Mục lục bài viết

 

Nghị luận phân tích, đánh giá một tác phẩm truyện là một trong những dạng bài quan trọng trong chương trình Ngữ văn lớp 10. Khác với việc tóm tắt tác phẩm hoặc phát biểu cảm nghĩ đơn thuần, kiểu bài này yêu cầu người viết phải hình thành được một hệ thống nhận định có căn cứ về nội dung và nghệ thuật của truyện.

Muốn viết tốt, học sinh cần trả lời được hai nhóm câu hỏi cơ bản: tác phẩm nói về vấn đề gì, gửi gắm tư tưởng hay thông điệp nào; đồng thời nhà văn đã kể câu chuyện ấy bằng những phương thức nghệ thuật nào và các phương thức đó có tác dụng gì.

 

1. Tìm hiểu chung về văn bản nghị luận phân tích, đánh giá một tác phẩm truyện

1.1. Văn bản nghị luận phân tích, đánh giá tác phẩm truyện là gì?

Có thể hiểu đây là kiểu văn bản trong đó người viết sử dụng hệ thống luận điểm, lý lẽ và bằng chứng để làm sáng tỏ những đặc điểm nổi bật về nội dung và nghệ thuật của một tác phẩm truyện, từ đó đưa ra nhận xét, đánh giá về giá trị của tác phẩm.

Đối tượng nghị luận có thể là toàn bộ một truyện ngắn, truyện thần thoại, truyện ngụ ngôn hoặc một đoạn trích. Tùy yêu cầu của đề bài, người viết cũng có thể tập trung vào một phương diện cụ thể như:

  • Chủ đề và thông điệp của tác phẩm.
  • Nhân vật trung tâm.
  • Tình huống truyện.
  • Cốt truyện và cách tổ chức sự kiện.
  • Người kể chuyện và điểm nhìn.
  • Không gian, thời gian nghệ thuật.
  • Ngôn ngữ và giọng điệu.
  • Mối quan hệ giữa nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật.

Điều quan trọng nhất là bài viết phải có một vấn đề nghị luận rõ ràng. Người viết không kể lại những gì đã xảy ra mà phải giải thích được vì sao một chi tiết, nhân vật hoặc thủ pháp nghệ thuật lại đáng chú ý và nó góp phần thể hiện chủ đề của tác phẩm như thế nào.

 

1.2. Phân tích và đánh giá khác nhau như thế nào?

Hai thao tác này có quan hệ chặt chẽ nhưng không hoàn toàn giống nhau.

Phân tích là đi sâu vào từng yếu tố cụ thể của tác phẩm. Chẳng hạn, khi phân tích một nhân vật, học sinh có thể xem xét hoàn cảnh, hành động, lời nói, tâm trạng và sự thay đổi của nhân vật. Khi phân tích nghệ thuật kể chuyện, có thể xem xét ngôi kể, điểm nhìn hoặc cách tác giả sắp xếp sự kiện.

Đánh giá là bước tiến xa hơn. Từ kết quả phân tích, người viết nhận xét về ý nghĩa, hiệu quả và giá trị của yếu tố vừa được xem xét.

Ví dụ, chỉ ra truyện được kể ở ngôi thứ ba mới là nhận diện. Phân tích việc người kể giấu một số thông tin để tạo bất ngờ đã tiến thêm một bước. Khi khẳng định cách kể ấy làm cho tình huống cuối truyện trở nên tự nhiên, tăng sức hấp dẫn và góp phần làm nổi bật chủ đề, người viết đã thực hiện thao tác đánh giá.

Vì vậy, một bài viết tốt thường không tách biệt cứng nhắc hai thao tác mà kết hợp chúng: phát hiện, phân tích, lý giải rồi đánh giá.

 

1.3. Yêu cầu cơ bản của kiểu bài

Một bài nghị luận phân tích, đánh giá tác phẩm truyện cần bảo đảm những yêu cầu chính sau:

Xác định đúng vấn đề nghị luận; trình bày được những thông tin cần thiết về tác phẩm; xây dựng hệ thống luận điểm rõ ràng; sử dụng lý lẽ và bằng chứng từ văn bản; phân tích được chủ đề cùng những phương diện nghệ thuật nổi bật; đánh giá tác dụng của nghệ thuật đối với việc thể hiện nội dung; diễn đạt mạch lạc, có sự liên kết giữa các phần.

