chiến đấu phi thường của con dế và việc nó biết nhảy theo tiếng nhạc.

6.8. Vì sao người con của Thành Danh hóa thành dế?

Trong logic kì ảo của truyện, linh hồn người con hóa thành dế trong thời gian cơ thể mê man và con dế ấy giúp gia đình vượt qua tai họa.

Chi tiết này vừa tạo bước ngoặt cho cốt truyện vừa làm nổi bật nghịch lí: con người phải hóa thành một con vật mua vui mới có thể cứu được gia đình.

6.9. Hình tượng dế chọi có ý nghĩa gì?

Dế chọi vừa là nguyên nhân của bi kịch vừa là phương tiện đem lại sự đổi đời cho gia đình Thành Danh.

Qua hình tượng này, tác giả cho thấy sự phi lí của xã hội khi số phận, tài sản và địa vị của con người có thể bị quyết định bởi một thú vui của kẻ có quyền.

6.10. Tại sao Dế chọi vừa có yếu tố kì ảo vừa có giá trị hiện thực?

Bởi những sự kiện kì ảo trong truyện đều gắn chặt với những vấn đề rất thực.

Người hóa thành dế là chuyện không có thật, nhưng cảnh quan lại ép dân, người nghèo bị đánh đập và số phận dân chúng phụ thuộc vào ý muốn của người có quyền lại phản ánh những bất công của xã hội phong kiến.

Cái ảo vì vậy được sử dụng để làm nổi bật cái thực.

6.11. Ý nghĩa của chi tiết dế nhảy theo tiếng đàn là gì?

Chi tiết này trước hết làm tăng màu sắc kì ảo của câu chuyện.

Đồng thời, nó mang tính châm biếm sâu sắc. Chỉ vì một con dế có khả năng mua vui mà vua thích thú, quan lại được hưởng lợi và số phận của Thành Danh thay đổi.

Qua đó, tác giả cho thấy sự phi lí của một xã hội mà những vấn đề hệ trọng của con người lại bị chi phối bởi thú tiêu khiển.

6.12. Vì sao nói kết thúc Dế chọi có tính châm biếm?

Gia đình Thành Danh cuối cùng trở nên giàu có, nhưng sự thay đổi ấy không đến từ một xã hội công bằng.

Họ đổi đời vì con dế làm nhà vua hài lòng. Thành Danh được hưởng lợi, các quan cũng được hưởng lợi và mọi thứ đều bắt đầu từ một con côn trùng.

Kết thúc tưởng như có hậu vì thế vẫn chứa đựng tiếng cười chua chát về xã hội phong kiến.

6.13. Giá trị hiện thực của Dế chọi là gì?

Tác phẩm phản ánh cảnh người dân bị áp bức bởi những yêu cầu vô lí của tầng lớp thống trị; đồng thời phê phán sự tham lam, xu nịnh và vô trách nhiệm của bộ máy quan lại.

6.14. Giá trị nhân đạo của Dế chọi là gì?

Giá trị nhân đạo thể hiện trước hết ở niềm thương cảm của Bồ Tùng Linh đối với những người dân nghèo như gia đình Thành Danh.

Tác giả đồng thời trân trọng phẩm chất lương thiện và thông qua yếu tố kì ảo gửi gắm mong muốn người tốt được bù đắp sau những đau khổ.

6.15. Thông điệp quan trọng nhất của Dế chọi là gì?

Một trong những thông điệp nổi bật của tác phẩm là quyền lực của người đứng đầu có ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của rất nhiều người. Một sở thích tưởng như nhỏ bé, nếu bị biến thành mệnh lệnh và bị những kẻ bên dưới lợi dụng, có thể tạo nên những hậu quả rất lớn.

Qua câu chuyện về một con dế, Bồ Tùng Linh vì thế không chỉ kể một chuyện lạ. Nhà văn đã dựng lên một xã hội đầy nghịch lí, nơi con người lương thiện có thể bị đẩy đến đường cùng bởi một thú vui của tầng lớp thống trị. Sự hòa quyện giữa hiện thực và kì ảo giúp "Dế chọi" vừa có sức hấp dẫn của một truyện truyền kì, vừa mang giá trị phê phán và tinh thần nhân đạo sâu sắc.

Quý bạn đọc cũng có thể tham khảo thêm: