Thực trạng, nguyên nhân, giải pháp bảo vệ môi trường nước ở Châu Âu

Châu Âu có hệ thống pháp luật về bảo vệ môi trường tương đối hoàn thiện, cùng nhiều chương trình đầu tư quy mô lớn nhằm cải thiện chất lượng nguồn nước. Tuy nhiên, ô nhiễm và suy thoái tài nguyên nước vẫn là thách thức đáng kể đối với khu vực này. Nhiều dòng sông, hồ, vùng đất ngập nước và tầng chứa nước ngầm đang chịu áp lực từ hoạt động nông nghiệp, công nghiệp, đô thị hóa và biến đổi khí hậu.

Báo cáo Europe's State of Water 2024: The need for improved water resilience của Cơ quan Môi trường Châu Âu (EEA) cho thấy tiến trình cải thiện chất lượng nước tại EU còn chậm, trong khi nhiều mục tiêu của Chỉ thị Khung về Nước chưa đạt được như kế hoạch. Thực trạng này cho thấy việc ban hành quy định pháp luật là chưa đủ nếu thiếu cơ chế thực thi, nguồn lực đầu tư và sự phối hợp giữa các quốc gia, địa phương trong quản lý lưu vực sông.

Nghiên cứu kinh nghiệm của Châu Âu vì vậy có ý nghĩa đối với Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh nhiều lưu vực sông trong nước đang chịu sức ép từ nước thải sinh hoạt, sản xuất công nghiệp và hoạt động nông nghiệp.

1. Thực trạng ô nhiễm môi trường nước tại Châu Âu hiện nay

Mặc dù sở hữu hệ thống chính sách môi trường tương đối đồng bộ, chất lượng nguồn nước tại Châu Âu vẫn chưa được cải thiện như kỳ vọng. Theo báo cáo của EEA năm 2024, nhiều thủy vực nước mặt và nước ngầm chưa đạt trạng thái tốt theo mục tiêu của Chỉ thị Khung về Nước (Water Framework Directive - WFD 2000/60/EC).

Chỉ thị này đặt mục tiêu các vùng nước mặt và nước ngầm đạt trạng thái tốt, với thời hạn ban đầu là năm 2015 và các mốc gia hạn theo quy định. Mốc năm 2027 được xem là thời hạn quan trọng trong lộ trình thực hiện. Tuy nhiên, kết quả quan trắc cho thấy khoảng cách giữa mục tiêu pháp lý và chất lượng nước thực tế vẫn còn đáng kể.

1.1. Chất lượng nước mặt chưa đạt yêu cầu

Nước mặt bao gồm sông, hồ, thủy vực chuyển tiếp và vùng nước ven biển. Đây là nhóm thủy vực chịu ảnh hưởng trực tiếp từ hoạt động sản xuất, sinh hoạt, giao thông đường thủy và những biến đổi về hình thái dòng chảy.

Theo số liệu được tổng hợp trong báo cáo EEA năm 2024, chỉ khoảng 37% số thủy vực nước mặt tại EU đạt trạng thái sinh thái tốt hoặc rất tốt. Như vậy, phần lớn các thủy vực còn lại chưa đáp ứng yêu cầu về chất lượng sinh thái. Những áp lực thường gặp bao gồm ô nhiễm hữu cơ, dư thừa chất dinh dưỡng, biến đổi dòng chảy và suy giảm môi trường sống của các loài thủy sinh.

Đối với trạng thái hóa học, chỉ khoảng 29% diện tích nước mặt đạt tiêu chuẩn tốt. Một trong những nguyên nhân khiến tỷ lệ này thấp là sự tồn tại của các chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy, có khả năng tích lũy sinh học và gây độc trong thời gian dài, thường được gọi là nhóm uPBTs.

Các chất như thủy ngân và hợp chất chống cháy brom hóa có thể tồn tại lâu trong môi trường, tích lũy trong trầm tích và cơ thể sinh vật. Vì vậy, dù một số nguồn ô nhiễm truyền thống đã được kiểm soát tốt hơn, những chất ô nhiễm tồn lưu vẫn tiếp tục ảnh hưởng đến kết quả đánh giá chất lượng nước.

Theo cách tính được nêu trong báo cáo, nếu loại trừ tác động của một số chất ô nhiễm tồn lưu phổ biến này, tỷ lệ thủy vực nước mặt đạt trạng thái hóa học tốt có thể tăng từ 29% lên khoảng 80%. Điều đó cho thấy việc kiểm soát các chất độc hại tồn lưu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với quá trình cải thiện chất lượng nước.

1.2. Nước ngầm vẫn đối mặt với nguy cơ ô nhiễm và suy giảm trữ lượng

Nước ngầm là nguồn tài nguyên quan trọng đối với sinh hoạt, nông nghiệp và nhiều hoạt động sản xuất tại Châu Âu. Theo tài liệu tham khảo, nguồn nước này cung cấp gần hai phần ba lượng nước uống sinh hoạt và đáp ứng khoảng 25% nhu cầu tưới tiêu nông nghiệp của toàn khối EU.

So với nước mặt, một số chỉ số về chất lượng nước ngầm có kết quả khả quan hơn. Khoảng 77% diện tích nước ngầm đạt trạng thái hóa học tốt, trong khi 23% còn lại chưa đáp ứng yêu cầu. Những tác nhân đáng chú ý là nitrat, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và các chất chuyển hóa từ hoạt động nông nghiệp.

Đáng lưu ý, ô nhiễm nước ngầm thường khó phát hiện và xử lý hơn so với ô nhiễm nước mặt. Các chất ô nhiễm có thể thẩm thấu qua đất, đi vào tầng chứa nước và tồn tại trong thời gian dài. Khi phát hiện nồng độ chất độc hại vượt ngưỡng, việc khắc phục có thể đòi hỏi nguồn lực lớn và thời gian kéo dài.

