1. Tết Đoan Ngọ là gì?

Tết Đoan Ngọ hoặc Tết Đoan Dương là một trong những ngày lễ truyền thống của phương Đông. Tết Đoan Ngọ tồn tại từ rất lâu đời trong văn hóa dân gian và có ảnh hưởng đến sinh hoạt văn hóa của các nước như Trung Quốc, Hồng Kông, Đài Loan, Triều Tiên, Nhật Bản và Việt Nam. Ngày này được tổ chức vào ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch, nghĩa là vào giữa mùa hè. Trong tiếng Trung Quốc, Đoan nghĩa là mở đầu, và Ngọ là khoảng thời gian từ 11 giờ trưa tới 1 giờ chiều. Vì vậy, ăn Tết Đoan Ngọ là ăn vào buổi trưa. Theo quan niệm của người Trung Quốc, lúc mặt trời bắt đầu ngắn nhất, ở gần trời đất nhất trùng với ngày hạ chí, ngày này là ngày có tác dụng rất tốt đối với sức khỏe. Ở Việt Nam, Tết Đoan Ngọ được hiểu là Tết giết sâu bọ vì đây là giai đoạn chuyển mùa, thời tiết thay đổi, dịch bệnh dễ phát sinh nên dân gian có nhiều tục trừ và phòng bệnh trong cơ thể và cộng đồng.

Để chuẩn bị cho ngày tết này, người ta thường sử dụng hoa quả và rượu nếp cẩm, phải ăn vào sáng sớm 5/5 âm lịch, khi vừa ngủ dậy, chưa làm vệ sinh cá nhân. Điều này có ý nghĩa là tẩy tế bào chết và giết sạch sâu bọ trú ngụ trong cơ thể. Tết Đoan Ngọ từ lâu đã trở thành một phần của văn hóa Việt Nam. Nó là kết quả của sự sáng tạo của những người nông dân với nghề lúa nước. Những người này luôn phải quan sát thời tiết, cố để tránh tối đa những tác hại của nó và tận dụng hữu hiệu những lợi thế mà tự nhiên mang lại. Nhờ vậy mà phong tục Tết Đoan Ngọ đã hình thành và được truyền lại đến ngày nay.

Hiện nay, ở một số làng quê, sau Tết Nguyên Đán, Tết Đoan Ngọ là dịp để sum họp đầm ấm và có nhiều tục lệ gắn kết đời sống người dân. Người ta quan niệm rằng, đây là thời điểm quả trên cây, lá trên cành bắt đầu đơm hoa kết trái và cúng tổ tiên để mong mùa màng bội thu. Tuy nhiên, bản chất sự hình thành những phong tục văn hóa là hướng về tổ tiên, gia đình, giáo dục lòng biết ơn, thể hiện lối sống trọng quan hệ và trọng tình cảm của người Việt Nam.

 

2. Nguồn gốc của ngày Tết Đoan Ngọ

Theo truyền thuyết kể lại, một ngày sau khi thu hoạch, nông dân ăn mừng vì trúng mùa nhưng sâu bọ năm ấy lại kéo đến dày đặc, ăn mất cây trái, thực phẩm đã thu hoạch. Những người dân đau đầu không biết làm cách nào để có thể giải quyết được nạn sâu bọ, cho đến khi một ông lão từ xa tới và tự xưng là Đôi Truân. Ông ta chỉ cho dân chúng cách đơn giản để xua đuổi sâu bọ. Mỗi gia đình đặt một đàn cúng trước cửa nhà, gồm bánh tro và trái cây. Sau đó, họ cùng nhau ra trước nhà để vận động thể dục. Sau một thời gian ngắn, những con sâu bọ đầy đàn đã bị xua đuổi, té ngã rã rượi. Lão ông còn bảo thêm rằng, sâu bọ hàng năm thường tấn công vào ngày này và rất hung hăng. Mỗi năm, vào đúng ngày này, những người dân đều phải làm theo những gì ông Đôi Truân đã chỉ dẫn để đuổi sạch sâu bọ. Những người dân biết ơn ông Đôi Truân và để tưởng nhớ việc này, họ đã quyết định đặt cho ngày này là ngày Tết "diệt sâu bọ". Nhiều người gọi nó là Tết Đoan Ngọ vì giờ cúng thường vào giữa giờ Ngọ.

Từ đó, ngày Tết Đoan Ngọ đã trở thành một ngày lễ truyền thống của người dân Việt Nam. Họ thường dành ngày này để vận động thể dục và cúng tạ để đẩy lùi sâu bọ và các loại bệnh tật khác. Ngoài ra, người ta còn có thể thưởng thức những món ăn đặc trưng của ngày Tết này, như bánh tro, bánh ú tro, chè trôi nước và nhiều loại trái cây khác.

 

3. Ý nghĩa của ngày Tết Đoan Ngọ

Ngày Tết Đoan Ngọ mang ý nghĩa để trừ trùng phòng bệnh, giữ gìn sức khỏe và bảo vệ mùa vụ. Một trong những nét đặc trưng của ngày Tết Đoan Ngọ là việc thực hiện nghi thức cúng tổ tiên và thần linh, đặc biệt là cúng Đôi Truân - người được coi là thần bảo vệ cây trồng và chống lại sâu bọ.

