1. Căn cứ pháp lý

Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017);

Luật Bảo vệ môi trường năm 2020;

Nghị định 155/2016/NĐ-CP ngày 18 tháng 11 năm 2016 quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường (sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 55/2021/NĐ-CP).

2. Khái niệm vi phạm bảo vệ môi trường nước

Vi phạm bảo vệ môi trường nước là những hành vi gây biến đổi của các thành phần trong môi trường nước. Các thay đổi không phù hợp với những quy chuẩn kỹ thuật môi trường. Những hành vi này đã để lại nhiều hậu quả vô cùng nghiêm trọng và ảnh hưởng đến sức khỏe của con người, sinh vật và môi trường tự nhiên.

Việc gây ô nhiễm môi trường nước đã gây ra nhiều loại bệnh tật. Khi con người uống hay sử dụng nguồn nước bẩn cho đời sống sinh hoạt, sản xuất thì sẽ có những ảnh hưởng xấu dù ít hay nhiều đối với sức khỏe của chúng ta. Số lượng người mắc các bệnh cấp tính và mãn tính như: bệnh tả, viêm gan, bệnh lỵ, nhiễm giun sán,...ngày càng gia tăng. Đồng thời, hành vi vi phạm bảo vệ môi trường nước đã phá hủy nghiêm trọng đến hệ sinh thái. Hệ sinh thái là môi trường mà trong đấy các loại sinh vật sinh sống và tồn tại có sự phụ thuộc lẫn nhau, tạo nên mạng lưới phức tạp các chuỗi thức ăn từ thực vật đến động vật, vi sinh vật. 

Đặc biệt, hóa chất và kim loại trong nước thải công nghiệp, rác thải, dầu tràn,..thải ra sông, ra biển thì không chỉ gây ô nhiễm mỗi môi trường nước mà còn ảnh hưởng đến cả môi trường đất, không khí,...cũng như ảnh hưởng đến sinh vật dưới nước. Nhiều loài sinh vật dưới nước bị giảm tuổi thọ, giảm khả năng sinh sản, nhiều sinh vật khác còn bị mắc kẹt trong các chai lọ nhựa, lưới đánh bắt,...

3. Quy định pháp luật về bảo vệ môi trường nước

Xử lý vi phạm pháp luật bảo vệ môi trường nước là xem xét, quyết định áp dụng các hình thức trách nhiệm pháp lý đối với các cá nhân, tổ chức vi phạm pháp luật bảo vệ môi trường.

Một số hành vi vi phạm bảo vệ môi trường nước: Xả nước thải vượt tiêu chuẩn cho phép; Đổ chất thải trong vùng biển nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; Xả, thải các chất gây ô nhiễm vào môi trường nước vượt quá mức tiêu chuẩn cho phép hoặc gây ô nhiễm môi trường nước;....

3.1. Trách nhiệm hành chính

Trách nhiệm hành chính sẽ áp dụng đối với cá nhân, tổ chức có hành vi vi phạm bảo vệ môi trường nước nhưng chưa đủ yếu tố, dấu hiệu cấu thành tội phạm. 

Căn cứ vào Điều 13 Nghị định 155/2016/NĐ-CP ngày 18 tháng 11 năm 2016 quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường (sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 55/2021/NĐ-CP) đưa ra các hình thức, mức phạt đối với hành vi vi phạm các quy định về xả nước thải có chứa các thông số môi trường bình thường vào môi trường:

Thứ nhất, phạt cảnh cảo đối với hành vi xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật về chất thải dưới 1,1 lần.

Thứ hai, phạt tiền

- Hành vi xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật về chất thải từ 1,1 lần đến dưới 1,5 lần hoặc xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật về chất thải dưới 1,1 lần trong trường hợp tái phạm, vi phạm nhiều lần bị phạt tiền từ 300.000 đồng đến 300.000.000 đồng. Tùy vào lượng nước thải vượt quá quy chuẩn kỹ thuật về chất thải thì mức xử phạt sẽ khác nhau.

- Hành vi xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật về chất thải từ 1,5 lần đến dưới 03 lần bị phạt tiền từ 1.000.000 đồng đến 700.000.000 đồng. Tùy vào lượng nước thải vượt quá quy chuẩn kỹ thuật về chất thải thì mức xử phạt sẽ khác nhau.

- Hành vi xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật về chất thải từ 03 lần đến dưới 05 lần bị phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 750.000.000 đồng. Tùy vào lượng nước thải vượt quá quy chuẩn kỹ thuật về chất thải thì mức xử phạt sẽ khác nhau.

- Hành vi xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật về chất thải từ 05 lần đến dưới 10 lần bị phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 850.000.000 đồng. Tùy vào lượng nước thải vượt quá quy chuẩn kỹ thuật về chất thải thì mức xử phạt sẽ khác nhau.