Bên cạnh chất lượng hóa học, tình trạng khai thác quá mức cũng gây sức ép lên nguồn nước ngầm. Theo số liệu trong tài liệu tham khảo, khoảng 9% diện tích tầng chứa nước ngầm tại EU đang chịu áp lực suy giảm trữ lượng do hoạt động khai thác phục vụ tưới tiêu, công nghiệp và sinh hoạt.

1.3. Tổng quan một số chỉ số về hiện trạng tài nguyên nước tại EU

Có thể khái quát một số kết quả đánh giá được nêu trong báo cáo EEA năm 2024 như sau:

<text color="secondary" size="xs">Nguồn: Số liệu tổng hợp từ báo cáo Europe's State of Water 2024 của Cơ quan Môi trường Châu Âu. Các tỷ lệ được trình bày theo tiêu chí đánh giá tương ứng, không nên cộng gộp thành một chỉ số chung.</text>

Những con số trên phản ánh một nghịch lý đáng chú ý: Châu Âu có hệ thống quy định bảo vệ môi trường nước tương đối phát triển nhưng vẫn gặp khó khăn trong việc bảo đảm chất lượng các thủy vực. Điều này cho thấy hiệu quả quản lý phụ thuộc không chỉ vào mức độ hoàn thiện của pháp luật mà còn vào khả năng kiểm soát nguồn thải, đầu tư hạ tầng, giám sát và thực thi trách nhiệm của các chủ thể liên quan.

2. Các nguyên nhân chính gây ô nhiễm nguồn nước ở Châu Âu

Ô nhiễm nguồn nước tại Châu Âu không xuất phát từ một nguyên nhân đơn lẻ mà là kết quả của nhiều hoạt động kinh tế - xã hội tác động đồng thời. Trong đó, nông nghiệp thâm canh, hoạt động công nghiệp, nước thải đô thị, biến đổi hình thái dòng chảy và biến đổi khí hậu là những yếu tố có ảnh hưởng đáng kể.

2.1. Nông nghiệp thâm canh và ô nhiễm do phân bón, thuốc bảo vệ thực vật

Nông nghiệp là một trong những nguồn gây áp lực lớn đối với chất lượng nước tại EU. Hoạt động canh tác với cường độ cao thường sử dụng lượng lớn phân bón hóa học, thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ và thuốc diệt nấm.

Khi lượng phân bón chứa nitơ và photpho vượt quá khả năng hấp thụ của cây trồng, phần dư thừa có thể bị nước mưa cuốn trôi xuống sông, hồ hoặc thẩm thấu vào các tầng nước ngầm. Tình trạng này làm gia tăng nồng độ nitrat và photpho trong nguồn nước.

Đối với nước mặt, lượng chất dinh dưỡng dư thừa có thể gây ra hiện tượng phú dưỡng. Đây là quá trình nguồn nước tích tụ quá nhiều chất dinh dưỡng, tạo điều kiện cho tảo và thực vật thủy sinh phát triển mạnh. Khi tảo chết và phân hủy, lượng oxy hòa tan trong nước giảm xuống, gây bất lợi cho cá và các sinh vật thủy sinh khác.

Đối với nước ngầm, nitrat và dư lượng thuốc bảo vệ thực vật có thể thẩm thấu qua các lớp đất, gây ô nhiễm các tầng chứa nước. Việc xử lý nguồn ô nhiễm này thường phức tạp do nước ngầm nằm sâu dưới lòng đất và có tốc độ phục hồi tự nhiên chậm.

Theo tài liệu tham khảo, ô nhiễm phân tán từ nông nghiệp tác động tiêu cực đến khoảng 29% số thủy vực nước mặt và 32% diện tích các tầng nước ngầm tại EU. Đây là lý do kiểm soát phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và phương thức canh tác được xem là một nội dung quan trọng trong chính sách bảo vệ nguồn nước.

2.2. Hoạt động công nghiệp và các chất ô nhiễm tồn lưu

Các hoạt động sản xuất công nghiệp có thể đưa kim loại nặng, hóa chất độc hại, hợp chất hữu cơ khó phân hủy và nhiều chất ô nhiễm khác vào môi trường nước.

Một số chất có khả năng tồn tại lâu trong tự nhiên, khó bị phân hủy bằng các quá trình sinh học thông thường và có thể tích lũy trong cơ thể sinh vật. Thủy ngân là một ví dụ đáng chú ý. Chất này có thể phát tán từ hoạt động công nghiệp, quá trình đốt nhiên liệu hóa thạch và lắng đọng từ khí quyển xuống đất, sông, hồ.

Bên cạnh các chất ô nhiễm truyền thống, Châu Âu còn phải đối mặt với nhóm PFAS, thường được gọi là hóa chất vĩnh cửu. Đây là nhóm hợp chất có liên kết carbon - fluorine bền vững, khiến nhiều chất trong nhóm khó phân hủy trong môi trường tự nhiên.

PFAS được sử dụng trong nhiều lĩnh vực sản xuất và tiêu dùng. Khi phát tán vào đất, nước hoặc không khí, một số hợp chất có thể tồn tại lâu dài và tích lũy trong môi trường. Việc xử lý PFAS trong nước vì vậy đòi hỏi công nghệ chuyên biệt và chi phí đáng kể.

Ngoài ra, nước thải từ ngành dệt nhuộm, hóa chất, luyện kim và các ngành sản xuất khác cũng có thể chứa nhiều chất độc hại nếu không được thu gom, xử lý đúng quy chuẩn trước khi xả ra môi trường.

2.3. Nước thải đô thị và các chất ô nhiễm mới nổi

Quá trình đô thị hóa làm gia tăng lượng nước thải sinh hoạt, nước thải dịch vụ và chất thải phát sinh từ các hoạt động tiêu dùng. Nếu hệ thống thu gom và xử lý không đáp ứng được quy mô dân số, một phần nước thải có thể đi vào sông, hồ và vùng ven biển khi chưa được xử lý đầy đủ.

