Phần I. Sự biến đổi và phát triển nghĩa của từ ngữ.
Trả lời câu 1 (trang 55 SGK Ngữ văn 9, tập 1):
- Trong bài thơ này, Nguyễn Đình Chiểu thể hiện tinh thần yêu nước và chống lại sự bóc lột, áp bức của kẻ thực dân đối với dân tộc Việt Nam. Ông diễn đạt sự đau khổ và tuyệt vọng của người dân khi bị giam giữ trong nhà ngục Quảng Đông, qua đó thể hiện mong muốn độc lập và tự do cho đất nước. Trong ngữ cảnh này, "kinh tế" thực sự mang ý nghĩa của việc trị nước, cứu dân. Từ “kinh tế” trong bài thơ Vào nhà ngục Quảng Đông cảm tác là hình thức nói tắt của kinh bang tế thế, có nghĩa là trị nước cứu đời (có cách nói khác là kinh thế tế dân, nghĩa là trị đời cứu dân).
- Ngày nay ta không còn dùng từ “kinh tế” theo nghĩa như vậy nữa màtừ "kinh tế" thường được hiểu rộng hơn, bao gồm toàn bộ các hoạt động liên quan đến sản xuất, tiêu dùng và quản lý tài nguyên kinh tế. Khái niệm kinh tế mở rộng hơn, không chỉ giới hạn trong việc trị nước cứu dân như nguyên bản. Kinh tế hiện đại bao gồm các khía cạnh như sản xuất hàng hóa, dịch vụ, tiêu dùng, đầu tư, tài chính, và quản lý tài nguyên. Nó cũng liên quan đến các chính sách, quyết định và hoạt động của chính phủ và các tổ chức quản lý kinh tế. Điều này thể hiện sự phát triển và mở rộng của khái niệm kinh tế theo thời gian và trong ngữ cảnh xã hội hiện đại.
- Nghĩa của từ không phải bất biến: có thể thay đổi, biến đổi qua thời gian hoặc trong mọi tình huống. Trong ngữ cảnh này, "không phải bất biến" diễn tả tính chất không cố định, có thể thay đổi hay mất đi tính chất hay giá trị của một thứ gì đó.
Trả lời câu 2 (trang 55 SGK Ngữ văn 9, tập 1):
a. - Xuân (thứ nhất): nghĩa gốc.
- Xuân (thứ hai): nghĩa chuyển
=> Xuân: chuyển nghĩa theo phương thức ẩn dụ (Ngụ ý chỉ tuổi trẻ của người thiếu nữ đẹp đẽ như mùa xuân của đất trời).
b. - Tay (thứ nhất): nghĩa gốc
- Tay (thứ hai): nghĩa chuyển.
=> Tay: chuyển nghĩa theo phương thức hoán dụ. (Trong trường hợp này là lấy tên bộ phận để chỉ toàn thể).
Phần II. Luyện tập
Câu 1
Trả lời câu 1 (trang 56 SGK Ngữ văn 9, tập 1):
a. Từ chân được dùng với nghĩa gốc.
b. Từ chân được dùng với nghĩa chuyển theo phương thức hoán dụ.
c. Từ chân được dùng với nghĩa chuyển theo phương thức ẩn dụ.
d. Từ chân được dùng với nghĩa chuyển theo phương thức ẩn dụ.
Câu 2
Trả lời câu 2 (trang 57 SGK Ngữ văn 9, tập 1):
- Từ trà trong định nghĩa của Từ điển tiếng Việt là nghĩa gốc.
- Từ trà trong những cách dùng như trà a-ti-sô, trà hà thủ ô, trà sâm, trà linh chi,… là nghĩa chuyển. Nó chỉ còn giữ nét nghĩa “sản phẩm thực vật, đã sao, đã chế biến thành dạng khô, để pha nước uống”.
Câu 3
Trả lời câu 3 (trang 57 SGK Ngữ văn 9, tập 1):
Trong những cách dùng như đồng hồ điện, đồng hồ nước, đồng hồ xăng,… từ đồng hồ được dùng với nghĩa chuyển theo phương thức ẩn dụ, chỉ những khí cụ dùng để đo có bề ngoài giống đồng hồ.
Câu 4
Trả lời câu 4 (trang 57 SGK Ngữ văn 9, tập 1):
a. Hội chứng
+ Nghĩa gốc: Từ "hội chứng" thường được sử dụng để mô tả một tập hợp các triệu chứng hoặc dấu hiệu cụ thể mà xuất hiện cùng nhau và thường làm đặc trưng cho một bệnh hoặc tình trạng y khoa cụ thể.
VD: Hội chứng viêm mắt đỏ năm nay xuất hiện lây lan trên diện rộng của Thành phố Hà Nội
+ Nghĩa chuyển: tập hợp nhiều hiện tượng, sự kiện biểu hiện một tình trạng, một vấn đề xã hội, cùng xuất hiện ở nhiều nơi.
VD: Làm việc từ xa là hội chứng xảy ra khi dịch covid bùng nổ
b. Ngân hàng
+ Nghĩa gốc:Ngân hàng là một tổ chức hoặc doanh nghiệp chuyên về việc thu thập tiền gửi từ khách hàng và cung cấp dịch vụ tài chính như cho vay, thanh toán, đầu tư và các dịch vụ tài chính khác.