Đặc biệt, học sinh cần tránh hai khuynh hướng đối lập: chỉ bàn về nội dung, thông điệp mà bỏ qua nghệ thuật hoặc chỉ liệt kê các thủ pháp nghệ thuật mà không giải thích chúng giúp thể hiện nội dung như thế nào.

 

2. Cấu trúc chuẩn của một bài văn nghị luận về tác phẩm truyện

Về cơ bản, bài văn vẫn được tổ chức thành ba phần: mở bài, thân bài và kết bài. Tuy nhiên, bên trong mỗi phần phải phục vụ trực tiếp cho quá trình lập luận.

 

2.1. Mở bài

Mở bài cần giới thiệu tác phẩm, tác giả và xác định vấn đề sẽ phân tích, đánh giá.

Không nhất thiết phải trình bày tiểu sử dài dòng của tác giả. Chỉ nên lựa chọn những thông tin thực sự liên quan đến vấn đề nghị luận.

Một mở bài có thể được triển khai theo công thức:

Giới thiệu tác giả, tác phẩm + xác định vấn đề nghị luận + nhận định khái quát.

Chẳng hạn, nếu đề yêu cầu phân tích một truyện ngắn, ngay từ mở bài học sinh có thể xác định nét đặc sắc nằm ở tình huống truyện, nhân vật hay thông điệp nhân văn để tạo định hướng cho toàn bộ bài viết.

 

2.2. Thân bài

Đây là phần quan trọng nhất. Tùy tác phẩm và đề bài, học sinh có thể thay đổi thứ tự luận điểm, nhưng thường cần giải quyết những nội dung sau:

Trước hết, giới thiệu khái quát hoàn cảnh hoặc nội dung truyện nếu cần. Việc tóm tắt chỉ nhằm giúp người đọc hiểu bối cảnh của những phân tích tiếp theo, không phải phần chính của bài.

Tiếp đó, xác định và phân tích chủ đề. Học sinh cần tìm hiểu tác phẩm đặt ra vấn đề gì về con người và cuộc sống; thông điệp được thể hiện thông qua số phận, lựa chọn, xung đột hay sự thay đổi của nhân vật như thế nào.

Sau đó, phân tích những nét nghệ thuật nổi bật. Không nhất thiết tác phẩm nào cũng phải lần lượt phân tích tất cả các yếu tố. Hãy lựa chọn những phương diện thực sự có giá trị như tình huống truyện, cách tổ chức cốt truyện, xây dựng nhân vật, ngôi kể, điểm nhìn, chi tiết biểu tượng hoặc ngôn ngữ.

Cuối cùng, đánh giá mối quan hệ giữa nghệ thuật và nội dung. Đây là bước giúp bài viết vượt khỏi việc liệt kê. Học sinh cần trả lời: cách kể ấy, tình huống ấy hoặc chi tiết ấy đã giúp nhà văn thể hiện chủ đề như thế nào?

 

2.3. Kết bài

Kết bài cần khái quát những giá trị nổi bật đã được chứng minh và đưa ra đánh giá chung về tác phẩm.

Có thể mở rộng bằng việc nêu sức hấp dẫn của tác phẩm đối với người đọc hoặc ý nghĩa của vấn đề mà tác phẩm đặt ra. Tuy nhiên, không nên đưa thêm một luận điểm hoàn toàn mới chưa được phân tích ở thân bài.

 

3. Hướng dẫn chi tiết cách viết văn bản nghị luận phân tích, đánh giá tác phẩm truyện

Bước 1. Đọc đề và xác định đúng vấn đề nghị luận

Trước khi viết, cần gạch chân những từ khóa quan trọng của đề.

Nếu đề yêu cầu “phân tích, đánh giá tác phẩm”, phạm vi tương đối rộng. Nếu đề chỉ yêu cầu phân tích nhân vật, tình huống truyện hoặc nghệ thuật kể chuyện thì cần tập trung vào phương diện đó, tránh biến bài viết thành bài phân tích toàn bộ tác phẩm.