Một vấn đề đáng chú ý tại nhiều đô thị Châu Âu là hệ thống cống thoát nước kết hợp, tức cùng thu gom nước mưa và nước thải sinh hoạt. Khi xảy ra mưa lớn, lưu lượng nước đổ vào hệ thống có thể vượt quá năng lực thiết kế của trạm xử lý. Nước thải chưa được xử lý đầy đủ khi đó có nguy cơ tràn ra môi trường tự nhiên.

Bên cạnh chất ô nhiễm truyền thống, nguồn nước còn chịu tác động từ các vi chất ô nhiễm mới nổi như:

• Dư lượng dược phẩm, bao gồm kháng sinh, thuốc giảm đau và hormone.
• Hóa chất từ mỹ phẩm và sản phẩm chăm sóc cá nhân.
• Các hợp chất có khả năng gây rối loạn nội tiết.
• Vi nhựa phát sinh từ hoạt động tiêu dùng, sợi tổng hợp và sự mài mòn lốp xe.

Nhiều trạm xử lý nước thải đô thị thông thường chưa được thiết kế để loại bỏ triệt để các hợp chất này. Vì vậy, một phần vi chất ô nhiễm có thể tiếp tục tồn tại trong nước sau xử lý và đi vào các thủy vực tự nhiên.

Đặc biệt, dư lượng kháng sinh trong môi trường có thể góp phần tạo áp lực chọn lọc đối với vi sinh vật, thúc đẩy sự tồn tại và lan truyền của các vi khuẩn kháng kháng sinh. Đây là vấn đề có liên hệ trực tiếp giữa chất lượng môi trường và sức khỏe cộng đồng.

2.4. Thay đổi hình thái dòng chảy và suy giảm khả năng tự làm sạch của sông, hồ

Không chỉ ô nhiễm hóa học, các hoạt động can thiệp vật lý vào dòng chảy cũng làm suy giảm chất lượng hệ sinh thái nước.

Việc xây dựng đập thủy điện, nắn thẳng lòng sông, kiên cố hóa bờ sông, nạo vét luồng giao thông thủy và lấn chiếm hành lang sông có thể làm thay đổi chế độ dòng chảy tự nhiên.

Những tác động này có thể chia cắt môi trường sống của các loài thủy sinh, cản trở quá trình di cư của cá và làm suy giảm khả năng kết nối giữa sông với các vùng đất ngập nước ven bờ. Khi các bãi bồi, vùng trũng và thảm thực vật ven sông bị thu hẹp, khả năng giữ lại phù sa, hấp thụ chất dinh dưỡng và lọc một phần chất ô nhiễm tự nhiên cũng giảm theo.

Theo tài liệu tham khảo, các can thiệp vật lý vào dòng chảy ảnh hưởng đến khoảng 51% thủy vực nước mặt tại EU. Điều này cho thấy quản lý môi trường nước cần quan tâm đồng thời đến chất lượng hóa học, trạng thái sinh thái và tính liên tục của dòng chảy.

2.5. Biến đổi khí hậu làm gia tăng áp lực lên nguồn nước

Biến đổi khí hậu không phải là nguồn phát sinh trực tiếp của mọi chất ô nhiễm, nhưng có thể làm trầm trọng thêm hậu quả từ các hoạt động gây ô nhiễm hiện hữu.

Nắng nóng kéo dài và hạn hán làm giảm lưu lượng dòng chảy tại nhiều con sông. Khi lượng nước giảm, chất ô nhiễm trong nguồn thải có thể bị pha loãng ít hơn, khiến nồng độ trong nước tăng lên. Nhiệt độ nước cao cũng làm thay đổi điều kiện sống của sinh vật và có thể tạo thuận lợi cho một số loài tảo phát triển.

Một trường hợp đáng chú ý là sự cố sinh thái trên sông Oder, chảy qua khu vực Đức và Ba Lan, vào mùa hè năm 2022. Theo tài liệu tham khảo, nước thải có độ mặn cao từ hoạt động công nghiệp và khai thác mỏ, kết hợp với điều kiện hạn hán và nhiệt độ nước tăng, đã tạo điều kiện cho loài vi tảo nước lợ Prymnesium parvum phát triển mạnh.

Loài tảo này tiết ra độc tố gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh vật thủy sinh. Sự cố đã khiến lượng lớn cá và các sinh vật khác chết, gây thiệt hại đáng kể cho hệ sinh thái sông.

Trường hợp sông Oder cho thấy ô nhiễm nguồn nước, khai thác tài nguyên và biến đổi khí hậu có thể cộng hưởng, làm gia tăng nguy cơ xảy ra các sự cố môi trường trên quy mô lớn.

3. Hậu quả của tình trạng suy thoái môi trường nước đối với hệ sinh thái và con người

Suy thoái môi trường nước không chỉ làm giảm chất lượng các dòng sông, hồ và tầng chứa nước ngầm mà còn tác động đến đa dạng sinh học, sức khỏe cộng đồng, hoạt động sản xuất và an ninh nguồn nước. Những hậu quả này có thể kéo dài ngay cả khi nguồn thải gây ô nhiễm đã được kiểm soát.

3.1. Suy giảm đa dạng sinh học và phá vỡ cân bằng hệ sinh thái

Các hệ sinh thái nước ngọt là một trong những nhóm sinh cảnh chịu nhiều áp lực tại Châu Âu. Ô nhiễm hóa chất, phú dưỡng, thay đổi dòng chảy và mất môi trường sống làm suy giảm điều kiện tồn tại của nhiều loài cá, động vật lưỡng cư, thực vật thủy sinh và sinh vật đáy.

Theo tài liệu tham khảo, khoảng 89% diện tích sinh cảnh đất ngập nước được bảo vệ đang ở tình trạng bảo tồn nghèo nàn hoặc rất xấu. Chỉ khoảng 17% sinh cảnh sông, hồ tự nhiên và dải ven sông duy trì trạng thái bảo tồn tốt.

