Mục lục bài viết

Trong bối cảnh hoạt động thương mại quốc tế ngày càng phát triển mạnh mẽ, việc kiểm soát hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu để phòng ngừa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trở thành yêu cầu cấp thiết đối với cơ quan hải quan. Cơ chế tạm dừng làm thủ tục hải quan đối với hàng hóa bị nghi ngờ là một biện pháp quan trọng nhằm ngăn chặn kịp thời việc lưu thông hàng hóa giả mạo, đồng thời tạo điều kiện cho chủ thể quyền tiến hành các thủ tục bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình. Tuy nhiên, khi kết quả kiểm tra xác định rằng lô hàng không xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, việc xử lý tiếp theo cần được thực hiện đúng quy định để đảm bảo quyền lợi của doanh nghiệp, hạn chế tối đa thiệt hại phát sinh và duy trì sự thông suốt của hoạt động thương mại.

Theo quy định pháp luật hiện hành, đặc biệt là tại Thông tư 13/2015/TT-BTC, trách nhiệm tiếp tục làm thủ tục hải quan được giao cho Chi cục Hải quan – cơ quan đã ra quyết định tạm dừng trước đó. Điều này cho thấy pháp luật không chỉ đặt ra cơ chế kiểm soát chặt chẽ đối với hàng hóa nghi ngờ vi phạm, mà còn thiết lập quy trình rõ ràng nhằm đảm bảo quyền lợi chính đáng của tổ chức, cá nhân có liên quan khi hàng hóa được xác định là không vi phạm. Việc thực thi đúng và đầy đủ các trách nhiệm sau khi dỡ bỏ biện pháp tạm dừng mang ý nghĩa quan trọng đối với cả doanh nghiệp, cơ quan quản lý và môi trường kinh doanh nói chung.

1. Tạm dừng làm thủ tục hải quan với hàng hóa nghi ngờ xâm phạm sở hữu trí tuệ là gì?

Biện pháp tạm dừng làm thủ tục hải quan đối với hàng hóa bị nghi ngờ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ là một trong những công cụ quan trọng nhằm bảo đảm việc kiểm soát hàng hóa xuất nhập khẩu, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của chủ thể quyền sở hữu trí tuệ ngay tại biên giới. Về bản chất, đây là biện pháp hành chính đặc thù, cho phép cơ quan hải quan tạm thời đình chỉ quá trình thông quan của lô hàng trong một khoảng thời gian nhất định để xác minh, đánh giá nguy cơ xâm phạm. Cơ chế này vừa tạo điều kiện cho chủ thể quyền có cơ hội thu thập chứng cứ, vừa giúp nhà nước chủ động phát hiện và xử lý vi phạm, qua đó hạn chế tối đa việc hàng hóa giả mạo thâm nhập thị trường nội địa.

Theo khoản 2 điều 216 Luật sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi bởi Điểm a Khoản 80 Điều 1 Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2022, biện pháp này được áp dụng trong hai trường hợp chủ yếu. Cụ thể:

Thứ nhất, việc tạm dừng thủ tục hải quan có thể được thực hiện theo yêu cầu của chủ thể quyền sở hữu trí tuệ. Khi nhận thấy có căn cứ cho rằng hàng hóa xuất khẩu hoặc nhập khẩu có dấu hiệu xâm phạm quyền của mình, chủ thể quyền có thể gửi yêu cầu tới cơ quan hải quan nhằm mục đích thu thập thông tin, tài liệu liên quan đến lô hàng. Những thông tin thu thập được sẽ là cơ sở để chủ sở hữu quyền đề nghị xử lý hành vi xâm phạm bằng các biện pháp hành chính hoặc yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời để ngăn chặn hậu quả. Trường hợp này thể hiện vai trò chủ động của chủ thể quyền trong quá trình bảo vệ quyền lợi hợp pháp, đồng thời tạo ra cơ chế phối hợp giữa chủ thể quyền và cơ quan hải quan trong việc ngăn ngừa xâm phạm.

