Thể chế pháp luật kinh tế của công hòa Liên bang Đức?

Về nguyên tắc, các chủ thể được tự do hoạt động kinh doanh. Nhìn chung, pháp luật về đầu tư tại Đức không có sự phân biệt giữa công dân Đức và các quốc gia khác, đặc biệt là vấn đề đầu tư và thành lập công ty tại Đức. Quyền sở hữu trí tuệ cũng được bảo vệ theo pháp luật về sáng chế, mở rộng các điều kiện bảo hộ đối với công dân Đức cũng như các công ty nước ngoài. Một hệ thống pháp luật đáng tin cậy có thể cho phép các công ty thực hiện các kế hoạch đầu tư của mình một cách có hiệu quả và đối với các dự án có sử dụng đất, xây dựng và vận hành thì được cơ quan nhà nước có thẩm quyền bảo đảm thực hiện.

Các quy định của Luật thương mại và thanh toán nước ngoài (Foreign Trade and Payment Act) cho thấy Đức có một thái độ cởi mở và chào đón đối với hoạt động đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Khung pháp lý cho FDI ủng hộ các nguyên tắc tự do của các giao dịch thương mại và thanh toán quốc tế. Luật thương mại và thanh toán quốc tế chỉ cho phép áp đặt các hạn chế đầu tư trực tiếp nước ngoài vì những lý do đối ngoại, ngoại hối hoặc an ninh quốc gia. Tuy nhiên, trên thực các hạn chế này rất ít khi được áp dụng.

Nhà nhập khẩu tại Đức không cần phải xin giấy phép nhập khẩu cũng như bị kiểm soát nhập khẩu. Điều này áp dụng cho cá nhân cư trú tại Đức cũng như các thực thể pháp lý có trụ sở hoặc trụ sở chính nằm trong lãnh thổ nước Đức. Đối với một số mặt hàng nhập khẩu nhất định, thuế nhập khẩu liên tục được giảm. Một số hàng hóa như các nông sản, thức ăn, thuốc, hóa chất hoặc hàng hóa phải chịu những hạn chế nhập khẩu nhất định. Trong những trường hợp đó, giấy phép nhập khẩu và các văn bản giám sát được yêu cầu phải có trước khi nhập khẩu vào Đức.

Bất kỳ người nào cũng có thể thiết lập hoạt động kinh doanh tại Đức không kể quốc tịch hoặc nơi cư trú. Không có một quy định đầu tư đặc biệt nào tại Đức cũng như mức quy định phần vốn tối thiểu mà các công ty cổ phần yêu cầu đối với một nhà đầu tư nước ngoài. Nhà đầu tư có thể chọn hình thức công ty phù hợp thông qua việc thành lập công ty đối vốn, hợp danh hoặc hoạt động kinh doanh thông qua các chi nhánh đặt tại Đức. Dù thành lập theo hình thức nào thì thủ tục đầu tư tương đối đơn giản với các bước được xác định rõ. Tiêu chí để nhà đầu tư có thể lựa chọn được hình thức công ty phù hợp là trách nhiệm của các cổ đông, trách nhiệm và các điều khoản về thuế. Các hình thức pháp lý áp dụng tương tự cho các doanh nghiệp trong và ngoài nước. Cấu trúc cơ bản của các công ty đều được quy định trong Luật nhằm bảo đảm tính dự báo và ổn định trong cấu trúc của các hình thức công ty.

Việc thành lập một liên doanh (joint venture) giữa công ty trong nước và công ty nước ngoài không phải là một pháp nhân đặc biệt. Hình thức liên doanh có thể thực hiện dưới các hình thức công ty đã đề cập ở trên hoặc hình thức công ty hợp danh. Ví dụ, trong hình thức các công ty hữu hạn, về trách nhiệm, công ty nước ngoài chỉ phải chịu trách nhiệm trong phần vốn góp. Trong hình thức hợp danh, trách nhiệm của thành viên hữu hạn có thể bị hạn chế hơn, chỉ có một thành viên là có trách nhiệm đầy đủ. Các công ty liên doanh phải tuân thủ các quy định của Luật chống độc quyền Châu Âu và Đức cũng như pháp luật của nước tiếp nhận đầu tư khi họ thực hiện các yêu cầu cụ thể liên quan đến doanh thu và thị phần. Họ có thể bị kiểm soát sát nhập cũng như cấm việc tạo thành các tập đoàn độc quyền.

