Tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh về tự do báo chí

1. Khái quát tư tưởng Hồ Chí Minh về tự do báo chí

Chủ tịch Hồ Chí Minh là một nhà báo có tư tưởng báo chí khoa học, rõ ràng, ổn định xuyên suốt đời hoạt động, luôn hướng đến mục tiêu cụ thể, cao đẹp, biểu hiện ở từng con chữ, câu từ. Điểm đặc biệt trong tư tưởng báo chí của Người là việc hoạch định rõ các khía cạnh như nhiệm vụ, phương thức, mục tiêu của một nền báo chí.

Trong lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh thuộc thế hệ những nhà báo đầu tiên, có đóng góp cực kỳ quan trọng trên hai phương diện chính: Thứ nhất, là người sáng lập nhiều tờ báo có tiếng vang thời bấy giờ như Người cùng khổ, Thanh niên, Việt Nam độc lập,...; Thứ hai, là người tham gia viết báo đăng trên nhiều tờ báo lớn trong nước và ngoài nước, với số lượng lên đến khoảng 2.000 bài([1]). Nếu đem so sánh số lượng sản phẩm trên với bất kỳ nhà báo nào trong lịch sử Việt Nam, thì ai cũng phải kinh ngạc trước đóng góp của Người đối với nền báo chí của nước nhà. Sản phẩm báo chí của Người, cả ở góc độ lý luận và thực tiễn, là sự kết tinh giữa tri thức nhân loại và tư duy siêu việt của một con người vĩ đại, trong đó, tư duy về tư tưởng tự do báo chí có thể được coi là chủ đạo, và nó vẫn còn rất hữu ích cho tới ngày nay.

2. Quyền tự do của báo chí chân chính, phụng sự Tổ quốc, phụng sự nhân dân

Trong quá trình hoạt động cách mạng của Hồ Chí Minh, nhiệm vụ mà Người tâm huyết nhất là việc đấu tranh cho quyền tự do báo chí, chống lại sự ràng buộc tư tưởng đến từ chế độ thực dân phong kiến. Năm 1920, tại Đại hội Tua, Bác đã trình bày trước Quốc tế Cộng sản rằng: “Chúng tôi không có quyền tự do báo chí và tự do ngôn luận, ngay cả quyền tự do hội họp và lập hội cũng không có”([2]). Người kiên quyết đấu tranh để quyền tự do báo chí ấy phải được hoàn trả cho người đủ tư cách, nhằm phục vụ cho chính nghĩa. Tính chính nghĩa của báo chí nằm ở việc phơi trần, ngăn chặn và quét sạch những tiêu cực, đen tối, hình thành vật cản trở lớn nhất đối với sự hoành hành của điều xấu, điều có hại cho lợi ích Tổ quốc, dân tộc; báo chí phải trở thành “thứ vũ khí của ta mà địch căm ghét nhất”([3]). Người cũng căn dặn các nhà báo: “Ngòi bút của các bạn cũng là những vũ khí sắc bén trong sự nghiệp phò chính trừ tà”([4]), “tà” ở đây chính là những luận điệu giả dối, thông tin sai sự thật, những vi phạm đạo đức về quy tắc đạo đức nghề nghiệp, biểu hiện của suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, tự diễn biến, tự chuyển hóa,... Tư tưởng tự do báo chí của Hồ Chí Minh còn được thể hiện từ những yếu tố đặc biệt của chính bản thân Người: một nhà báo có mục tiêu chân chính, cao cả; một nhà báo tâm huyết, quyết liệt nhưng đầy sáng tạo, vượt qua khỏi những rào cản tầm thường như danh vọng, địa vị, sự nghiệp riêng; một nhà báo chỉ quan tâm tới mục đích thiêng liêng là “phò chính trừ tà”, phục vụ cách mạng, phục vụ dân tộc, phục vụ Đảng, phục vụ xã hội chủ nghĩa,…