Khi chất lượng nước suy giảm, các loài nhạy cảm với ô nhiễm thường biến mất trước. Điều này làm thay đổi thành phần quần xã sinh vật, ảnh hưởng đến chuỗi thức ăn và làm mất cân bằng hệ sinh thái.

Hiện tượng phú dưỡng cũng có thể khiến tảo phát triển quá mức, làm giảm lượng oxy hòa tan và gây chết cá. Trong khi đó, các chất độc hại tích lũy trong trầm tích và cơ thể sinh vật có thể tiếp tục tác động đến các loài ở bậc dinh dưỡng cao hơn.

Đặc biệt, khi những sinh vật có vai trò lọc nước tự nhiên suy giảm, khả năng tự điều chỉnh của hệ sinh thái cũng bị ảnh hưởng. Vì vậy, bảo vệ môi trường nước không chỉ là xử lý các chất ô nhiễm mà còn phải phục hồi sinh cảnh và duy trì sự đa dạng sinh học.

3.2. Gia tăng nguy cơ đối với sức khỏe con người

Nguồn nước bị ô nhiễm có thể tác động đến sức khỏe con người thông qua nước uống, thực phẩm, hoạt động sản xuất và tiếp xúc với môi trường.

Một trong những vấn đề được quan tâm tại Châu Âu là nguy cơ phơi nhiễm PFAS. Một số hợp chất trong nhóm này có khả năng tồn tại lâu trong môi trường và tích lũy trong cơ thể người. Các nghiên cứu y tế đã ghi nhận mối liên hệ giữa việc tiếp xúc với một số PFAS và những ảnh hưởng bất lợi đối với chức năng gan, hệ miễn dịch, tuyến giáp và nguy cơ mắc một số bệnh lý.

Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng còn phụ thuộc vào loại hợp chất, nồng độ, thời gian phơi nhiễm và đặc điểm của từng cá nhân. Vì vậy, cần phân biệt giữa mối liên hệ được ghi nhận trong nghiên cứu và kết luận về nguyên nhân trực tiếp đối với từng trường hợp bệnh.

Một nguy cơ khác là tình trạng kháng kháng sinh. Khi dư lượng kháng sinh tồn tại trong môi trường nước, chúng có thể tạo điều kiện cho vi khuẩn kháng thuốc phát triển và lan truyền. Điều này làm phức tạp quá trình điều trị nhiễm khuẩn và tạo thêm áp lực đối với hệ thống y tế.

Ngoài ra, nguồn nước nhiễm nitrat, kim loại nặng, thuốc bảo vệ thực vật và các hóa chất độc hại khác cũng có thể gây rủi ro nếu được sử dụng trong sinh hoạt hoặc sản xuất thực phẩm mà không qua xử lý phù hợp.

3.3. Ảnh hưởng đến sản xuất, công nghiệp và an ninh nguồn nước

Nước là đầu vào thiết yếu của nhiều ngành kinh tế, từ nông nghiệp, chế biến thực phẩm đến sản xuất công nghệ cao. Khi nguồn nước bị ô nhiễm hoặc suy giảm trữ lượng, doanh nghiệp có thể phải đầu tư thêm cho hoạt động khai thác, xử lý và kiểm soát chất lượng nước.

Các ngành sản xuất chất bán dẫn, pin, trung tâm dữ liệu và hydrogen xanh có nhu cầu lớn về nước đạt tiêu chuẩn kỹ thuật hoặc nước phục vụ làm mát. Nếu nguồn nước đầu vào không đáp ứng yêu cầu, hoạt động sản xuất có thể bị gián đoạn hoặc phát sinh chi phí xử lý cao hơn.

Đối với nông nghiệp, nước tưới bị nhiễm nitrat, kim loại nặng hoặc các chất độc hại có thể ảnh hưởng đến chất lượng đất và sản phẩm. Tình trạng thiếu nước trong mùa hạn còn làm gia tăng cạnh tranh giữa nhu cầu tưới tiêu, sinh hoạt và công nghiệp.

Theo tài liệu tham khảo, tình trạng khan hiếm nước ảnh hưởng đến khoảng 30% dân số Châu Âu mỗi năm. Đây là một trong những yếu tố khiến an ninh nguồn nước trở thành vấn đề có ý nghĩa chiến lược đối với phát triển kinh tế và ổn định xã hội.

3.4. Gia tăng chi phí xử lý nước và gánh nặng kinh tế

Khi nguồn nước đầu vào bị ô nhiễm bởi các chất khó phân hủy, các đơn vị cấp nước phải đầu tư công nghệ xử lý phức tạp hơn để bảo đảm chất lượng nước sinh hoạt.

Những công nghệ như lọc màng, hấp phụ bằng than hoạt tính và oxy hóa nâng cao có thể giúp loại bỏ một số nhóm vi chất ô nhiễm, nhưng đòi hỏi chi phí đầu tư và vận hành đáng kể.

Bên cạnh đó, suy thoái hệ sinh thái nước còn gây thiệt hại cho nghề cá, du lịch, nông nghiệp và các dịch vụ hệ sinh thái. Các sự cố môi trường như trên sông Oder cho thấy thiệt hại không chỉ giới hạn ở số lượng sinh vật chết mà còn ảnh hưởng đến sinh kế, hoạt động kinh tế và chi phí phục hồi môi trường.

Tài liệu tham khảo đề cập ước tính thiệt hại sức khỏe hằng năm liên quan đến phơi nhiễm PFAS tại các nước thành viên EU có thể dao động từ 52 đến 84 tỷ Euro. Đây là con số ước tính cần được hiểu theo phạm vi và phương pháp tính của nghiên cứu được sử dụng, không phải khoản chi ngân sách y tế trực tiếp của toàn EU.