Bất kỳ công ty nước ngoài có trụ sở hoặc đăng ký kinh doanh ngoài nước Đức đều có thể thành lập chi nhánh ở Đức. Chi nhánh là loại hình kinh doanh phù hợp với các công ty nước ngoài muốn có đại diện tại Đức để quảng bá hoạt động kinh doanh và duy  trì mối hợp tác với các đối tác kinh doanh. Ở Đức, có hai loại chi nhánh được thiết lập với những khác nhau về mức độ độc lập so với trụ sở chính của công ty, gồm:

Chi nhánh độc lập thực hiện các chức năng và nhiệm vụ nhất định và các hoạt động hỗ trợ. Nó độc lập với trụ sở chính của công ty ở mức độ nội bộ khi thực hiện các hoạt động kinh doanh. Tuy nhiên, công ty nước ngoài có trách nhiệm với các giao dịch được thực hiện bởi chi nhánh. Ở mức độ tổ chức, chi nhánh có sự độc lập với công ty mẹ và có đầy đủ thẩm quyền như quyền ký kết hợp đồng…), có nguồn vốn riêng, tài khoản ngân hàng riêng và chế độ kế toán độc lập. Chi nhánh độc lập có thể sử dụng tên riêng của nó nhưng tên của công ty mẹ cũng phải được xuất hiện cùng với địa chỉ pháp lý của chi nhánh. Quyết định thành lập chi nhánh phải có sự đồng thuận của các giám đốc quản lý trụ sở chính. Chi nhánh độc lập phải đăng ký thương mại và đăng ký với văn phòng thương mại địa phương. Đơn đăng ký thương mại trên trang đăng ký thương mại online gồm các thông tin cụ thể về nhà đầu tư nước ngoài, kèm theo đó là bản sao công chứng của đăng ký thương mại của công ty mẹ cho thấy sự tồn tại của công ty nước ngoài cũng như thẩm quyền đại diện của các giám đốc quản lý và Hội đồng quản trị cũng các biên bản ghi nhớ, các thỏa thuận hợp tác. Tất cả tài liệu phải được dịch sang tiếng Đức và phải được hợp pháp hóa lãnh sự. Chi nhánh độc lập phải đăng ký với Văn phòng Thương mại trước khi tiến hành hoạt động kinh doanh.

Chi nhánh phụ thuộc là một bộ phận của trụ sở chính và không có bất kỳ một sự độc lập nào so với trụ sở chính, chủ yếu tập trung vào việc duy trì các mối quan hệ hợp tác và xúc tiến các hoạt động kinh doanh đầu tiên tại Đức. Vì không phải là chi nhánh độc lập nên chi nhánh phụ thuộc không cần thiết phải đăng ký thương mại. Yêu cầu duy nhất là chi nhánh phụ thuộc phải đăng ký với Văn phòng Thương mại địa phương; tuy nhiên, các giấy tờ liên quan đến công ty nước ngoài cũng cần thiết. Đặc điểm chính của chi nhánh là văn phòng chi nhánh không có sự độc lập hoặc có trách nhiệm riêng lẻ khác so với trụ sở chính. Với các điều khoản về tổ chức và pháp lý thì chi nhánh là một phần của trụ sở chính và do đó, cũng chịu sự điều chỉnh của các quy định như đối với trụ sở chính. Trong trường hợp này, công ty nước ngoài phải có đầy đủ trách nhiệm mở rộng bằng các tài sản của chính nó đối với những khiếu nại của chủ nợ liên quan đến chi nhánh. Điều này có nghĩa là bất kỳ khoản nợ hoặc nghĩa vụ nào của chi nhánh cũng sẽ là nghĩa vụ và trách nhiệm của công ty nước ngoài.

Văn phòng đại diện chỉ được sử dụng cho các hoạt động thương mại (coi đó là một phần của công ty nước ngoài). Nhìn chung, văn phòng đại diện phải đăng ký ít nhất dưới tư cách là một chi nhánh phụ thuộc tại Đức. Điều này là đương nhiên nếu công ty nước ngoài có một đại diện thường trực, là người thực hiện các hoạt động thương mại của công ty thường xuyên, liên tục và ổn định.