- Hành vi xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật về chất thải từ trên 10 lần bị phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 950.000.000 đồng. Tùy vào lượng nước thải vượt quá quy chuẩn kỹ thuật về chất thải thì mức xử phạt sẽ khác nhau.

- Phạt tăng thêm 10% của mức phạt tiền cao nhất đã chọn đối với hành vi vi phạm quy định tại Điều 13 Nghị định 155/2016/NĐ-CP ngày 18 tháng 11 năm 2016 quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường (sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 55/2021/NĐ-CP) đối với mỗi thông số môi trường vượt quy chuẩn kỹ thuật từ 1,1 đến dưới 1,5 lần; 20% đối với mỗi thông số môi trường vượt quy chuẩn kỹ thuật từ 1,5 đến dưới 03 lần; 30% đối với mỗi thông số môi trường vượt quy chuẩn kỹ thuật từ 03 đến dưới 05 lần; 40% đối với mỗi thông, số môi trường vượt quy chuẩn kỹ thuật từ 05 đến dưới 10 lần; 50% đối với mỗi thông số môi trường vượt quy chuẩn kỹ thuật từ 10 lần trở lên. Tổng mức phạt đối với mỗi hành vi vi phạm không quá 1.000.000.000 đồng.

Thứ ba, hình phạt bổ sung

- Đình chỉ hoạt động gây ô nhiễm môi trường của cơ sở từ 03 - 06 tháng đối với hành vi xả nước thải vượt quá quy chuẩn kỹ thuật:

+ Hành vi xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật về chất thải từ 03 lần đến dưới 05 lần trong trường hợp thải lượng nước thải từ 200 m³/ngày (24 giờ) đến dưới 3.500 m³/ngày (24 giờ).

+ Hành vi xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật về chất thải từ 05 lần đến dưới 10 lần trong trường hợp thải lượng nước thải từ 100 m³/ngày (24 giờ) đến dưới 3.000 m³/ngày (24 giờ).

+ Hành vi xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật về chất thải trên 10 lần trong trường hợp thải lượng nước thải từ 80 m³/ngày (24 giờ) đến dưới 2.500 m³/ngày (24 giờ).

- Đình chỉ hoạt động của cơ sở từ 06 - 12 tháng đối với hành vi xả nước thải vượt quá quy chuẩn kỹ thuật:

+ Hành vi xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật về chất thải từ 03 lần đến dưới 05 lần trong trường hợp thải lượng nước thải từ 3.500 m³/ngày (24 giờ) trở lên.

+ Hành vi xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật về chất thải từ 05 lần đến dưới 10 lần trong trường hợp thải lượng nước thải từ 3.000 m³/ngày (24 giờ) trở lên.

+ Hành vi xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật về chất thải trên 10 lần trong trường hợp thải lượng nước thải từ 2.500 m³/ngày (24 giờ) trở lên.

Thứ tư, biện pháp khắc phục hậu quả

+ Buộc phải thực hiện các biện pháp khắc phục tình trạng ô nhiễm môi trường và báo cáo kết quả đã khắc phục xong hậu quả vi phạm trong thời hạn do người có thẩm quyền xử phạt ấn định trong quyết định xử phạt vi phạm hành chính đối với các vi phạm.

+ Buộc rà soát, cải tạo công trình xử lý nước thải đáp ứng yêu cầu kỹ thuật về bảo vệ môi trường theo quy định đối với các vi phạm.

+ Buộc chi trả kinh phí trưng cầu giám định, kiểm định, đo đạc và phân tích mẫu môi trường trong trường hợp có vi phạm về xả chất thải vượt quy chuẩn kỹ thuật môi trường hoặc gây ô nhiễm môi trường theo định mức, đơn giá hiện hành đối với các vi phạm.

Điều 14 Nghị định 155/2016/NĐ-CP ngày 18 tháng 11 năm 2016 quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường (sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 55/2021/NĐ-CP) về hành vi xả nước thải có chứa các thông có môi trường nguy hại vào môi trường hoặc xả nước thải có chứa thông số vi sinh vật (Salmonclla, Shigella, Vibrio cholerae) theo quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nước thải y tế hoặc xả nước thải có pH nằm ngoài ngưỡng quy chuẩn kỹ thuật:

Thứ nhất, phạt cảnh cảo đối với hành vi xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật về chất thải dưới 1,1 lần.

