Thu hồi nhà ở công vụ khi nào?

Việc quản lý và thu hồi nhà ở công vụ (NOCV) là một khía cạnh quan trọng nhằm đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả trong việc sử dụng tài sản công. Thực tế triển khai Luật Nhà ở 2014 đã bộc lộ nhiều tồn tại, đặc biệt là tình trạng cán bộ nghỉ hưu, chuyển công tác nhưng không bàn giao nhà, gây lãng phí và bức xúc dư luận. Để giải quyết triệt để những vướng mắc này, Quốc hội đã thông qua Luật Nhà ở số 27/2023/QH15 (LNO 2023), có hiệu lực từ ngày 01/01/2025.  

Do tính chất “có thời hạn và theo nhiệm vụ công tác” của nhà ở công vụ, nên việc thu hồi loại hình nhà ở này là một nội dung quan trọng và không thể thiếu trong quá trình quản lý, sử dụng. Thực tế thời gian qua đã phát sinh nhiều trường hợp cá nhân sau khi không còn giữ chức vụ, không còn nhiệm vụ công tác tại nơi được bố trí nhà ở công vụ hoặc đã có nhà ở thuộc quyền sở hữu của mình, nhưng vẫn không tự nguyện trả lại nhà, gây khó khăn cho cơ quan quản lý và làm giảm hiệu quả của chính sách. Điều này đặt ra yêu cầu phải xác định rõ: Trong những trường hợp nào thì nhà ở công vụ bị thu hồi, và quy trình thu hồi được pháp luật quy định ra sao?

1. Tổng quan về nhà ở công vụ 

1.1. Định nghĩa nhà ở công vụ (NOCV)

Nhà ở công vụ là nhà ở được dùng để cho các đối tượng thuộc diện được ở nhà công vụ thuê trong thời gian họ đảm nhận chức vụ, công tác. NOCV là tài sản thuộc sở hữu nhà nước, được Nhà nước đầu tư xây dựng hoặc mua bằng nguồn vốn ngân sách nhà nước để phục vụ mục đích công vụ.

Dưới khuôn khổ pháp lý của Luật Nhà ở 2023 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2025), NOCV được định danh là một loại hình nhà ở thuộc tài sản công. Điều này khẳng định NOCV mang tính chất là tài sản công, chỉ phục vụ mục đích công tác và có tính chất sử dụng tạm thời.

1.2. Nguyên tắc thu hồi cơ bản

Do tính chất tạm thời, nguyên tắc cơ bản và bắt buộc là người thuê nhà ở công vụ phải có trách nhiệm trả lại nhà ở cho Nhà nước khi không còn đủ điều kiện được thuê nhà ở, hết thời gian công tác hoặc chuyển đi nơi khác. Bất kỳ hành vi sử dụng NOCV sai mục đích hoặc vi phạm quy định về quản lý, sử dụng nhà ở đều là căn cứ pháp lý để Nhà nước thu hồi.

2. Thu hồi nhà ở công vụ khi nào?

Trong Luật Nhà ở 2023 (LNO 2023) quy định các căn cứ thu hồi được quy định tập trung và cụ thể hơn tại Điều 127, áp dụng đối với các trường hợp thu hồi, cưỡng chế thu hồi nhà ở thuộc tài sản công. Việc thu hồi nhà ở công vụ được thực hiện khi thuộc một trong các trường hợp sau đây:

• Hết điều kiện sử dụng theo chức vụ: Người thuê nhà ở công vụ không còn đủ điều kiện được thuê nhà ở hoặc đã chuyển công tác đến địa phương khác.
• Hết thời hạn thuê hợp đồng: Hết thời hạn thuê nhà ở công vụ theo hợp đồng đã ký kết.
• Vi phạm về thẩm quyền và đối tượng: Cho thuê, cho thuê mua, bán nhà ở không đúng thẩm quyền, không đúng đối tượng hoặc không đủ điều kiện theo quy định của pháp luật về nhà ở.
• Vi phạm nghĩa vụ sử dụng: Có hành vi vi phạm quy định về quản lý, sử dụng nhà ở. Cụ thể, đây là hành vi không sử dụng nhà vào mục đích để ở và phục vụ nhu cầu sinh hoạt.
• Ngừng sử dụng tài sản công (quy định chung): Nhà ở công vụ bị thu hồi nếu không được sử dụng liên tục quá 12 tháng, theo quy định chung về xử lý nhà, đất thuộc tài sản công (tham chiếu Nghị định 03/2025/NĐ-CP).