Nhìn chung, suy thoái môi trường nước tạo ra nhiều loại chi phí cùng lúc: chi phí xử lý nước, chi phí y tế, thiệt hại sản xuất và chi phí phục hồi hệ sinh thái. Nếu không được kiểm soát từ sớm, những chi phí này có thể tăng lên trong dài hạn.

4. Các giải pháp và chính sách bảo vệ môi trường nước tại Châu Âu

Để ứng phó với tình trạng suy thoái nguồn nước, Liên minh Châu Âu xây dựng hệ thống chính sách theo hướng quản lý tổng hợp tài nguyên nước, kiểm soát nguồn thải, nâng cấp hạ tầng xử lý và thúc đẩy sử dụng nước hiệu quả. Các giải pháp không chỉ tập trung vào xử lý ô nhiễm sau khi phát sinh mà còn hướng đến phòng ngừa, phục hồi hệ sinh thái và phân bổ trách nhiệm tài chính cho các chủ thể gây ô nhiễm.

4.1. Quản lý nguồn nước theo lưu vực sông

Chỉ thị Khung về Nước (Water Framework Directive - WFD 2000/60/EC) là nền tảng quan trọng trong chính sách quản lý tài nguyên nước của EU.

Thay vì chỉ quản lý theo địa giới hành chính, WFD tổ chức quản lý dựa trên các lưu vực sông tự nhiên. Đây là cách tiếp cận phù hợp với đặc điểm của tài nguyên nước, bởi một dòng sông thường chảy qua nhiều địa phương hoặc quốc gia và chịu tác động từ hoạt động của toàn bộ khu vực thượng nguồn, trung nguồn và hạ nguồn.

Theo cơ chế này, các quốc gia thành viên phải xây dựng và cập nhật Kế hoạch Quản lý Lưu vực Sông (River Basin Management Plans - RBMPs) theo chu kỳ 6 năm. Kế hoạch xác định hiện trạng chất lượng nước, các áp lực chính, mục tiêu môi trường và biện pháp cần thực hiện.

Đối với những dòng sông xuyên biên giới như Danube và Rhine, các quốc gia liên quan phải phối hợp trong quan trắc, chia sẻ thông tin và triển khai biện pháp quản lý. Cách tiếp cận này giúp hạn chế tình trạng mỗi quốc gia chỉ tập trung xử lý phần lãnh thổ của mình mà bỏ qua tác động đối với các khu vực hạ lưu.

Một nguyên tắc quan trọng của WFD là không được làm suy thoái thêm trạng thái của thủy vực. Điều này có nghĩa là hoạt động phát triển kinh tế phải được xem xét trong mối quan hệ với sức chịu tải và mục tiêu bảo vệ môi trường nước.

4.2. Nâng cấp hệ thống xử lý nước thải đô thị

Ngày 27/11/2024, EU thông qua Chỉ thị (EU) 2024/3019 về xử lý nước thải đô thị, thay thế khuôn khổ pháp lý được ban hành từ năm 1991. Chỉ thị mới có hiệu lực từ ngày 01/01/2025 và đặt ra các yêu cầu cao hơn đối với việc thu gom, xử lý và kiểm soát nước thải.

Một nội dung đáng chú ý là mở rộng phạm vi các khu dân cư phải được thu gom và xử lý nước thải. Theo lộ trình của chỉ thị, các cụm dân cư từ 1.000 dân số tương đương trở lên thuộc diện phải đáp ứng yêu cầu về hệ thống thu gom và xử lý theo thời hạn được quy định.

Bên cạnh xử lý nước thải truyền thống, chỉ thị còn tăng cường yêu cầu xử lý các chất vi ô nhiễm. Các trạm xử lý nước thải có quy mô lớn và những trạm nằm trong khu vực có nguy cơ ô nhiễm cao phải triển khai công đoạn xử lý bậc bốn theo lộ trình.

Xử lý bậc bốn là công đoạn nâng cao nhằm loại bỏ những hợp chất khó phân hủy mà các phương pháp xử lý thông thường có thể chưa xử lý hiệu quả, chẳng hạn như dư lượng dược phẩm, hormone và một số hóa chất công nghiệp.

Các công nghệ có thể được sử dụng gồm:

• Ozone hóa để oxy hóa và biến đổi một số hợp chất hữu cơ khó phân hủy.
• Hấp phụ bằng than hoạt tính dạng bột hoặc dạng hạt để giữ lại các chất ô nhiễm.
• Những công nghệ xử lý nâng cao khác phù hợp với đặc điểm nước thải và yêu cầu kỹ thuật.

Theo yêu cầu của chỉ thị, hệ thống xử lý bậc bốn phải đạt hiệu suất loại bỏ trung bình tối thiểu 80% đối với nhóm hợp chất chỉ thị được quy định. Đây là bước tiến nhằm kiểm soát các chất ô nhiễm mới nổi thay vì chỉ tập trung vào chất hữu cơ và dinh dưỡng truyền thống.

4.3. Áp dụng trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất trong xử lý nước thải

Một điểm đáng chú ý của Chỉ thị (EU) 2024/3019 là việc đưa cơ chế Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (Extended Producer Responsibility - EPR) vào lĩnh vực xử lý nước thải đô thị.

Theo Điều 9 của chỉ thị, các nhà sản xuất thuộc một số ngành như dược phẩm và mỹ phẩm phải đóng góp tài chính cho hoạt động xử lý vi chất ô nhiễm phát sinh từ sản phẩm của họ.

Cơ chế này thể hiện nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền. Thay vì để toàn bộ chi phí xử lý nước thải do ngân sách công hoặc người sử dụng dịch vụ gánh chịu, trách nhiệm tài chính được phân bổ cho những ngành sản xuất có sản phẩm góp phần tạo ra nguồn ô nhiễm.