Thứ hai, cơ quan hải quan cũng có quyền chủ động quyết định tạm dừng thủ tục hải quan mà không cần chờ yêu cầu từ chủ thể quyền. Điều này xảy ra khi trong quá trình kiểm tra, giám sát và kiểm soát hàng hóa, cơ quan hải quan phát hiện dấu hiệu rõ ràng cho thấy lô hàng là hàng giả mạo về sở hữu trí tuệ. Quyền chủ động này đặc biệt quan trọng, bởi nó cho phép cơ quan hải quan can thiệp ngay lập tức để ngăn chặn nguy cơ hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ xâm nhập thị trường. Việc chủ động này không chỉ góp phần giảm thiểu thiệt hại cho chủ thể quyền mà còn bảo vệ người tiêu dùng, duy trì trật tự quản lý thị trường và thúc đẩy thương mại lành mạnh.

Nhìn chung, biện pháp tạm dừng làm thủ tục hải quan đối với hàng hóa nghi ngờ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ là sự kết hợp hài hòa giữa quyền tự bảo vệ của chủ thể quyền và thẩm quyền quản lý nhà nước của cơ quan hải quan. Biện pháp này góp phần quan trọng trong việc ngăn chặn hàng hóa vi phạm ngay từ cửa khẩu, bảo vệ môi trường kinh doanh công bằng, bảo đảm hiệu lực thực thi quyền sở hữu trí tuệ và tạo niềm tin cho doanh nghiệp trong quá trình giao thương quốc tế.

2. Thủ tục áp dụng biện pháp tạm dừng làm thủ tục hải quan 

2.1. Điều kiện để cơ quan hải quan ra quyết định tạm dừng

Theo khoản 1 điều 218 Luật sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi bởi Khoản 12 Điều 2 Luật Kinh doanh bảo hiểm, Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2019, Khi người yêu cầu tạm dừng làm thủ tục hải quan đã hoàn tất đầy đủ nghĩa vụ theo Điều 217, cơ quan hải quan sẽ ban hành quyết định tạm dừng thực hiện thủ tục đối với lô hàng bị nghi ngờ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Việc ban hành quyết định này là bước đầu tiên nhằm ngăn chặn hàng hóa có dấu hiệu giả mạo hoặc sao chép lậu thâm nhập vào thị trường. Sau khi quyết định được đưa ra, cơ quan hải quan có trách nhiệm cung cấp cho chủ thể quyền sở hữu trí tuệ các thông tin cần thiết liên quan đến lô hàng, bao gồm thông tin về người gửi, người xuất khẩu, người nhận hoặc nhà nhập khẩu, mô tả hàng hóa, số lượng và nước xuất xứ (nếu có). Việc cung cấp thông tin này phải được thực hiện trong thời hạn ba mươi ngày kể từ ngày cơ quan hải quan ban hành quyết định áp dụng biện pháp hành chính để xử lý đối với hàng hóa giả mạo nhãn hiệu hoặc hàng hóa sao chép lậu.

Quy định này thể hiện hai mục tiêu song song: một mặt đảm bảo chủ thể quyền có đủ cơ sở để kiểm tra, đánh giá và quyết định việc khởi kiện hoặc yêu cầu xử lý vi phạm; mặt khác tạo cơ chế minh bạch và trách nhiệm cho cơ quan hải quan trong quá trình phối hợp xử lý. Thông tin mà cơ quan hải quan cung cấp giúp chủ thể quyền nhận diện rõ ràng lô hàng, đối chiếu với quyền sở hữu trí tuệ đang được bảo hộ và nhanh chóng xác định mức độ xâm phạm nếu có. Đồng thời, thời hạn 30 ngày là nhằm đảm bảo việc trao đổi thông tin diễn ra kịp thời, tránh kéo dài và giảm thiểu thiệt hại cho các bên liên quan.

Nhìn chung, quy định này góp phần hoàn thiện cơ chế kiểm soát hàng hóa xuất nhập khẩu liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ, vừa bảo đảm quyền lợi hợp pháp của chủ thể quyền, vừa hỗ trợ cơ quan hải quan trong việc ngăn chặn và xử lý hàng hóa vi phạm ngay từ khâu thông quan.