Thứ hai, phạt tiền

- Hành vi xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật về chất thải từ 1,1 lần đến dưới 1,5 lần hoặc xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật về chất thải dưới 1,1 lần trong trường hợp tái phạm, vi phạm nhiều lần bị phạt tiền từ 1.000.000 đồng đến 400.000.000 đồng. Tùy vào lượng nước thải vượt quá quy chuẩn kỹ thuật về chất thải thì mức xử phạt sẽ khác nhau.

- Hành vi xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật về chất thải từ 1,5 lần đến dưới 02 lần bị phạt tiền từ 3.000.000 đồng đến 750.000.000 đồng. Tùy vào lượng nước thải vượt quá quy chuẩn kỹ thuật về chất thải thì mức xử phạt sẽ khác nhau.

- Hành vi xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật về chất thải từ 02 lần đến dưới 03 lần bị phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 850.000.000 đồng. Tùy vào lượng nước thải vượt quá quy chuẩn kỹ thuật về chất thải thì mức xử phạt sẽ khác nhau.

- Hành vi xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật về chất thải từ 03 lần đến dưới 05 lần bị phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 950.000.000 đồng. Tùy vào lượng nước thải vượt quá quy chuẩn kỹ thuật về chất thải thì mức xử phạt sẽ khác nhau.

- Hành vi xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật về chất thải từ trên 05 lần bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 250.000.000 đồng. Tùy vào lượng nước thải vượt quá quy chuẩn kỹ thuật về chất thải thì mức xử phạt sẽ khác nhau.

- Hành vi xả nước thải có chứa 01 trong 03 loại vi khuẩn (Salmonella, Shigella, Vibrio cholerae) theo quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nước thải y tế hoặc xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật về chất thải có độ pH từ 4 đến dưới cận dưới của quy chuẩn kỹ thuật cho phép hoặc từ trên cận trên của quy chuẩn kỹ thuật cho phép đến dưới 10,5 bị phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 850.000.000 đồng. Tùy vào lượng nước thải vượt quá quy chuẩn kỹ thuật về chất thải thì mức xử phạt sẽ khác nhau.

-  Hành vi xả nước thải có chứa từ 02 loại vi khuẩn (Salmonella, Shigella, Vibrio cholerae) trở lên theo quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nước thải y tế hoặc xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật về chất thải có độ pH từ 02 đến dưới 04 hoặc từ 10,5 đến dưới 12,5 bị phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 950.000.000 đồng. Tùy vào lượng nước thải vượt quá quy chuẩn kỹ thuật về chất thải thì mức xử phạt sẽ khác nhau.

- Hành vi xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật về chất thải có độ pH từ 0 đến dưới 2 hoặc từ 12,5 đến 14 bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 1.000.000.000 đồng. Tùy vào lượng nước thải vượt quá quy chuẩn kỹ thuật về chất thải thì mức xử phạt sẽ khác nhau.

- Hành vi xả nước thải có chứa chất phóng xạ gây nhiễm xạ môi trường vượt quy chuẩn kỹ thuật cho phép phạt tiền từ 950.000 đồng đến 1.000.000.000 đồng.

- Phạt tăng thêm 10% của mức phạt tiền cao nhất đã chọn đối với hành vi vi phạm quy định tại Điều này đối với mỗi thông số môi trường vượt quy chuẩn kỹ thuật từ 1,1 đến dưới 1,5 lần; 20% đối với mỗi thông số môi trường vượt quy chuẩn kỹ thuật từ 1,5 đến dưới 02 lần; 30% đối với mỗi thông số môi trường vượt quy chuẩn kỹ thuật từ 02 đến dưới 03 lần hoặc giá trị pH từ 04 đến dưới cận dưới của quy chuẩn kỹ thuật cho phép hoặc từ trên cận trên của quy chuẩn kỹ thuật cho phép đến dưới 10,5 hoặc nước thải có chứa 01 trong 03 loại vi khuẩn (Salmonella, Shigella, Vibrio cholerae); 40% đối với mỗi thông số môi trường vượt quy chuẩn kỹ thuật từ 03 đến dưới 05 lần hoặc giá trị pH từ 02 đến dưới 04 hoặc từ 10,5 đến dưới 12,5 hoặc nước thải có chứa từ 02 loại vi khuẩn (Salmonella, Shigella, Vibrio cholerae) trở lên; 50% đối với mỗi thông số môi trường vượt quy chuẩn kỹ thuật từ 05 lần trở lên hoặc giá trị pH dưới 02 hoặc từ 12,5 đến 14. Tổng mức phạt đối với mỗi hành vi vi phạm không quá 1.000.000.000 đồng.

Thứ ba, hình phạt bổ sung

- Đình chỉ hoạt động gây ô nhiễm môi trường của cơ sở từ 03 - 06 tháng đối với hành vi xả nước thải vượt quá quy chuẩn kỹ thuật:

+ Hành vi xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật về chất thải từ 02 lần đến dưới 03 lần trong trường hợp thải lượng nước thải từ 100 m³/ngày (24 giờ) đến dưới 3.000 m³/ngày (24 giờ).