3. Về tự do tư tưởng, tự do báo chí

Làm báo cũng là làm tư tưởng, tự do báo chí tất nhiên gắn liền với tự do tư tưởng, tự do tư tưởng chân chính phải là thứ đi đến cùng sự phục tùng chân lý. Tự do mà đi ngược lại với chân lý thì không thể nói đó là tự do được, bởi việc đi ngược lại chân lý thể hiện việc bản thân đã bị cái xấu, cái ác, cái phản chân lý lôi kéo, ràng buộc. Trong “Bài nói chuyện với lớp nghiên cứu chính trị khóa I, trường đại học Nhân dân Việt Nam” (năm 1956), Hồ Chủ tịch viết: “Chế độ ta là chế độ dân chủ, tư tưởng phải được tự do. Tự do nghĩa là thế nào? Đối với các vấn đề, mọi người tự do bày tỏ ý kiến của mình, góp phần tìm ra chân lý. Đó là một quyền lợi cũng là một nghĩa vụ của mọi người. Khi mọi người đã phát biểu ý kiến, đã tìm thấy chân lý, lúc đó quyền tự do tư tưởng hóa ra quyền tự do phục tùng chân lý”([5]). Từ đó, Người nhấn mạnh hơn: “Chân lý là cái gì có lợi cho Tổ quốc, cho nhân dân. Cái gì trái với lợi ích của Tổ quốc, của nhân dân tức là không phải chân lý. Ra sức phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân – tức là phục tùng chân lý”([6]). Điều này được Người diễn giải thật dễ hiểu, chân lý mà báo chí phải hướng đến để có được sự tự do chân chính là mang lại lợi ích cho Tổ quốc, cho Nhân dân và phải đấu tranh chống lại những điều được coi là phản chân lý, những điều đi ngược lại với lợi ích của Nhà nước, của dân tộc. Quan điểm trên của Bác cũng là sự kế thừa từ quan điểm của Lê-nin, báo chí thực sự là vũ khí chiến đấu của giai cấp, là cơ quan tuyên truyền, tham gia vào việc tổ chức và thúc đẩy sự phát triển xã hội bằng các hoạt động tranh luận, thuyết minh, trình bày, phản biện của mình([7]). Từ đó có thể thấy, tự do báo chí không thể tách khỏi lợi ích giai cấp, Tổ quốc và lý tưởng xã hội chủ nghĩa.

Khi bàn về thứ tự do tư tưởng, tự do báo chí ở phương Tây, Hồ Chí Minh đã đưa ra những phân tích sắc sảo, đánh đổ hoàn toàn luận điệu cho rằng chỉ những nước phương Tây mới là nơi mang lại sự tự do tuyệt đối cho báo chí, là hình mẫu mà các quốc gia khác cần phải đi theo. Trong Bài nói chuyện tại Đại hội lần thứ II Hội Nhà báo Việt Nam (năm 1959), Bác khẳng định với đông đảo nhà báo rằng: “Chúng ta phải đặt câu hỏi: Báo chí phục vụ ai? Có người nói ở các nước tư bản có tự do báo chí và báo chí không có giai cấp. Nói vậy không đúng. Ví dụ: các báo Pháp như báo Phigaro, báo Nước Pháp buổi chiều… một mặt nó ru ngủ nhân dân, chia rẽ nhân dân, làm cho nhân dân mất chí khí phấn đấu, mất tinh thần đoàn kết giai cấp; mặt khác, nó phục vụ giai cấp tư sản. Đó là những tờ báo chính trị. Lại còn những tờ báo: giật gân, báo nói về ái tình, báo chuyên về lôi những chuyện bí mật của những người có tiền ra để tống tiền… Tất cả những báo chí ấy đều phục vụ lợi ích của giai cấp bóc lột. Báo chí Pháp có thật sự tự do không? Không! Ví dụ: báo Nhân đạo thường bị bọn thống trị tìm mọi cách để phá: nào phạt tiền, nào cho bọn du côn phá phách, nào làm khó về giấy in, nhiều khi báo bị tịch thu…”([8]). Theo cách lý giải của Người, báo chí phương Tây không hề có tự do thực sự, những nhà báo, hay là giới trí thức đã và đang bị lợi dụng một cách gián tiếp từ những tư tưởng phản chân lý, Bác viết rõ: “Sự thật là tư bản và phong kiến chỉ lợi dụng trí thức. Cách mạng mới thật sự quý trọng trí thức. Dưới chế độ dân chủ mới và xã hội chủ nghĩa, trí thức mới có thể phát huy hết khả năng của mình”([9]). Người xem các nhà báo như những nhà trí thức có sứ mệnh cao cả, dùng ngòi bút để phục vụ chân lý, nhưng có nhiều trường hợp chính bản thân những người có sự mệnh phục tùng chân lý bị lợi dụng. Rõ ràng, không có cái tự do báo chí tách rời khỏi lợi ích giai cấp hay lợi ích của một nhóm người, cái thứ tự do mà người phương Tây hay rêu rao chứa nhiều khía cạnh phản chân lý, tách rời lợi ích chính đáng của phần lớn người dân. Qua đó, báo chí Việt Nam cũng cần mặc định đâu là mục tiêu cho những hoạt động hàng ngày của báo chí, chắc chắn đó phải là lợi ích của Nhà nước, dân tộc và tương lai xã hội chủ nghĩa.