Sau đó, đọc lại truyện và ghi lại những chi tiết có khả năng trở thành bằng chứng: sự kiện quan trọng, lời nói, hành động, diễn biến tâm trạng, hình ảnh đặc biệt, sự thay đổi điểm nhìn hoặc những chi tiết xuất hiện lặp lại.

 

Bước 2. Xác định chủ đề và thông điệp

Có thể tự đặt câu hỏi:

Tác phẩm kể câu chuyện gì nhưng thực chất muốn nói về vấn đề gì?

Nhân vật đứng trước xung đột hoặc lựa chọn nào?

Nhân vật thay đổi ra sao?

Kết thúc truyện gợi cho người đọc suy nghĩ gì?

Tác giả thể hiện thái độ như thế nào trước con người và cuộc sống?

Câu trả lời không nên chỉ là những từ quá rộng như “tình yêu”, “tình người”, “cuộc sống”. Cần diễn đạt thành một nhận định tương đối hoàn chỉnh.

Chẳng hạn, thay vì viết “chủ đề của truyện là tình yêu”, có thể xác định cụ thể hơn: “Tác phẩm khẳng định giá trị của tình yêu chân thành được thể hiện qua khả năng hy sinh lợi ích cá nhân vì người mình yêu thương.”

 

Bước 3. Tìm những yếu tố nghệ thuật đáng phân tích

Không cần cố gắng đưa mọi thuật ngữ văn học vào bài.

Hãy lựa chọn yếu tố thực sự giúp tạo nên giá trị của truyện.

Nếu điểm hấp dẫn nằm ở một hoàn cảnh đặc biệt đẩy nhân vật đến lựa chọn quan trọng, hãy phân tích tình huống truyện.

Nếu sức hấp dẫn nằm ở sự thay đổi nhận thức của nhân vật, hãy chú ý diễn biến tâm lý.

Nếu truyện tạo bất ngờ bằng cách che giấu thông tin, hãy xem xét người kể chuyện và điểm nhìn.

Nếu một đồ vật, hình ảnh hoặc hành động xuất hiện nhiều lần và mang ý nghĩa vượt ra ngoài bản thân nó, có thể phân tích như một chi tiết nghệ thuật hoặc biểu tượng.

 

Bước 4. Lập dàn ý

Sau khi tìm ý, sắp xếp chúng thành hệ thống luận điểm.

Một dàn ý dễ sử dụng cho học sinh lớp 10 có thể gồm:

Mở bài: giới thiệu tác phẩm và vấn đề nghị luận.

Thân bài: khái quát truyện; phân tích chủ đề; phân tích một số yếu tố nghệ thuật nổi bật; đánh giá sự kết hợp giữa nội dung và nghệ thuật.

Kết bài: khẳng định giá trị và ý nghĩa của tác phẩm.

Đây chỉ là khung tham khảo. Khi đã thành thạo, học sinh hoàn toàn có thể tổ chức bài theo từng vấn đề lớn và kết hợp nội dung với nghệ thuật ngay trong từng luận điểm.

 

Bước 5. Viết từng đoạn theo trình tự luận điểm, lý lẽ, bằng chứng và đánh giá

Một đoạn thân bài hiệu quả có thể được hình dung qua bốn thành phần:

Câu đầu nêu luận điểm.

Các câu tiếp theo giải thích và phân tích luận điểm.

Đưa chi tiết, sự kiện hoặc từ ngữ trong tác phẩm làm bằng chứng.

Cuối đoạn nhận xét tác dụng và liên hệ trở lại với chủ đề.

Ví dụ, thay vì viết:

“Truyện có tình huống rất hay và hấp dẫn.”

Nên triển khai:

“Điểm đặc sắc của truyện nằm ở tình huống nghịch lí được chuẩn bị từ chính sự hy sinh của hai nhân vật. Khi kết quả của hai sự hy sinh gặp nhau, những món quà tạm thời mất đi công dụng nhưng giá trị tinh thần của hành động trao tặng lại được đẩy lên cao nhất. Vì vậy, nghịch lí của cốt truyện không chỉ tạo bất ngờ mà còn trực tiếp làm sáng rõ chủ đề về tình yêu và sự cho đi.”