+ Hành vi xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật về chất thải từ 03 lần đến dưới 05 lần trong trường hợp thải lượng nước thải từ 80 m³/ngày (24 giờ) đến dưới 2.500 m³/ngày (24 giờ).

+ Hành vi xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật về chất thải từ trên 05 lần trong trường hợp thải lượng nước thải từ 60 m³/ngày (24 giờ) trở lên.

+ Hành vi xả nước thải có chứa 01 trong 03 loại vi khuẩn (Salmonella, Shigella, Vibrio cholerae) theo quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nước thải y tế hoặc xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật về chất thải có độ pH từ 4 đến dưới cận dưới của quy chuẩn kỹ thuật cho phép hoặc từ trên cận trên của quy chuẩn kỹ thuật cho phép đến dưới 10,5 trong trường hợp thải lượng nước thải từ 100 m³/ngày (24 giờ) đến dưới 600 m³/ngày (24 giờ).

+ Hành vi xả nước thải có chứa từ 02 loại vi khuẩn (Salmonella, Shigella, Vibrio cholerae) trở lên theo quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nước thải y tế hoặc xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật về chất thải có độ pH từ 02 đến dưới 04 hoặc từ 10,5 đến dưới 12,5 trong trường hợp thải lượng nước thải từ 80 m³/ngày (24 giờ) đến dưới 600 m³/ngày (24 giờ).

+ Hành vi xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật về chất thải có độ pH từ 0 đến dưới 2 hoặc từ 12,5 đến 14 trong trường hợp thải lượng nước thải từ 60 m³/ngày (24 giờ) đến dưới 600 m³/ngày (24 giờ).

- Đình chỉ hoạt động của cơ sở từ 06 - 12 tháng đối với hành vi xả nước thải vượt quá quy chuẩn kỹ thuật:

+ Hành vi xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật về chất thải từ 02 lần đến dưới 03 lần trong trường hợp thải lượng nước thải từ 3.000 m³/ngày (24 giờ) trở lên.

+ Hành vi xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật về chất thải từ 03 lần đến dưới 05 lần trong trường hợp thải lượng nước thải từ 2.500 m³/ngày (24 giờ) trở lên.

+ Hành vi xả nước thải có chứa chất phóng xạ gây nhiễm xạ môi trường vượt quy chuẩn kỹ thuật cho phép.

Thứ tư, biện pháp khắc phục hậu quả:

- Buộc phải thực hiện các biện pháp khắc phục tình trạng ô nhiễm môi trường và báo cáo kết quả đã khắc phục xong hậu quả vi phạm trong thời hạn do người có thẩm quyền xử phạt ấn định trong quyết định xử phạt vi phạm hành chính đối với các vi phạm.

- Buộc rà soát, cải tạo công trình xử lý nước thải đáp ứng yêu cầu kỹ thuật về bảo vệ môi trường theo quy định đối với các vi phạm.

- Buộc chi trả kinh phí trưng cầu giám định, kiểm định, đo đạc và phân tích mẫu môi trường trong trường hợp có vi phạm về xả chất thải vượt quy chuẩn kỹ thuật môi trường hoặc gây ô nhiễm môi trường theo định mức, đơn giá hiện hành đối với các vi phạm.

3.2. Trách nhiệm hình sự

Trách nhiệm hình sự áp dụng đối với cá nhân hoặc pháp nhân thương mại có hành vi gây ô nhiễm nguồn nước và hành vi đã có đủ yếu tố cấu thành tội phạm.

Điều 235 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), quy định tội gây ô nhiễm môi trường của cá nhân:

-  Khung 1: Phạt tiền từ 100.000.000 đồng đến 1.000.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm.

-  Khung 2: Phạt tiền từ 1.000.000.000 đồng đến 3.000.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 03 năm đến 07 năm.

- Khung 3:  Đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm, thì bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 500.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm.

- Khung 4: Phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.

Còn đối với pháp nhân thì tội gây ô nhiễm môi trường bị phạt:

- Khung 1: Phạt tiền từ 1.000.000.000 đồng đến 5.000.000.000 đồng.

- Khung 2: Phạt tiền từ 5.000.000.000 đến 10.000.000.000 đồng hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn từ 06 tháng đến 03 năm.

- Khung 3: Phạt tiền từ 500.000.000 đồng đến 3.000.000.000 đồng.

- Khung 4: Bị đình chỉ hoạt động vĩnh viễn.

- Khung 5: Phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 500.000.000 đồng, cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định từ 01 năm đến 03 năm.