2.2. Thời hạn áp dụng biện pháp tạm dừng làm thủ tục hải quan

Theo khoản 2 điều 218 Luật sở hữu trí tuệ 2005, Thời hạn tạm dừng làm thủ tục hải quan đối với lô hàng bị nghi ngờ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ được ấn định là mười ngày làm việc kể từ ngày cơ quan hải quan ban hành quyết định. Đây là khoảng thời gian nhằm tạo điều kiện để chủ thể quyền hoặc người yêu cầu tạm dừng thực hiện các bước đánh giá, xác minh và quyết định việc khởi kiện hoặc đề nghị xử lý vi phạm. Tuy nhiên, trong thực tế, có những trường hợp việc thu thập chứng cứ hoặc đánh giá mức độ xâm phạm cần thêm thời gian. Vì vậy, pháp luật cho phép gia hạn thời hạn tạm dừng lên tối đa hai mươi ngày làm việc nếu người yêu cầu chứng minh được lý do chính đáng.

Việc cho phép kéo dài thời hạn này không phải là tuyệt đối mà kèm theo nghĩa vụ bổ sung. Cụ thể, người yêu cầu tạm dừng phải nộp thêm khoản tiền bảo đảm theo quy định tại khoản 2 Điều 217 để bù đắp rủi ro có thể phát sinh do việc kéo dài thời gian giữ hàng tại cảng hoặc kho hải quan. Quy định này vừa bảo đảm tính thận trọng khi can thiệp vào quy trình thông quan — vốn có ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích của người xuất khẩu hoặc nhập khẩu — vừa hạn chế tình trạng lạm dụng quyền yêu cầu tạm dừng nhằm mục đích gây chậm trễ hoặc thiệt hại cho doanh nghiệp khác.

Như vậy, cơ chế kéo dài thời hạn tạm dừng mang tính cân bằng: cho phép chủ thể quyền có thêm thời gian cần thiết để bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ của mình, nhưng đồng thời bảo đảm trách nhiệm tài chính và hạn chế gây tổn thất không đáng có cho các bên liên quan.

2.3. Cơ quan hải quan xử lý khi hết thời hạn tạm dừng

Theo khoản 3 điều 218 Luật sở hữu trí tuệ 2005,  Khi kết thúc thời hạn quy định tại khoản 2 Điều này mà người yêu cầu tạm dừng làm thủ tục hải quan không khởi kiện dân sự và cơ quan hải quan không quyết định thụ lý vụ việc theo thủ tục xử lý vi phạm hành chính đối với người xuất khẩu, nhập khẩu lô hàng thì cơ quan hải quan có trách nhiệm sau đây:

Thứ nhất, Tiếp tục làm thủ tục hải quan cho lô hàng. Việc tiếp tục thông quan trong tình huống này khẳng định rằng cơ chế tạm dừng không nhằm cản trở hoạt động thương mại mà chỉ được áp dụng để bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trong những trường hợp có căn cứ. Khi không có thêm hành động pháp lý nào từ chủ thể quyền hoặc cơ quan hải quan, lô hàng được coi là không còn cơ sở để tiếp tục bị giữ lại, và quy trình xuất khẩu–nhập khẩu phải được khôi phục ngay nhằm bảo đảm quyền lợi hợp pháp của chủ hàng và sự thông suốt của hoạt động hải quan.

Thứ hai, Buộc người yêu cầu tạm dừng làm thủ tục hải quan phải bồi thường cho chủ lô hàng toàn bộ thiệt hại do yêu cầu tạm dừng làm thủ tục hải quan không đúng gây ra và phải thanh toán các chi phí lưu kho bãi, bảo quản hàng hóa và các chi phí phát sinh khác cho cơ quan hải quan và cơ quan, tổ chức, cá nhân khác có liên quan theo quy định của pháp luật về hải quan

Thứ ba, Hoàn trả cho người yêu cầu tạm dừng làm thủ tục hải quan khoản tiền bảo đảm còn lại sau khi đã thực hiện xong nghĩa vụ bồi thường và thanh toán các chi phí quy định tại điểm b khoản này.