Văn phòng đại diện còn có thể được quản lý bởi bên thứ  ba (ví dụ như đại lý thương mại được ủy quyền bởi công ty nước ngoài). Đây là trường hợp mà hoạt động kinh doanh của công ty nước ngoài được thực hiện thông qua việc ủy quyền cho một đại lý thương mại. Trong trường hợp này, việc đăng ký của công ty nước ngoài với Văn phòng Thương mại địa phương là không cần thiết. Do đó, các mức độ độc lập của các đại lý và quyền tự do kinh doanh của các đại lý đối với công ty nước ngoài sẽ được thiết lập khác nhau.

Chương trình ưu đãi và khuyến khích đầu tư tại Đức được thực hiện dưới nhiều công cụ khác nhau và sử dụng cho nhiều mục đích khác nhau như ưu đãi liên quan đến kết quả đầu tư, liên quan đến các hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D), liên quan đến tuyển dụng lao động hoặc nhu cầu về vốn. Các công cụ ưu đãi có thể là khoản hỗ trợ, khoản vay hoặc các bảo đảm tài chính phù hợp với nhu cầu của các hoạt động kinh doanh khác nhau và vào các giai đoạn phát triển khác nhau của công ty. Như vậy, việc hỗ trợ đầu tư ở Đức là căn cứ vào quy mô, mức độ kinh doanh của công ty để có sự ưu đãi phù hợp.

Đức đã xây dựng những tiêu chuẩn nhất định để xác định một công ty có được nhận hỗ trợ hay không và tiêu chuẩn này không có sự phân biệt giữa nhà đầu tư nước ngoài và nhà đầu tư quốc tịch Đức. Các hỗ trợ đầu tư đều được cân nhắc trên cơ sở xem xét các yếu tố của dự án như kế hoạch đầu tư, địa điểm đầu tư, vốn đầu tư, quy mô của công ty đầu tư và cấu trúc vốn đầu tư.

Tại Châu Âu, quy mô của công ty được xác định thống nhất theo Bộ tiêu chuẩn Châu Âu. Các công ty phân loại thành công ty nhỏ, công ty vừa và công ty lớn dựa trên 3 yếu tố: số lượng người lao động, doanh thu và bảng cân đối kế toán của công ty. Theo đó, công ty nhỏ là công ty có ít hơn 50 lao động, doanh thu dưới 10 triệu EUR. Công ty vừa có từ 50 đến ít hơn 250 lao động và doanh thu từ 10-50 triệu EUR. Công ty lớn có từ 250 lao động trở lên và doanh thu từ 50 triệu EUR trở lên.

Các hỗ trợ về đầu tư liên quan đến địa điểm sản xuất hoặc phát triển địa điểm dịch vụ được hỗ trợ dưới dạng một khoản tiền nhất định. Chương trình hỗ trợ đầu tư quan trọng nhất là “Nhiệm vụ chung về cải thiện cơ cấu kinh tế vùng” (Joint Task Improving Regional Economic Structure). Đây là Chương trình ưu đãi quốc gia nhằm hỗ trợ cho các dự án đầu tư trong một số lĩnh vực nhất định. Mức hỗ trợ tối đa của ưu đãi này là rất khác nhau, phụ thuộc lớn vào mức độ phát triển kinh tế của khu vực. Trong các lĩnh vực được hỗ trợ cao nhất, các công ty lớn có thể nhận được tới 20% tổng chi phí đầu tư; công ty vừa nhận khoảng 30% và công ty nhỏ thì có thể nhận tới 40%. Các khu vực được hỗ trợ nhiều thường nằm ở phía Đông nước Đức. Ngược lại, các khu vực ở phía Tây Đức như Berlin thì mức hỗ trợ thường thấp nhất. Tại đây, các công ty lớn chỉ nhận được khoảng 10%, công ty vừa là 20% và công ty nhỏ là 30%.

Chi phí đầu tư được nói đến ở đây là trong bối cảnh xây dựng địa điểm sản xuất hoặc cung cấp dịch vụ là nói tới chi phí vốn liên quan đến đầu tư cho xây dựng trụ sở, hạ tầng, nhà máy, thiết bị, máy móc hoặc chi phí nhân sự trong giai đoạn thiết lập một hoạt động kinh doanh mới.

Các hỗ trợ cho hoạt động nghiên cứu và phát triển tại Đức là khoản hỗ trợ tài chính không mang tính hoàn trả và nó tập trung vào việc hỗ trợ các chi phí về nhân sự cho các dự án R&D. Các chi phí cho thiết bị hoặc dụng cụ cũng có thể được tính đến nếu chúng rõ ràng là có liên quan tới dự án R&D.

