1. Tháng Chạp là tháng mấy âm lịch trong năm?

Tháng Chạp là tháng cuối cùng trong năm Âm lịch (tháng thứ 12 của năm thường; tháng thứ 13 của năm nhuận).

Trong thời xa xưa, người Trung Quốc thường gọi tháng cuối cùng trong năm Âm lịch là tháng Quý Đông, một biểu tượng cho sự chấm dứt của mùa đông khắc nghiệt. Tuy nhiên, tháng này cũng được biết đến với một tên gọi khác là "Lạp Nguyệt". Từ "lạp" có nguồn gốc từ việc ướp thịt, một phong tục lâu đời của người Trung Quốc khi họ ướp thịt vào mùa đông để dùng dần suốt cả năm. Thói quen này thường diễn ra vào tháng cuối của năm Âm lịch, và chính vì điều này mà tháng này được gọi là Lạp Nguyệt. Lạp Nguyệt cũng là thời điểm của lễ tế cuối cùng trong năm của người Trung Quốc. Kể từ thời nhà Chu, tháng cuối cùng của năm Âm lịch là lúc nhà vua thường nghỉ ngơi và săn bắn, và lễ tế tất niên được tổ chức với tên gọi là "đại lạp".

Trong Giáo trình lịch sử ngữ âm tiếng Việt của Nguyễn Tài Cẩn, người Việt đã lấy cảm hứng từ cụm từ "Lạp Nguyệt" và đọc chệch "Lạp" thành "Chạp".

 

2. Tháng củ mật là tháng mấy Âm lịch?

Tháng củ mật là tháng cuối cùng của năm âm lịch, còn được gọi là tháng Chạp. Tháng này mang ý nghĩa nhắc nhở mọi người nên đề phòng những rủi ro có thể xảy ra trước khi Tết đến xuân về, đặc biệt là những rủi ro liên quan đến tài sản, tiền bạc, trộm cắp, hỏa hoạn,... Tháng củ mật là một tháng quan trọng trong năm âm lịch. Đây là thời điểm để mọi người chuẩn bị đón Tết âm lịch, đồng thời cũng là thời điểm cần đề phòng những rủi ro có thể xảy ra.

Tháng Chạp còn được gọi là "tháng củ mật" do tình trạng trộm cắp thường xuyên diễn ra trong tháng này. "Củ" ở đây ám chỉ việc kiểm soát, còn "mật" là từ để chỉ sự cẩn mật. Trong thời gian này, các quan lại thường nhắc nhở người dân phải cẩn thận, và lực lượng tuần đinh phải tăng cường kiểm soát để ngăn chặn các vụ trộm cắp. Thậm chí đến ngày nay, tháng Chạp vẫn được coi là "tháng củ mật", với ý nghĩa không chỉ là thời điểm kinh doanh quan trọng cho người lương thiện mà còn là cơ hội cho những kẻ bất lương, bởi vì tất cả đều cần chuẩn bị cho Tết. Vì vậy, tình trạng trộm cắp thường gia tăng trong thời gian này. Thêm vào đó, tháng Chạp cũng được coi là thời điểm không may mắn, dễ gặp rủi ro và mất mát tài sản, có thể bị "tai bay vạ gió", và thường mang lại cảm giác đắng lòng như củ mật.

 

3. Người dân thường làm gì vào tháng Chạp

* Cúng Rằm tháng Chạp

Trong khi người Trung Quốc đặc biệt coi trọng lễ Lạp Bát vào ngày mùng 8/12 Âm lịch, người Việt lại tập trung tận tâm vào việc cúng Rằm tháng Chạp hơn hết. Rằm tháng Chạp là ngày cuối cùng của năm cũ, đánh dấu sự kết thúc của một chu kỳ và bắt đầu của một chuỗi sự kiện mới. Vì vậy, nhiều gia đình xem đây là thời điểm quan trọng để thực hiện lễ cúng tạ ơn tổ tiên và thần linh.

Mâm cúng Rằm tháng Chạp không chỉ là biểu tượng của lòng biết ơn với sự che chở của thần linh và tổ tiên suốt một năm qua, mà còn là lời cầu nguyện cho sự bình an cho gia đình và để xua đuổi những điều xui xẻo của năm cũ. Phong tục này thể hiện lòng tin tưởng và hy vọng vào một năm mới may mắn và thịnh vượng.

Cách tổ chức lễ cúng Rằm tháng Chạp có thể khác nhau tùy thuộc vào điều kiện và thời gian của mỗi gia đình. Có những gia đình tổ chức lễ cúng lớn, với đầy đủ các mâm thờ và lễ chay, trong khi những gia đình khác có thể tổ chức một cách nhỏ gọn hơn, hoặc thậm chí chỉ thực hiện lễ cúng đơn giản mà không có các mâm thờ. Tuy nhiên, tất cả đều mang ý nghĩa sâu sắc về lòng biết ơn và hy vọng cho một năm mới an lành và thành công.

Tuỳ thuộc vào điều kiện từng gia đình mà lễ cúng Rằm tháng Chạp to hay nhỏ, lễ chay hay lễ mặn.