Việc Luật 2023 định danh rõ ràng hành vi lạm dụng NOCV (như cho thuê lại, sử dụng sai mục đích) là hành vi vi phạm pháp luật về quản lý tài sản công sẽ tạo cơ sở pháp lý vững chắc và quyết liệt hơn cho việc xử lý. Tình trạng lạm dụng kéo dài dưới Luật 2014 đã gây bức xúc dư luận, và Luật mới cùng với chính sách yêu cầu các bộ, ngành, địa phương phải thu hồi 100% NOCV sử dụng không đúng mục đích hoặc không đúng tiêu chuẩn là minh chứng cho sự tăng cường kỷ luật trong quản lý công sản.

Bảng 1: So sánh căn cứ thu hồi nhà ở công vụ (LNO 2014 vs. LNO 2023)

3. Trình tự và thủ tục thu hồi và cưỡng chế bàn giao theo khung pháp lý mới

3.1. Trình tự tự nguyện bàn giao nhà ở công vụ (khuôn khổ tham khảo)

Sau khi Luật Nhà ở 2023 có hiệu lực, các quy định chi tiết về trình tự, thủ tục bàn giao NOCV của Thông tư 09/2015/TT-BXD đã hết hiệu lực. Hiện tại, các Nghị định hướng dẫn thay thế chi tiết về trình tự thủ tục chưa được ban hành.Tuy nhiên, dựa trên kinh nghiệm thực tiễn và nguyên tắc quản lý tài sản công, cấu trúc cơ bản của việc bàn giao tự nguyện được tham khảo từ khuôn khổ cũ, bao gồm:

• Thông báo và ký biên bản bàn giao ba bên: Cơ quan quản lý NOCV thông báo cho người thuê, chỉ đạo đơn vị quản lý vận hành rà soát hiện trạng, và tiến hành ký Biên bản bàn giao giữa ba bên (Bên thuê, Đơn vị vận hành, Cơ quan quản lý).Thời hạn tối đa để ký Biên bản bàn giao và thu hồi theo quy định cũ là không quá 60 ngày.
• Quyết toán và thanh lý hợp đồng: Sau khi Biên bản được ký, người thuê và đơn vị quản lý vận hành tiến hành quyết toán, thanh lý hợp đồng thuê và các chi phí dịch vụ khác (quy định cũ là trong vòng 7 ngày làm việc kể từ ngày ký biên bản).

Đối với các lực lượng vũ trang (ví dụ: Bộ Quốc phòng), cơ chế tốt về việc thông báo bàn giao NOCV cùng thời điểm trao quyết định thôi phục vụ tại ngũ hoặc chuyển công tác cần được duy trì để đảm bảo tính kịp thời.

3.2. Trình tự ban hành quyết định thu hồi và cưỡng chế

Trong trường hợp bên thuê NOCV không bàn giao tự nguyện trong thời hạn được thông báo, quy trình xử lý sẽ được kích hoạt:

• Ra quyết định thu hồi: Đơn vị quản lý vận hành báo cáo cơ quan quản lý NOCV, sau đó có tờ trình đề nghị cơ quan đại diện chủ sở hữu nhà ở công vụ (ví dụ: Bộ, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh) xem xét, ban hành quyết định thu hồi NOCV. Quyết định thu hồi này là căn cứ pháp lý theo Điều 127 LNO 2023.
• Thực hiện cưỡng chế: Quyết định thu hồi là căn cứ pháp lý để tiến hành cưỡng chế buộc trả nhà, giao nhà theo quy định chi tiết tại Luật Thi hành án Dân sự (Điều 115). Thời hạn thu hồi NOCV tối đa theo quy định cũ là không quá 30 ngày kể từ ngày quyết định thu hồi có hiệu lực thi hành. Việc tuân thủ nghiêm ngặt thời hạn này theo LNO 2023 là yếu tố then chốt để giải quyết dứt điểm các vụ việc lạm dụng NOCV kéo dài.
• Xử lý tài sản sau thu hồi: Cơ chế cưỡng chế phải gắn liền với quy trình xử lý tài sản công theo Nghị định 03/2025/NĐ-CP. Sự ràng buộc này nhằm tránh khoảng trống hành chính và đảm bảo nhà ở bị thu hồi sẽ được tái bố trí hoặc xử lý nhanh chóng, đặc biệt khi nhà, đất công không sử dụng liên tục quá 12 tháng sẽ bị thu hồi.