Theo lộ trình của chỉ thị, các nhà sản xuất thuộc phạm vi điều chỉnh phải tài trợ tối thiểu 80% chi phí đầu tư và vận hành công đoạn xử lý bậc bốn. Mức đóng góp và nghĩa vụ cụ thể được xác định theo các quy định của chỉ thị và cơ chế triển khai tại từng quốc gia.

Chính sách này có hai ý nghĩa quan trọng. Thứ nhất, tạo thêm nguồn lực cho các đơn vị vận hành hệ thống xử lý nước thải. Thứ hai, thúc đẩy doanh nghiệp xem xét lại thành phần sản phẩm, lựa chọn nguyên liệu và công thức sản xuất ít gây ô nhiễm hơn.

4.4. Kiểm soát chất lượng nước uống và các hóa chất nguy hại

Chỉ thị Nước uống (Directive (EU) 2020/2184) xây dựng cách tiếp cận quản lý rủi ro từ khu vực thu nước, quá trình xử lý, phân phối cho đến điểm sử dụng.

Một nội dung đáng chú ý là việc đưa các giới hạn đối với PFAS vào hệ thống tiêu chuẩn nước uống của EU. Hai chỉ số được tài liệu tham khảo đề cập gồm:

Các ngưỡng này giúp cơ quan quản lý và đơn vị cấp nước có căn cứ theo dõi, đánh giá và triển khai biện pháp xử lý khi phát hiện nồng độ PFAS vượt giới hạn.

Bên cạnh PFAS, EU còn chú trọng theo dõi những chất ô nhiễm mới nổi như vi nhựa và các hợp chất có khả năng gây rối loạn nội tiết. Việc mở rộng danh mục quan trắc giúp chính sách nước uống thích ứng với những nguy cơ mới, thay vì chỉ kiểm soát các chỉ tiêu ô nhiễm đã được biết đến từ trước.

4.5. Thúc đẩy sử dụng nước hiệu quả và phục hồi hệ sinh thái

Bên cạnh các quy định về kiểm soát ô nhiễm, EU còn triển khai các chiến lược nhằm tăng khả năng chống chịu của hệ thống tài nguyên nước trước biến đổi khí hậu.

Chiến lược Phục hồi Nguồn nước Châu Âu (European Water Resilience Strategy - COM(2025) 280), được Ủy ban Châu Âu công bố tháng 6/2025, nhấn mạnh nguyên tắc ưu tiên hiệu quả sử dụng nước (Water Efficiency First).

Theo định hướng được nêu trong tài liệu tham khảo, EU đặt mục tiêu nâng cao hiệu quả sử dụng nước và giảm thất thoát khoảng 10% trên toàn khối vào năm 2030. Điều này đòi hỏi các quốc gia quan tâm hơn đến việc tiết kiệm nước trong sản xuất, sinh hoạt, nông nghiệp và hệ thống cấp nước đô thị.

Một hướng tiếp cận khác là sử dụng các giải pháp dựa vào thiên nhiên (Nature-based Solutions - NbS). Thay vì chỉ phụ thuộc vào công trình bê tông và hạ tầng kỹ thuật, các quốc gia có thể phục hồi vùng đất ngập nước, hành lang xanh ven sông, bãi bồi và đầm lầy than bùn.

Những hệ sinh thái này có khả năng giữ nước, điều tiết dòng chảy, hấp thụ một phần chất dinh dưỡng và tạo môi trường sống cho nhiều loài sinh vật. Việc phục hồi các dòng sông chảy tự do, trong đó có tháo dỡ những đập chắn không còn cần thiết, cũng góp phần khôi phục kết nối sinh thái và khả năng tự điều chỉnh của hệ thống sông.

4.6. Tăng cường phối hợp xuyên biên giới và giám sát thực thi

Nhiều lưu vực sông tại Châu Âu nằm trên lãnh thổ của nhiều quốc gia. Vì vậy, hiệu quả quản lý phụ thuộc lớn vào khả năng chia sẻ dữ liệu và phối hợp thực hiện chính sách.

Các quốc gia cần thống nhất phương pháp quan trắc, trao đổi thông tin về nguồn thải, cảnh báo sớm sự cố môi trường và xây dựng phương án ứng phó chung. Những sự cố như trên sông Oder cho thấy việc chậm phát hiện hoặc thiếu phối hợp có thể khiến hậu quả ô nhiễm lan rộng.

Ngoài ra, công tác giám sát phải được thực hiện thường xuyên và có khả năng truy xuất trách nhiệm. Việc cấp phép xả thải, thanh tra, xử phạt và công khai dữ liệu chất lượng nước là những công cụ cần thiết để bảo đảm quy định pháp luật được thực thi trên thực tế.

5. Bài học kinh nghiệm về quản lý nguồn nước cho Việt Nam

Việt Nam có mạng lưới sông ngòi dày đặc, với nhiều lưu vực lớn giữ vai trò quan trọng đối với sinh hoạt, sản xuất nông nghiệp, công nghiệp và phát triển đô thị. Tuy nhiên, tài nguyên nước trong nước đang chịu sức ép từ ô nhiễm, khai thác quá mức, biến đổi khí hậu và sự phụ thuộc vào nguồn nước xuyên biên giới.

Kinh nghiệm của Châu Âu cho thấy quản lý nguồn nước cần được thực hiện trên cơ sở tổng hợp, có sự phối hợp giữa các địa phương và gắn trách nhiệm bảo vệ môi trường với các hoạt động phát triển kinh tế.

5.1. Chuyển từ quản lý theo địa giới hành chính sang quản lý tổng hợp theo lưu vực sông

Một bài học quan trọng từ Châu Âu là cần xác định lưu vực sông làm không gian quản lý tài nguyên nước. Bởi ô nhiễm phát sinh tại một địa phương có thể ảnh hưởng đến chất lượng nước ở nhiều khu vực khác, đặc biệt là những địa phương nằm ở hạ lưu.