* Lễ ông Công ông Táo - tiễn Thần Bếp về chầu trời

Hằng năm, vào ngày 23 tháng Chạp, theo tín ngưỡng dân gian, Táo Quân được tin là trở về thiên đình để báo cáo với Ngọc Hoàng về mọi sự kiện diễn ra trong nhà của gia chủ suốt một năm qua, trước khi trở về hạ giới vào ngày 30 Tết.

Việc cúng Táo Quân, hay còn gọi là Thần Bếp, không chỉ là cách thể hiện lòng biết ơn và tôn trọng đối với Thần Bếp, mà còn là một nghi lễ sâu sắc mang ý nghĩa văn hóa và tâm linh. Thần Bếp được coi là linh hồn chăm sóc và bảo vệ cuộc sống của gia đình, giữ cho bếp lửa luôn hằng ấm và thực phẩm luôn ngon lành.

Đây cũng là dịp để gia đình cầu nguyện cho một năm mới tràn đầy hạnh phúc, bình an và thành công. Mong rằng Táo Quân sẽ "bẩm báo" những điều tốt lành, mang lại sự ấm no và tài lộc cho gia đình trong năm mới, cũng như xua đuổi đi những điều xấu xa và trở ngại.

* Dọn dẹp và trang hoàng nhà cửa                       

Trong tháng Chạp, khi không khí Tết đã bắt đầu ngập tràn khắp nơi, cuộc sống của người dân bắt đầu bận rộn hơn bao giờ hết. Đây là thời điểm mà mọi người không chỉ chạy đua với thời gian để hoàn thành công việc cuối cùng của năm cũ mà còn tập trung vào việc chuẩn bị cho một Tết sum vầy, hạnh phúc và bình an.

Một phần không thể thiếu trong chuỗi hoạt động của tháng Chạp là việc dọn dẹp và trang trí nhà cửa. Những ngày này, các gia đình rộn ràng lau chùi, lau bụi, và trang trí nhà cửa bằng các cành đào, chậu hoa quả và các loại hoa khác, tạo nên không gian ấm cúng và đẹp mắt để chào đón năm mới.

Ngoài ra, việc chuẩn bị thực phẩm cũng là một phần quan trọng không thể thiếu. Các bà nội trợ háo hức lựa chọn và mua sắm các nguyên liệu cho các món ăn truyền thống như bánh chưng, giò chả, mứt và các loại đặc sản khác, tạo ra không gian ấm áp và ngập tràn hương vị truyền thống của dịp Tết.

Ngoài những hoạt động truyền thống này, cúng Táo Quân và ông Công ông Táo cũng là một phần không thể thiếu của nghi lễ Tết. Đây là cách để mọi người bày tỏ lòng biết ơn và tôn trọng đối với các thần linh, đồng thời mong muốn nhận được sự bảo trợ và phù hộ cho gia đình trong năm mới.

Những ngày cuối năm chạy đua với thời gian để hoàn thành những công việc cuối cùng của năm cũ cũng là thời điểm mà mọi người bắt đầu dành thời gian cho gia đình, tận hưởng những giây phút sum họp và chia sẻ, tạo ra những kỷ niệm đáng nhớ và khắc sâu trong lòng mỗi người. Đồng thời, họ cũng tràn ngập niềm vui và hy vọng cho một năm mới an lành và thịnh vượng.                       

* Lễ Tạ mộ (Lễ Chạp)                       

Sau khi đã hoàn thành các công việc chuẩn bị cho Tết như dọn dẹp nhà cửa, chuẩn bị thực phẩm và cúng Táo Quân, vào những ngày cuối cùng của năm, nhiều gia đình cũng thường tìm đến những nghĩa trang để thăm viếng các người thân đã khuất.

Tại đây, họ sẽ dành thời gian để dọn dẹp, lau chùi mộ phần, và sắp xếp lại các đồ vật trên mộ, biểu thị sự quan tâm và tôn trọng đối với người đã ra đi. Đặc biệt, việc "có lời" mời gia tiên về ăn Tết cùng con cháu là một phần không thể thiếu của nghi lễ này.

Trong nghi thức này, người thăm viếng thường đốt những cây nhang, cúng dâng và trình bày các loại hoa, trái cây, và đặc biệt là các mâm cỗ Tết. Họ tin rằng việc mời gia tiên về ăn Tết cùng con cháu không chỉ là cách để tưởng nhớ và tri ân người đã khuất mà còn mang lại sự đoàn viên và ấm áp cho gia đình trong dịp Tết.

Đây cũng là dịp để những thành viên trong gia đình tỏ lòng biết ơn và kính trọng đối với ông bà, tổ tiên, mang lại sự gắn kết và hiếu khách trong ngày lễ quan trọng này. Cuộc thăm viếng này không chỉ là một nghi lễ mà còn là dịp để gia đình cảm nhận sâu sắc giá trị của sự đoàn kết và tình thân trong lòng mỗi người.

* Lễ Tất niên

Với người Việt, bữa cơm tất niên là một khoảnh khắc thiêng liêng của mọi gia đình. Đây không chỉ là bữa cơm đoàn viên mà còn mang ý nghĩa về sự sung túc. Gia đình càng đông đủ thì càng nhiều phúc lộc và may mắn. Trong ngày này, mọi người cũng chuẩn bị mâm cỗ để cúng Giao thừa.