Tóm lại, khi hết thời hạn tạm dừng mà không phát sinh khởi kiện hoặc xử lý vi phạm, cơ quan hải quan phải cho hàng tiếp tục thông quan, yêu cầu người đề nghị tạm dừng bồi thường toàn bộ thiệt hại và các chi phí phát sinh, đồng thời hoàn trả phần tiền bảo đảm còn lại sau khi đã trừ nghĩa vụ bồi thường.

3. Các trường hợp khi cơ quan hải quan tự áp dụng biện pháp tạm dừng 

Theo Khoản 4 được bổ sung bởi Điểm b Khoản 81 Điều 1 Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2022, Khi cơ quan hải quan chủ động áp dụng biện pháp tạm dừng làm thủ tục hải quan, họ phải nhanh chóng thông báo cho chủ thể quyền sở hữu trí tuệ (nếu có thông tin liên hệ) và cho cả người xuất khẩu hoặc nhập khẩu biết về quyết định này. Việc thông báo kịp thời nhằm bảo đảm rằng tất cả các bên liên quan đều nắm được tình trạng pháp lý của lô hàng và có thể chủ động thực hiện các quyền, nghĩa vụ của mình.

Sau khi thông báo, pháp luật dành cho chủ thể quyền sở hữu trí tuệ một khoảng thời gian mười ngày làm việc để quyết định có khởi kiện dân sự hay không. Đồng thời, đây cũng là khoảng thời gian để cơ quan hải quan xem xét có thụ lý vụ việc theo thủ tục xử phạt hành chính hay không. Nếu hết thời hạn này mà không có bất kỳ hành động pháp lý nào từ phía chủ thể quyền hoặc cơ quan hải quan, thì mặc nhiên lô hàng không còn lý do để bị giữ lại, và cơ quan hải quan phải tiếp tục thực hiện thủ tục thông quan cho lô hàng. Cơ chế này đảm bảo sự cân bằng giữa bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ và quyền tự do lưu thông hàng hóa, tránh việc tạm dừng kéo dài không cần thiết.

Kết luận 

Tóm lại, việc tiếp tục làm thủ tục hải quan cho lô hàng không vi phạm quyền sở hữu trí tuệ là một bước không thể thiếu nhằm hoàn thiện quy trình kiểm soát và bảo đảm sự công bằng cho doanh nghiệp tham gia hoạt động xuất nhập khẩu. Với vai trò là cơ quan ra quyết định tạm dừng, Chi cục Hải quan được pháp luật giao trách nhiệm chủ trì thực hiện các thủ tục tiếp theo, bao gồm thông quan hàng hóa, thông báo nghĩa vụ thanh toán chi phí, cũng như hoàn trả khoản tiền bảo đảm cho người yêu cầu. Các quy định này góp phần tạo sự minh bạch, rõ ràng và cân bằng giữa mục tiêu bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và yêu cầu bảo đảm lưu thông hàng hóa hợp pháp.

Không chỉ vậy, cơ chế giải quyết sau khi xác định hàng hóa không vi phạm còn phản ánh tinh thần thượng tôn pháp luật và mục tiêu cải cách thủ tục hành chính mà ngành hải quan đang hướng tới. Việc xử lý kịp thời, đúng thẩm quyền không chỉ giúp doanh nghiệp giảm thiểu tổn thất mà còn củng cố niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp vào môi trường pháp lý ổn định và thân thiện. Chính nhờ đó, hệ thống pháp luật về sở hữu trí tuệ và hải quan mới thực sự phát huy hiệu quả, góp phần hỗ trợ thương mại phát triển bền vững và bảo vệ quyền lợi chính đáng của mọi chủ thể trong nền kinh tế.

Nếu quý khách hàng có bất kỳ thắc mắc nào liên quan đến nội dung bài viết hoặc vấn đề pháp lý, chúng tôi rất mong nhận được sự liên hệ trực tiếp từ quý khách. Để đảm bảo được sự hỗ trợ và giải quyết vấn đề một cách nhanh chóng và kịp thời, quý khách có thể liên hệ với chúng tôi qua hotline 1900.6162 hoặc gửi email đến địa chỉ lienhe@luatminhkhue.vn.