Về đối tượng, tất cả các chương trình nghiên cứu nằm trong chiến lược về công nghệ cao của Chính phủ Liên bang đều có thể được hỗ trợ. Mức hỗ trợ có thể là 50% chi phí dự án. Trong một số trường hợp cụ thể, các doanh nghiệp vừa và nhỏ có thể có mức hỗ trợ cao hơn. Chính phủ Liên bang sẽ lựa chọn các dự án tốt nhất để hỗ trợ, trong đó, việc hợp tác giữa công ty và viện nghiên cứu thường được hoan nghênh hơn.

Ngoài các dự án nằm trong chiến lược công nghệ cao, chương trình hỗ trợ không nhằm vào một công nghệ cụ thể nào cũng     là đối tượng được hỗ trợ. Đơn xin ưu đãi luôn có giá trị đối với chương trình này vào bất cứ thời điểm nào. Chương trình đổi mới cơ bản cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ là chương trình nổi bật nhất thuộc dạng này.

Ngoài các chương trình hỗ trợ của Liên bang, từng bang cũng có chương trình hỗ trợ riêng, chủ yếu hướng tới các doanh nghiệp vừa và thông thường là đổi mới công nghệ. Mức độ hỗ trợ trong các dự án này cũng phụ thuộc nhiều vào tính chất của dự án R&D.

Hỗ trợ chi phí nhân sự có một vai trò quan trọng trong việc giảm thiểu chi phí hành chính, nhân sự cho các doanh nghiệp khi thiết lập một hoạt động kinh doanh mới. Văn phòng Lao động Liên bang (Federal Employment Agency) và chính quyền Liên bang đã đưa ra một loạt các chương trình ưu đãi liên quan đến lao động được thiết lập để phù hợp với nhu cầu khác nhau của các công ty khi xây dựng lực lượng lao động. Chúng gồm 4 loại:

- Hỗ trợ tuyển dụng

- Hỗ trợ đào tạo trước khi tuyển dụng

- Hỗ trợ lương

- Đào tạo nghề

Hỗ trợ hấp dẫn nhất là trợ cấp về tiền lương dưới dạng khoản tiền khi thuê những người thất nghiệp. Trong trường hợp này, nhiều nhất là 50% chi phí lao động có thể được đồng tài trợ từ trung tâm việc làm địa phương trong khoảng thời gian lên tới một năm.

Ưu đãi về chi phí nhân sự là yếu tố độc lập với quy mô công ty hay các lĩnh vực công nghiệp hoặc các địa điểm đầu tư dự án. Chương trình được thực hiện và điều chỉnh bởi trung tâm việc làm địa phương theo nhu cầu của nhà đầu tư. Việc thuê các lao động vừa tốt nghiệp đại học cũng có thể được hỗ trợ thông qua ưu đãi này, được gọi là khoản “hỗ trợ sáng tạo” (innovation assistant). Một khoản hỗ trợ lên tới 50% chi phí nhân sự sẽ được tài trợ trong thời hạn từ một đến hai năm.

Các khoản tín dụng của Nhà nước có một vị trí quan trọng trong hệ thống hỗ trợ của Đức ở cấp độ Liên bang và liên minh Châu Âu. Thời hạn cho vay dài, lãi suất hấp dẫn và thời hạn thanh toán linh động là những yếu tố quan trọng nhất của công cụ hỗ trợ này. Các doanh nghiệp vừa và nhỏ là đối tượng được ưu tiên trước hết.

Một doanh nghiệp mới được thành lập phải đối diện với rất nhiều khó khăn, trong đó có khó khăn tài chính. Việc bão lãnh của Nhà nước đối với các công ty này giúp gia tăng niềm tin đối với các ngân hàng khi muốn vay vốn. Có rất nhiều mức bảo lãnh khác nhau, phụ thuộc khoản tài chính được bảo đảm và quy mô của doanh nghiệp và địa điểm đầu tư. Thông thường, giá trị bảo đảm có thể lên tới 80% khoản vay.

Như vậy, có thể thấy, các chính sách khuyến khích đầu tư của Đức rất khác so với Việt Nam. Các hỗ trợ đầu tư được xây dựng trên một tiêu chí rõ ràng và định hướng vào những chi phí thực tế một doanh nghiệp sẽ gặp phải khi bắt đầu hoạt động kinh doanh mới, do đó, tránh được hiện tượng trùng lắp, lãng phí, không thống nhất như hệ thống ưu đãi đầu tư hiện nay của Việt Nam.