4. Về nhiệm vụ tự thân và nhiệm vụ thực tiễn của tự do báo chí

Thực tế, một nhà báo tự do thì không bị lệ thuộc vào những thứ như tiền tài, danh vọng, quyền lực, để làm được như vậy thì người cầm bút phải có dũng khí, quyết tâm, không bẻ cong ngòi bút, và đặc biệt là phải có một lập trường chính trị vững chắc. Khi đường lối chính trị đúng thì những việc khác mới đúng được, đường lối chính trị lại được thể hiện ở những nhiệm vụ chính trị của một đất nước trong từng thời kỳ. Thật vậy, tư tưởng chính trị được đảm bảo, thì sức mạnh tinh thần của tờ báo sẽ vững mạnh, đem lại sức sống cho cây bút mà không một thế lực nào có thể dập tắt nó, lúc đó, nhà báo mới có thể đạt được tự do trong báo chí. Hơn nữa, sự tự do trong báo chí luôn phải gắn liền với sứ mệnh của báo chí, Hồ Chủ tịch cho rằng mục tiêu cuối cùng của báo chí là phải mang lại lợi ích thực tế cho Tổ quốc, nhân dân, báo chí không thể tách rời với lợi ích của quốc gia dân tộc, tự do báo chí không phải là việc báo chí được phép làm những điều vô ích, lợi bất cấp hại, hay những điều làm tổn hại đến lợi ích của nhân dân. Người viết rằng: “Báo chí cần làm cho người dân thấy được những nguyên nhân đau khổ, đói nghèo của họ và chỉ ra cho họ làm cách nào để tránh được những điều đó, nên bản báo chúng tôi làm tròn nhiệm vụ là hồi kẻng báo động mà người ta gióng lên khi có đám cháy để báo cho người đang trong ngôi nhà cháy, giục giã họ chạy thoát thân để khỏi bị chôn vùi hoặc bị thiêu cháy, và gọi những người xung quanh đến ứng cứu”([10]). Muốn làm tròn sứ mệnh đó, nền báo chí sẽ phải dám đối mặt với những hiểm nguy, thách thức từ các thế lực hoạt động với mục tiêu làm tổn hại đến lợi ích của dân tộc, báo chí cũng chính là phương tiện mà tất cả các thế lực đó luôn e ngại, vì sức mạnh tư tưởng của báo chí có thể đánh sập bất kỳ mưu đồ nào có ý định chống lại chân lý, chính nghĩa, lợi ích của dân tộc.