VD: Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam, Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam…
+ Nghĩa chuyển: kho lưu trữ những thành phần, bộ phận của cơ thể để sử dụng khi cần như trong ngân hàng máu, ngân hàng gen,… hay tập hợp các dữ liệu liên quan tới một lĩnh vực, được tổ chức để tiện tra cứu, sử dụng như trong ngân hàng dữ liệu, ngân hàng đề thi… Trong những kết hợp này, nét nghĩa “tiền bạc” trong nghĩa gốc bị mất đi, chỉ còn nét nghĩa “tập hợp, lưu giữ, bảo quản”.
c. Sốt
+ Nghĩa gốc:Từ "sốt" thường được sử dụng để mô tả một trạng thái y khoa khi cơ thể bị tăng nhiệt độ, thường đi kèm với các triệu chứng như cảm lạnh, mệt mỏi, đau đầu và một số triệu chứng khác. Sốt là một phản ứng tự nhiên của cơ thể để chống lại vi khuẩn, virus hoặc các tác nhân gây bệnh khác.
VD: Cô ấy bị sốt đến 39 độ.
+ Nghĩa chuyển: ở trạng thái tăng đột ngột về nhu cầu, khiến hàng trở nên khan hiếm giá tăng nhanh.
VD: cơn sốt đất, cơn sốt vàng…
d. Vua
+ Nghĩa gốc: Từ "vua" có nghĩa là người đứng đầu trong một quốc gia có chế độ quân chủ, thường được di truyền từ gia đình hoặc chiếm quyền lực bằng cách chiếm đoạt hoặc kế thừa ngôi vị vương quốc. Vai trò của vua thường là lãnh đạo cao nhất, quyết định các vấn đề chính trị, quân sự và xã hội của quốc gia.
VD: Năm 1010 vua Lí Thái Tổ dời đô về Thăng Long.
+ Nghĩa chuyển: người được coi là nhất trong một lĩnh vực nhất định, thường là sản xuất, kinh doanh, thể thao, nghệ thuật.
VD: vua dầu hỏa, vua ô tô, vua bóng đá, vua nhạc pop…
Danh hiệu này thường chỉ dùng cho phái nam, đối với phái nữ người ta thường dùng từ nữ hoàng (VD: nữ hoàng nhạc nhẹ, nữ hoàng sắc đẹp…)
Câu 5
Trả lời câu 5 (trang 57 SGK Ngữ văn 9, tập 1):
- Câu thơ "Thấy một mặt trời trong lăng rất đỏ" trong ngữ cảnh của bài thơ có thể được hiểu theo phép ẩn dụ và tượng trưng, khi nhà thơ sử dụng hình ảnh "mặt trời" để ám chỉ Bác Hồ - người được coi là niềm hy vọng, tinh thần lãnh đạo, và nguồn sáng của đất nước. Hình ảnh "mặt trời" thường đặc trưng cho sức mạnh, sự sống, và ánh sáng.
"Mặt trời đi qua trên lăng": Hình ảnh này có thể thể hiện một nguyên tắc tự nhiên, một thế giới không ngừng xoay chuyển, và cũng có thể là sự liên kết giữa Bác Hồ và thế hệ sau, ý tưởng về sự tiếp nối, sự hiện diện không bao giờ mất đi.
"Thấy một mặt trời trong lăng rất đỏ": Câu thơ này sử dụng màu đỏ, mà thường biểu hiện cho sự sống, sức mạnh, đam mê, hay sự hy sinh. Việc sử dụng màu đỏ để miêu tả mặt trời có thể ám chỉ đến tinh thần hy sinh và sức mạnh của Bác Hồ, ý tưởng về một nguồn sáng, một biểu tượng mạnh mẽ và quan trọng đối với quốc gia.
Như vậy, thông qua việc sử dụng hình ảnh "mặt trời" và màu đỏ, nhà thơ có thể đang truyền đạt ý nghĩa về tinh thần lãnh đạo, hy vọng và sức mạnh mà Bác Hồ mang đến cho quốc gia và con người Việt Nam. Đây có thể được coi là một sự kính trọng, tôn vinh sâu sắc đối với ông và tác động của ông lên tinh thần quốc gia.- Đây không phải là hiện tượng phát triển nghĩa của từ, bởi vì sự chuyển nghĩa của từ mặt trời trong câu thơ chỉ có tính chất lâm thời, nó không làm cho từ có thêm nghĩa mới và không thể đưa vào để giải thích trong từ điển.
- Đây không phải là hiện tượng phát triển nghĩa của từ, bởi vì sự chuyển nghĩa của từ mặt trời trong câu thơ chỉ có tính chất lâm thời, nó không làm cho từ có thêm nghĩa mới và không thể đưa vào để giải thích trong từ điển.sự chuyển nghĩa của từ "mặt trời" trong câu thơ không tạo ra một nghĩa mới cho từ đó, và nó chỉ ám chỉ tới một ý tưởng cụ thể được sử dụng trong ngữ cảnh của bài thơ. Sự sử dụng hình ảnh của mặt trời ở đây là một phương tiện tượng trưng, một biểu hiện tượng trưng, không tạo ra nghĩa mới cho từ "mặt trời" mà chỉ mô tả hoặc ám chỉ tới một ý tưởng cụ thể được nhà thơ muốn truyền đạt.
Trên đây là bài viết của Luật Minh Khuê, hy vọng bài viết trên mang đến thông tin hữu ích cho bạn đọc. Xin trân trọng cảm ơn!