Tại Việt Nam, các lưu vực như Nhuệ - Đáy, sông Cầu và hệ thống Bắc Hưng Hải đang chịu áp lực từ nước thải sinh hoạt, công nghiệp, làng nghề và hoạt động nông nghiệp.

Hệ thống Bắc Hưng Hải là ví dụ cho thấy ô nhiễm có thể phát sinh từ nhiều địa phương cùng sử dụng chung một hệ thống thủy lợi. Nước thải từ các khu dân cư, cơ sở sản xuất và làng nghề có thể theo kênh nhánh chảy vào hệ thống, làm suy giảm chất lượng nước phục vụ tưới tiêu và các mục đích khác.

Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp liên tỉnh trong quản lý lưu vực sông, bảo đảm có cơ quan đầu mối đủ năng lực điều phối, tổng hợp dữ liệu và theo dõi việc thực hiện các mục tiêu môi trường.

Đồng thời, cần thực hiện nghiêm việc đánh giá khả năng tiếp nhận nước thải và sức chịu tải của từng đoạn sông. Khi cấp phép cho dự án mới, cơ quan có thẩm quyền cần xem xét khả năng tiếp nhận của nguồn nước thay vì chỉ căn cứ vào quy mô xử lý riêng của dự án.

5.2. Kiểm soát chặt nguồn thải và thực hiện nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền

Kinh nghiệm từ cơ chế EPR trong lĩnh vực nước thải của EU cho thấy trách nhiệm tài chính có thể được phân bổ trực tiếp hơn cho các ngành sản xuất tạo ra chất ô nhiễm.

Tại Việt Nam, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đã quy định trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu đối với một số loại sản phẩm, bao bì và chất thải. Tuy nhiên, việc nghiên cứu mở rộng công cụ kinh tế đối với những ngành phát sinh vi chất ô nhiễm trong nước thải là vấn đề cần được xem xét trên cơ sở đánh giá tác động và điều kiện thực tế.

Các ngành dược phẩm, mỹ phẩm, hóa chất, dệt nhuộm và sản xuất thuốc bảo vệ thực vật có thể được nghiên cứu về cơ chế đóng góp tài chính phù hợp đối với hoạt động kiểm soát những chất ô nhiễm đặc thù phát sinh từ sản phẩm.

Việc áp dụng cần có tiêu chí rõ ràng về loại sản phẩm, mức độ nguy hại, khả năng phát thải, phương pháp tính mức đóng góp và cơ chế sử dụng nguồn kinh phí. Tránh xây dựng nghĩa vụ tài chính chồng chéo hoặc gây khó khăn không cần thiết cho doanh nghiệp.

Quan trọng hơn, cần tăng cường thanh tra và kiểm soát việc xả thải tại nguồn. Doanh nghiệp phải thực hiện đúng yêu cầu về thu gom, xử lý nước thải và chịu trách nhiệm khi gây ô nhiễm theo quy định pháp luật.

5.3. Đầu tư hệ thống thu gom và xử lý nước thải đô thị

Một trong những rào cản đối với công tác bảo vệ nguồn nước tại Việt Nam là hệ thống thu gom và xử lý nước thải chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu thực tế.

Tại nhiều đô thị, hệ thống cống thoát nước chung vẫn được sử dụng để thu gom cả nước mưa và nước thải sinh hoạt. Khi mưa lớn, lưu lượng nước có thể vượt quá khả năng tiếp nhận của hệ thống, làm phát sinh tình trạng tràn nước thải ra môi trường.

Do đó, Việt Nam cần có lộ trình đầu tư đồng bộ cho hệ thống thu gom, xử lý nước thải. Đối với các khu đô thị mới, cần ưu tiên thiết kế hệ thống tách riêng nước mưa và nước thải sinh hoạt. Đối với khu vực đô thị hiện hữu, cần đánh giá hiện trạng để lựa chọn phương án cải tạo phù hợp với điều kiện địa hình, mật độ xây dựng và khả năng huy động vốn.

Ngoài ngân sách nhà nước, có thể nghiên cứu huy động nguồn lực từ khu vực tư nhân thông qua các hình thức hợp tác công tư phù hợp. Việc đầu tư cần đi kèm cơ chế bảo đảm kinh phí vận hành, bảo trì và giám sát chất lượng nước sau xử lý.

Chỉ khi hệ thống thu gom hoạt động hiệu quả, các công nghệ xử lý nâng cao mới có thể phát huy đầy đủ tác dụng.

5.4. Chủ động kiểm soát các chất ô nhiễm mới nổi

Sự xuất hiện của PFAS, vi nhựa, dư lượng dược phẩm và các hợp chất gây rối loạn nội tiết cho thấy danh mục chất ô nhiễm cần kiểm soát ngày càng đa dạng.

Việt Nam cần từng bước xây dựng năng lực quan trắc và đánh giá rủi ro đối với các chất ô nhiễm mới nổi, đặc biệt tại những khu vực có hoạt động sản xuất hóa chất, dệt nhuộm, điện tử và các ngành có nguy cơ phát sinh hợp chất khó phân hủy.

Có thể tham khảo các tiêu chuẩn và phương pháp quan trắc quốc tế, trong đó có quy định của EU về PFAS trong nước uống. Tuy nhiên, việc xây dựng quy chuẩn kỹ thuật quốc gia cần dựa trên đánh giá khoa học về nguy cơ sức khỏe, điều kiện môi trường, năng lực phòng thí nghiệm và khả năng thực thi.

Cùng với việc hoàn thiện quy chuẩn, cần đầu tư trang thiết bị phân tích hiện đại, đào tạo nhân lực và chuẩn hóa quy trình lấy mẫu, bảo quản, phân tích. Những kỹ thuật như sắc ký lỏng ghép khối phổ hai lần (LC-MS/MS) có thể hỗ trợ phát hiện một số hợp chất ở nồng độ rất thấp.