Bảng 2: Quy trình và cơ sở pháp lý thu hồi nhà ở công vụ (theo LNO 2023)

4. Quản lý tài sản sau khi thu hồi và hỗ trợ an sinh xã hội

4.1. Quy định mới về xử lý tài sản công sau khi thu hồi

Việc xác định NOCV là tài sản công, được quản lý theo Nghị định 03/2025/NĐ-CP, là một điểm khác biệt quản lý vĩ mô quan trọng. Nghị định này quy định việc sắp xếp lại, xử lý nhà, đất thuộc tài sản công. Điều này đảm bảo rằng sau khi NOCV được thu hồi, nó sẽ được đưa vào quy trình xử lý tài sản công, thay vì chỉ đơn thuần là tái bố trí trong quỹ nhà cho thuê như trước.

Tài sản sau khi thu hồi có thể được sắp xếp lại để tiếp tục sử dụng đúng mục đích hoặc phải bị thu hồi hoàn toàn nếu không được sử dụng liên tục quá 12 tháng. Mục tiêu chính là tối ưu hóa việc sử dụng, đặc biệt đối với các NOCV tại các vị trí có giá trị cao, tránh lãng phí nguồn lực nhà nước. Chính phủ đang đặt trọng tâm vào việc khai thác hiệu quả tài sản công, đảm bảo tài sản thu hồi được tái bố trí hoặc chuyển đổi mục đích nhanh chóng.

4.2. Cơ chế hỗ trợ nhà ở xã hội (NOXH) cho người đã trả lại nhà ở công vụ

Một điểm mới đột phá trong LNO 2023 là việc giải quyết nỗi lo về chỗ ở sau khi hết nhiệm kỳ hoặc nghỉ hưu của người thuê NOCV. Khoản 4 Điều 125 LNO 2023 quy định người trả lại NOCV sẽ được hưởng chính sách hỗ trợ về nhà ở xã hội nếu đồng thời đáp ứng các điều kiện sau:

• Người đó không thuộc trường hợp bị thu hồi nhà ở do có hành vi vi phạm nghiêm trọng (quy định tại các điểm a, e và h khoản 1 Điều 127 LNO 2023).
• Người đó chưa có nhà ở tại nơi sinh sống sau khi trả lại NOCV.

Cơ chế này tạo ra một đòn bẩy kép: một mặt, duy trì áp lực cưỡng chế đối với những người cố tình vi phạm; mặt khác, tạo động lực tuân thủ và đảm bảo an sinh xã hội cho những người đã sử dụng đúng quy định.Tuy nhiên, việc hỗ trợ mua, thuê mua NOXH này phải tuân thủ chặt chẽ các quy định về điều kiện NOXH, bao gồm cả điều kiện về thu nhập. Ví dụ, theo Nghị định 100/2024/NĐ-CP và Nghị định 261/2025/NĐ-CP, người độc thân phải có thu nhập bình quân hàng tháng thực nhận không quá 20 triệu đồng (hoặc 30 triệu đồng nếu nuôi con dưới tuổi thành niên), và vợ chồng có tổng thu nhập không quá 40 triệu đồng. Cơ quan, tổ chức quản lý người thuê cũ có trách nhiệm phối hợp với UBND cấp tỉnh nơi người đó sinh sống để hỗ trợ xác định điều kiện và thủ tục.

Kết luận

Luật Nhà ở 2023 đã tạo ra một khuôn khổ pháp lý đồng bộ và chặt chẽ hơn trong quản lý và thu hồi nhà ở công vụ. Sự thay đổi cốt lõi là việc định danh NOCV là tài sản công, từ đó quy trình thu hồi không chỉ là một thủ tục hành chính đơn thuần mà còn gắn liền với cơ chế xử lý tài sản công theo Nghị định 03/2025/NĐ-CP. LNO 2023 tăng cường tính nghiêm minh bằng cách quy định rõ ràng các căn cứ thu hồi (Điều 127) và áp dụng chế tài tài chính mạnh mẽ (phạt đến 120 triệu đồng). Đồng thời, LNO 2023 đã giải quyết vấn đề an sinh xã hội bằng việc thiết lập cơ chế hỗ trợ mua/thuê mua nhà ở xã hội cho các cá nhân đã trả lại NOCV đúng quy định và chưa có nhà ở riêng. Đây là cơ chế kép nhằm tạo động lực tuân thủ pháp luật, đồng thời đảm bảo lợi ích công cộng và tính bền vững của chính sách NOCV.

Mọi vướng mắc pháp lý hãy gọi ngay hotline tổng đài: 1900.6162 để được tư vấn pháp luật trực tuyến. Email: lienhe@luatminhkhue.vn để được hỗ trợ khi có yêu cầu. Trân trọng!