Cách viết thứ hai có nhận định, lý giải và đánh giá nên thể hiện rõ tính chất nghị luận hơn.

 

Bước 6. Kiểm tra và chỉnh sửa

Sau khi viết xong, cần đọc lại toàn bài và tự kiểm tra:

Mỗi đoạn thân bài đã có luận điểm chưa?

Dẫn chứng có thực sự chứng minh cho nhận định không?

Có đoạn nào chỉ đang kể lại truyện không?

Đã phân tích cả nội dung và nghệ thuật chưa?

Các luận điểm có bị lặp không?

Trích dẫn có chính xác không?

Câu văn, chính tả và thuật ngữ văn học có lỗi không?

Nếu một đoạn có thể bỏ đi mà lập luận của bài gần như không thay đổi, cần xem xét liệu đoạn đó có đang kể chuyện hoặc viết lan man hay không.

 

4. Phân tích ví dụ mẫu: Tác phẩm “Giá trị hay là sự vô giá”

“Giá trị hay là sự vô giá của quà tặng” là bài nghị luận phân tích truyện ngắn “Quà Giáng sinh” của O. Henry được sử dụng làm ngữ liệu tham khảo trong nội dung học tập. Đây là ví dụ hữu ích để học sinh quan sát cách chuyển từ đọc hiểu một câu chuyện sang xây dựng lập luận văn học.

 

4.1. Cách xác định luận đề

Nhan đề “Giá trị hay là sự vô giá của quà tặng” đã chứa vấn đề cần nghị luận.

“Giá trị” có thể khiến người đọc nghĩ đến giá tiền và công dụng của món quà. Trong khi đó, “vô giá” hướng sự chú ý tới ý nghĩa tinh thần không thể đo đếm bằng tiền.

Từ sự đối lập ấy, bài viết hướng đến một nhận định trung tâm: ý nghĩa cao nhất của món quà không nằm ở giá trị vật chất mà nằm ở tình yêu, sự thấu hiểu và khả năng hy sinh mà người trao gửi vào đó.

Đây chính là luận đề chi phối toàn bộ quá trình lựa chọn và phân tích bằng chứng.

 

4.2. Cách sử dụng phần tóm tắt

Bài mẫu chỉ tóm lược những sự kiện thực sự cần cho lập luận: Jim và Della có hoàn cảnh khó khăn; mỗi người đều hy sinh tài sản quý giá của mình để mua quà cho người kia; vì sự trùng hợp ấy, những món quà không thể phát huy công dụng như dự tính.

Điều đáng học ở đây là tóm tắt không trở thành mục đích.

Nếu kể lại toàn bộ những việc hai nhân vật làm, bài nghị luận sẽ nhanh chóng biến thành bài tóm tắt truyện. Bài mẫu chỉ giữ lại các sự kiện cần thiết để chuẩn bị cho việc phân tích nghịch lí của tình huống.

 

4.3. Phân tích tình huống truyện

Tình huống trung tâm được xây dựng trên một nghịch lí: mỗi người hy sinh thứ quý giá của mình để mua một món quà liên quan đến chính thứ mà người kia vừa từ bỏ.

Nếu chỉ nhìn vào công dụng vật chất, kết quả có vẻ trớ trêu. Nhưng chính nghịch lí ấy lại làm nổi bật ý nghĩa tinh thần của câu chuyện.

Hai nhân vật không trao cho nhau những đồ vật đơn thuần. Đằng sau món quà là việc mỗi người sẵn sàng từ bỏ thứ mình quý để đem lại niềm vui cho người kia.

Như vậy, hình thức nghệ thuật và nội dung không tách rời nhau. O. Henry sử dụng tình huống nghịch lí để biến một tư tưởng trừu tượng về tình yêu thành một câu chuyện cụ thể và giàu sức gợi.

 

4.4. Phân tích nghệ thuật kể chuyện

Một phương diện khác được bài mẫu chú ý là cách kể chuyện.

Việc tổ chức thông tin khiến người đọc chưa biết đầy đủ những gì cả hai nhân vật đã làm. Khi sự thật được hé lộ, tình huống tạo nên hiệu ứng bất ngờ.