Việc kiểm soát sớm giúp cơ quan quản lý nhận diện nguy cơ trước khi chất ô nhiễm phát tán rộng và gây khó khăn cho hoạt động xử lý.

5.5. Kiểm soát ô nhiễm nông nghiệp và phục hồi hành lang sinh thái ven sông

Nông nghiệp có thể tạo ra nguồn ô nhiễm phân tán từ phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, chất thải chăn nuôi và hoạt động nuôi trồng thủy sản.

Để hạn chế tác động này, Việt Nam cần khuyến khích sử dụng phân bón hợp lý, kiểm soát việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật và tăng cường thu gom, xử lý chất thải chăn nuôi. Các biện pháp canh tác thân thiện với môi trường cần được hỗ trợ bằng hướng dẫn kỹ thuật và cơ chế khuyến khích phù hợp.

Bên cạnh đó, cần quan tâm phục hồi hành lang sinh thái ven sông, ven kênh và các vùng đất ngập nước. Dải cây xanh ven bờ có thể giúp hạn chế đất, phù sa và một phần chất dinh dưỡng bị rửa trôi xuống nguồn nước.

Tại một số khu vực, có thể nghiên cứu xây dựng vùng đất ngập nước nhân tạo để hỗ trợ xử lý nước thải sau các công đoạn xử lý phù hợp. Hệ thống này sử dụng đất, thực vật và vi sinh vật để giữ lại hoặc chuyển hóa một phần chất ô nhiễm.

Đây là giải pháp có thể bổ trợ cho công trình xử lý kỹ thuật, đặc biệt ở những khu vực có điều kiện quỹ đất phù hợp. Tuy nhiên, hiệu quả xử lý phụ thuộc vào đặc điểm nước thải, thiết kế công trình và chế độ vận hành, không thể thay thế hoàn toàn các yêu cầu xử lý bắt buộc.

5.6. Tăng cường quản lý tài nguyên nước xuyên biên giới và thích ứng với biến đổi khí hậu

Một đặc điểm quan trọng của tài nguyên nước Việt Nam là sự phụ thuộc đáng kể vào nguồn nước từ ngoài lãnh thổ. Nhiều hệ thống sông lớn có dòng chảy bắt nguồn hoặc đi qua các quốc gia thượng nguồn, khiến chất lượng và trữ lượng nước trong nước chịu tác động từ hoạt động khai thác, xây dựng công trình và điều tiết dòng chảy ở phía ngoài biên giới.

Vì vậy, Việt Nam cần tiếp tục tăng cường hợp tác quốc tế trong chia sẻ dữ liệu thủy văn, dự báo hạn hán, cảnh báo lũ và kiểm soát ô nhiễm xuyên biên giới. Những thông tin về lưu lượng, chất lượng nước và hoạt động khai thác ở thượng nguồn có ý nghĩa quan trọng đối với việc xây dựng kế hoạch sử dụng nước trong nước.

Đồng thời, cần nâng cao khả năng dự trữ, điều tiết và sử dụng nước tiết kiệm. Các địa phương có nguy cơ hạn hán, xâm nhập mặn cần xây dựng phương án bảo đảm nguồn nước cho sinh hoạt và sản xuất, tránh phụ thuộc hoàn toàn vào một nguồn cấp duy nhất.

5.7. Kết hợp hạ tầng kỹ thuật với giải pháp dựa vào thiên nhiên

Kinh nghiệm của Châu Âu cho thấy bảo vệ môi trường nước không nên chỉ dựa vào công trình xử lý và hệ thống thoát nước. Các hệ sinh thái tự nhiên như rừng đầu nguồn, vùng đất ngập nước, bãi bồi và hành lang cây xanh ven sông có vai trò quan trọng trong điều tiết dòng chảy và duy trì chất lượng nước.

Việt Nam có thể nghiên cứu kết hợp hạ tầng kỹ thuật với các giải pháp dựa vào thiên nhiên trong quy hoạch lưu vực sông. Chẳng hạn, thay vì chỉ bê tông hóa kênh mương, có thể bố trí các dải cây xanh, vùng trữ nước và khu vực lọc sinh học ở những vị trí phù hợp.

Việc bảo vệ rừng đầu nguồn, phục hồi đất ngập nước và hạn chế lấn chiếm hành lang sông cũng góp phần duy trì khả năng điều tiết nước tự nhiên, giảm nguy cơ ngập lụt và hỗ trợ bảo tồn đa dạng sinh học.

Tuy nhiên, các giải pháp sinh thái cần được thiết kế dựa trên điều kiện địa phương, có đánh giá hiệu quả và được kết hợp với việc kiểm soát nguồn thải tại nơi phát sinh.

5.8. Một số định hướng đối chiếu giữa EU và Việt Nam

Có thể khái quát những nội dung cần tham khảo từ kinh nghiệm EU như sau:

Từ kinh nghiệm của EU có thể rút ra một nguyên tắc quan trọng: quản lý nguồn nước phải được xem là nhiệm vụ liên ngành và liên vùng. Không một địa phương hay một cơ quan riêng lẻ có thể giải quyết triệt để ô nhiễm nếu thiếu sự phối hợp trong toàn bộ lưu vực.

Việt Nam không nhất thiết áp dụng nguyên trạng các tiêu chuẩn kỹ thuật của Châu Âu. Điều cần thiết là lựa chọn những công cụ phù hợp với điều kiện kinh tế, năng lực quản lý và mức độ rủi ro môi trường trong nước, đồng thời xây dựng lộ trình thực hiện có thể kiểm tra và đánh giá.

Quý bạn đọc cũng có thể tham khảo thêm:

• Hành vi vi phạm bảo vệ môi trường nước theo pháp luật hiện hành
• Các chính sách của Nhà nước để bảo vệ môi trường nước?
• Cơ sở và nội dung thực hiện bảo vệ môi trường nước sông Cần Thơ?