Ngoài ra, ngày Tết Đoan Ngọ còn là dịp để sum họp gia đình, đoàn viên, quây quần bên nhau. Tại các làng quê, người dân rất coi trọng ngày này và đặc biệt chú trọng đến việc trang hoàng, chuẩn bị đồ cúng và món ăn cho lễ cúng. Trái cây là thứ đồ cúng không thể thiếu, đặc biệt là những loại trái cây đang đơm hoa kết trái vào mùa này như mít, xoài, đu đủ... Ngoài ra, còn có những món ăn khác tùy theo tập quán của từng địa phương như bánh tráng nướng, chè, bánh tro, xôi... Tết Đoan Ngọ cũng là dịp để người Việt Nam tưởng nhớ và kính trọng tổ tiên, lưu giữ và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống. Đó là lý do vì sao, dù xa xôi đến đâu, con cháu vẫn cố gắng thu xếp để về quê sum họp trong dịp này.

 

4. Hoạt động chính trong ngày Tết Đoan Ngọ

Tết Đoan Ngọ tồn tại từ lâu trong văn hóa dân gian Phương Đông. Tuy nhiên, không phải ai cũng biết phải chuẩn bị những gì cho đồ cúng Tết Đoan Ngọ. Trong ngày này, người ta thường ăn bánh tro, chè hạt sen, trái cây và rượu nếp để giết sâu bọ, bệnh tật trong người. Đây là những thực phẩm được coi là sạch và có tác dụng thanh lọc cơ thể. Thông thường, mọi người hay ăn rượu nếp ngay sau khi ngủ dậy bởi người Việt Nam quan niệm rượu nếp có thể làm say sâu bọ trong cơ thể. Vào ngày này, người ta còn thường cúng lễ để mừng sự trong sáng và quang đãng. Nhiều người còn tắm nước lá mùi để phòng bệnh và tẩy trừ sâu bọ. Bên cạnh đó, tại nhiều địa phương ven biển, người dân đi tắm biển đúng giờ Ngọ để hưởng sức khỏe và may mắn. Theo quan niệm dân gian, vào ngày này, khí dương mạnh nhất trong năm nên mọi người cúng lễ để cầu an. Cũng theo quan niệm đó, các loại cây lá hái trong thời gian này có tác dụng chữa bệnh tốt nhất nên các thầy thuốc thường lên núi hái thuốc. Nếu ai bị cảm cúm, nhiều người sẽ dùng 5 loại lá bạch đàn, xương rồng, ngũ trảo, lá dâu tằm và sả nấu nước xông để bớt bệnh. Ngoài ra, có người còn tìm mua cành xương rồng để trong nhà với mục đích đuổi tà ma. Cành xương rồng được coi là loại cây đặc biệt và có sức mạnh đuổi được những điều xui rủi, u tối trong cuộc sống.

 

5. Mâm cúng trong ngày Tết Đoan Ngọ

Theo truyền thống, mâm cỗ Tết Đoan Ngọ thường gồm các loại trái cây đúng mùa như vải, mận, và bánh tro. Ở miền Bắc, người ta thêm bát cơm rượu nếp cẩm hoặc cơm rượu nếp cái hoa vàng trên mâm cúng. Theo truyền thống dân gian, rượu nếp được coi là một phương thuốc hữu hiệu khi ăn ngay sau khi thức dậy. Loại rượu này thường được làm từ xôi nếp còn nguyên hạt lên men, được gọi là "cái". Để làm ra rượu nếp, người dân thường dùng gạo nếp trắng hoặc cẩm đồ, nấu thành xôi, nguội rồi rắc men và ủ trong ba ngày. Thúng xôi ủ sẽ được đặt trên một chiếc chậu để hứng nước rượu. Khi ăn, người ta trộn nước rượu với cái, tạo nên hương vị ngọt ngào, cay cay rất dễ chịu. Rượu nếp này phù hợp với mọi lứa tuổi, từ người già đến trẻ nhỏ đều có thể thưởng thức. Tuy nhiên, đồ cúng Tết Đoan Ngọ có sự khác biệt đôi chút, phụ thuộc vào vùng miền. Miền Bắc có bánh gio trong mâm cúng, miền Nam thì lại có bánh ú, đôi khi lại có cả thịt vịt, thịt heo.

Mỗi món ăn, mỗi vật phẩm trong mâm cúng đều mang ý nghĩa đặc biệt của từng vùng miền, tuy nhiên, tất cả đều mang trong mình sự thành kính đối với tổ tiên. Theo phong tục cổ truyền, người ta thường cúng lễ vào sáng sớm, nhưng thực tế, Tết Đoan Ngọ được tiến hành vào giờ chính Ngọ (12h trưa). Mâm lễ cúng thường bao gồm hương, hoa và vàng mã, nước, rượu nếp, xôi, chè, bánh ú tro (hay bánh gio), và hoa quả bao gồm các loại quả mùa hè như mận, hồng xiêm, dưa hấu, vải, chuối... Trong đó, mận và vải là hai loại quả không thể thiếu trong mâm lễ cúng Tết Đoan Ngọ.

Trên đây là những thông tin cơ bản liên quan đến Tết Đoan Ngọ mà Luật Minh Khuê muốn cung cấp tới bạn đọc. Hy vọng bài viết đã đem đến cho bạn đọc những kiến thức bổ ích. Xin chân thành cảm ơn bạn đọc đã quan tâm theo dõi!