5. Tự do báo chí gắn với tư tưởng chính trị cách mạng

Hồ Chí Minh đưa ra cách thức để trang bị cho người làm báo một kim chỉ nam, luôn luôn hướng đến mục tiêu phục vụ cho chân lý, cho lợi ích nhân dân, đó chính là giáo dục tư tưởng chính trị, rèn luyện ý thức, quan điểm chính trị cho nền báo chí. Bác giải thích thêm rằng, vì báo chí của ta cần phục vụ nhân dân lao động, phục vụ chủ nghĩa xã hội, phục vụ cho hòa bình thế giới nên báo chí phải có một đường lối chính trị đúng đắn. Bản thân tự do báo chí luôn được Người xem là quyền lợi tinh thần to lớn của dân tộc, quyền lợi đấy của người Việt Nam đã bị chế độ thực dân tước đi mất, khi mà báo chí Việt Nam khi ấy không được đả động gì đến chính trị hay tôn giáo, mà chỉ được đăng những vấn đề có lợi cho chế độ cai trị. Theo quan điểm của Người, một đất nước có tự do báo chí phải được thể hiện ở việc các tờ báo được đề cập đến các vấn đề chính trị và những vấn đề thiết thực trong cuộc sống, quan điểm này cũng đã được Lê-nin phát biểu rõ: Một tờ tạp chí mà không có xu hướng là một điều lố lăng phi lý, chướng tai gai mắt([11]). Tất nhiên, “xu hướng” ở đây mà Lê-nin muốn đề cập đến chính là xu hướng chính trị, như vậy, có thể hiểu xu hướng chính trị chính là linh hồn của một tờ báo. Thủ tiêu chức năng đó đi tức là phá hủy tự do báo chí bên trong mỗi tờ báo, chỉ khi có tư tưởng chính trị làm chủ, thì mới kéo theo những hành vi khác mang lại kết quả đúng đắn. Tư tưởng chính trị thể hiện ở việc báo chí phải mang trên mình tính chất quần chúng và tinh thần chiến đấu, tất cả đều phục vụ Tổ quốc, phục vụ nhân dân. Điều này xuất phát từ quan điểm của Lê-nin về “tự do”, con người chỉ đạt được tự do khi chúng ta sống đúng với luật tự nhiên, mà việc phục vụ chân lý, phục vụ nhân dân, phục vụ chủ nghĩa xã hội là hành động đúng với quy luật tự nhiên, phù hợp với tư tưởng của chủ nghĩa Mác – Lê-nin khi khẳng định quá trình đi các hình thái kinh tế - xã hội phát triển theo chiều hướng đi lên, tiến đến chủ nghĩa xã hội là một quá trình lịch sử tự nhiên([12]), đúng đắn phổ quát cho mọi thời kỳ. Chính cuộc đời hoạt động báo chí của Hồ Chủ tịch là minh chứng rõ ràng nhất cho sự tự do báo chí mà người cộng sản đã đạt được. Tất nhiên, để có được một bản lĩnh, tư duy chính trị vững vàng, hoàn thành tốt nhiệm vụ của một người tuyên truyền, người cổ động, người tổ chức, lãnh đạo chung, thì các nhà báo phải luôn trau dồi về trình độ chính trị, văn hóa.

Ghi chú:

([1]) Hà Minh Đức: Báo chí Hồ Chí Minh chuyên luận và tuyển chọn, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2017, tr. 10

([2]) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, t. I, tr. 34, 35

([3]) Hồ Chí Minh: Hồ Chí Minh về báo chí, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2004, tr. 106

([4]) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. V, tr. 157

([5]) Những lời kêu gọi của Hồ Chủ tịch, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 1956, t. III, tr. 301-305

([6]) Hồ Chí Minh: Hồ Chí Minh về báo chí, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2004, tr. 214

([7]) Hà Minh Đức: Báo chí Hồ Chí Minh chuyên luận và tuyển chọn, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2017, tr. 21

([8]) Hồ Chí Minh: Hồ Chí Minh về báo chí, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2004, tr. 225

([9]) Hồ Chí Minh: Hồ Chí Minh về báo chí, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2004, tr. 215

([10]) Hồ Chí Minh: Hồ Chí Minh về báo chí, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2004, tr. 63

([11]) Hà Minh Đức: Báo chí Hồ Chí Minh chuyên luận và tuyển chọn, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2017, tr. 27

([12]) C. Mác và Ph. Ăng-ghen: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2002, t. 23, tr. 21

Tài liệu tham khảo:

1. Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về tự do báo chí vào thực tiễn hoạt động báo chí hiện nay; PGS.TS Nguyễn Ngọc Hà - Nguyễn Tất Trường, Tạp chí Cộng sản (Tạp chí Cộng sản);

2. Tự do báo chí là tự do thực hành chân lý và tuân thủ pháp luật; Minh Quân (Tạp chí Quốc Phòng Toàn Dân).