Nhưng bất ngờ không chỉ nhằm gây thú vị. Nó khiến người đọc phải nhìn lại toàn bộ câu chuyện và nhận ra rằng thứ tưởng như “không còn giá trị sử dụng” lại chứng minh một giá trị tinh thần lớn hơn.

Đây là bài học quan trọng khi phân tích nghệ thuật: sau khi gọi tên một thủ pháp, phải giải thích tác dụng của nó.

 

4.5. Từ chi tiết truyện đến ý nghĩa biểu tượng

Bài mẫu còn mở rộng việc đánh giá thông qua hình ảnh các nhà thông thái trong câu chuyện Giáng sinh.

Sự liên hệ này tạo nên một nghịch lí thú vị: xét bằng tính toán thực dụng, hành động của hai nhân vật có vẻ thiếu khôn ngoan; xét bằng giá trị của tình yêu và sự cho đi, họ lại thể hiện một sự “thông thái” khác.

Nhờ đó, câu chuyện vượt khỏi hoàn cảnh của một đôi vợ chồng cụ thể để đặt ra câu hỏi rộng hơn: điều gì thực sự quyết định giá trị của một món quà?

Đây cũng là bước chuyển từ phân tích sang đánh giá. Người viết không còn chỉ giải thích diễn biến truyện mà đã khái quát ý nghĩa nhân sinh của tác phẩm.

 

4.6. Bài học rút ra từ bài mẫu

Qua ví dụ này, học sinh có thể ghi nhớ ba nguyên tắc.

Tóm tắt phải ngắn và phục vụ lập luận.

Phân tích nghệ thuật phải gắn với tác dụng biểu đạt.

Từ những chi tiết cụ thể, người viết cần từng bước khái quát thành chủ đề, thông điệp và giá trị của tác phẩm.

Đó cũng là con đường cơ bản để chuyển một bài “kể lại và cảm nhận” thành một bài nghị luận phân tích, đánh giá thực sự.

 

5. Những lỗi thường gặp khi viết bài văn nghị luận văn học và cách khắc phục

Lỗi thường gặp Biểu hiện Cách khắc phục
Kể lại cốt truyện Thân bài chủ yếu thuật lại nhân vật làm gì, chuyện gì xảy ra Mỗi đoạn phải có luận điểm; sự kiện chỉ được sử dụng làm bằng chứng
Tách nội dung khỏi nghệ thuật Một phần chỉ nói thông điệp, phần khác liệt kê hàng loạt thủ pháp Sau khi phân tích nghệ thuật phải giải thích tác dụng đối với nhân vật, chủ đề
Nhận xét chung chung “Tác phẩm rất hay”, “nhân vật rất cảm động” nhưng không chứng minh Dùng chi tiết cụ thể và lý giải vì sao chi tiết ấy có ý nghĩa
Lạm dụng thuật ngữ Liệt kê ngôi kể, điểm nhìn, tình huống nhưng không phân tích Chỉ sử dụng thuật ngữ cần thiết và luôn gắn với hiệu quả nghệ thuật
Áp đặt cách nhìn hiện đại Đánh giá nhân vật cổ tích, thần thoại hoặc văn học trung đại hoàn toàn bằng chuẩn mực hiện tại Đặt tác phẩm trong đặc trưng thể loại và bối cảnh văn hóa, lịch sử phù hợp
Dàn ý mất cân đối Mở bài quá dài, tóm tắt chiếm phần lớn thân bài, kết bài sơ sài Lập dàn ý và xác định luận điểm chính trước khi viết
Dẫn chứng thiếu chính xác Nhớ nhầm sự kiện, lời thoại hoặc tự tạo câu dẫn Đọc lại văn bản và kiểm tra dẫn chứng trước khi sử dụng
Kết bài lặp mở bài Chỉ viết lại nguyên nhận định ban đầu Khái quát kết quả phân tích và nâng lên thành đánh giá chung

Những lỗi trên đều bắt nguồn từ một vấn đề chung: người viết chưa phân biệt rõ “đối tượng được kể” với “vấn đề cần nghị luận”. Cốt truyện, nhân vật và chi tiết là chất liệu; còn nhiệm vụ của bài văn là đưa ra và chứng minh những nhận định về chất liệu đó.

Bân cạnh đó, bạn đọc cũng có thể tham khảo thêm: