Tìm hiểu về mô hình tổ chức của lực lượng Cảnh sát Nhật Bản

1. Tổng quan về lực lượng Cảnh sát Nhật Bản và Cơ quan Cảnh sát Quốc gia (NPA)

Cảnh sát Nhật Bản là lực lượng giữ vai trò nòng cốt trong việc bảo vệ an ninh, duy trì trật tự công cộng, phòng ngừa và điều tra tội phạm tại Nhật Bản. Khác với mô hình tổ chức lực lượng công an ở Việt Nam, hệ thống cảnh sát Nhật Bản được xây dựng trên nguyên tắc kết hợp giữa sự điều phối thống nhất ở cấp quốc gia và quyền quản lý trực tiếp của chính quyền địa phương.

Đặc điểm nổi bật của mô hình này là cơ chế giám sát dân sự thông qua các ủy ban an toàn công cộng. Cơ chế đó nhằm bảo đảm hoạt động cảnh sát được thực hiện theo pháp luật, hạn chế sự tập trung quyền lực và duy trì tính trung lập chính trị của lực lượng thực thi pháp luật.

Để hiểu rõ cách thức hoạt động của Cảnh sát Nhật Bản, cần tìm hiểu lịch sử hình thành, cơ sở pháp lý và vai trò của những cơ quan quản lý quan trọng trong hệ thống.

1.1. Lịch sử hình thành và phát triển của lực lượng Cảnh sát Nhật Bản

Hệ thống cảnh sát Nhật Bản hiện đại được hình thành qua nhiều giai đoạn cải cách, trong đó những thay đổi sau Chiến tranh thế giới thứ hai có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Trước năm 1945, hoạt động cảnh sát Nhật Bản được tổ chức theo mô hình tập trung, gắn chặt với bộ máy hành chính nhà nước. Lực lượng cảnh sát không chỉ thực hiện nhiệm vụ giữ gìn trật tự mà còn tham gia kiểm soát nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội.

Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Nhật Bản tiến hành cải cách sâu rộng hệ thống chính trị và hành chính. Một trong những mục tiêu của quá trình cải cách là xây dựng lực lượng cảnh sát hoạt động theo nguyên tắc dân chủ, chịu sự giám sát của các cơ quan dân sự.

Năm 1948, Luật Cảnh sát mới được ban hành, đánh dấu bước chuyển từ mô hình tập trung sang mô hình phân quyền mạnh cho các đơn vị cảnh sát địa phương.

Tuy nhiên, việc phân tán lực lượng thành nhiều đơn vị độc lập cũng phát sinh những hạn chế, đặc biệt trong việc phối hợp điều tra tội phạm có tổ chức và xử lý các tình huống an ninh vượt ra ngoài phạm vi một địa phương.

Để khắc phục những bất cập đó, Nhật Bản ban hành Luật Cảnh sát năm 1954, Đạo luật số 162.

Luật này xác lập nền tảng cho mô hình tổ chức cảnh sát hiện đại, trong đó cơ quan trung ương đảm nhận nhiệm vụ điều phối, xây dựng chính sách và tiêu chuẩn chung, còn lực lượng cảnh sát cấp tỉnh trực tiếp thực hiện phần lớn hoạt động bảo đảm an ninh, trật tự.

1.2. Cơ sở pháp lý điều chỉnh hoạt động của Cảnh sát Nhật Bản

Văn bản pháp luật giữ vai trò nền tảng đối với tổ chức và hoạt động của lực lượng Cảnh sát Nhật Bản là Luật Cảnh sát năm 1954.

Theo Điều 2 Luật Cảnh sát Nhật Bản, nhiệm vụ của lực lượng cảnh sát bao gồm bảo vệ tính mạng, thân thể và tài sản của cá nhân; phòng ngừa, trấn áp và điều tra tội phạm; bắt giữ người bị tình nghi phạm tội; kiểm soát giao thông và duy trì an ninh, trật tự công cộng.

Từ những nhiệm vụ này có thể thấy phạm vi hoạt động của Cảnh sát Nhật Bản tương đối rộng, bao gồm cả hoạt động phòng ngừa và xử lý vi phạm pháp luật.

Bên cạnh Luật Cảnh sát, hoạt động điều tra hình sự còn chịu sự điều chỉnh của Bộ luật Tố tụng hình sự Nhật Bản.

Các quy định về tổ chức hành chính, công vụ và quản lý nhân sự cũng được áp dụng tùy theo vị trí, chức danh và cơ quan công tác.

Điểm đáng chú ý là pháp luật Nhật Bản không thiết lập một hệ thống cảnh sát hoàn toàn trực thuộc một bộ theo cách tổ chức của một số quốc gia khác. Thay vào đó, cơ chế quản lý được thực hiện thông qua Ủy ban An toàn Công cộng Quốc gia và các ủy ban an toàn công cộng cấp tỉnh.

1.3. Ủy ban An toàn Công cộng Quốc gia Nhật Bản là gì?

Ủy ban An toàn Công cộng Quốc gia, có tên tiếng Anh là National Public Safety Commission, viết tắt là NPSC, là cơ quan có vai trò quan trọng trong việc giám sát hoạt động của hệ thống cảnh sát Nhật Bản.

Theo cơ chế tổ chức được quy định trong Luật Cảnh sát, NPSC được đặt trong hệ thống hành chính thuộc Văn phòng Nội các Nhật Bản.

Ủy ban gồm một Chủ tịch và năm ủy viên.

Chủ tịch Ủy ban là Bộ trưởng phụ trách Ủy ban An toàn Công cộng Quốc gia. Năm ủy viên được bổ nhiệm theo trình tự luật định, với sự tham gia phê chuẩn của Quốc hội Nhật Bản.

Việc tổ chức NPSC nhằm tạo ra cơ chế giám sát dân sự đối với hoạt động cảnh sát, hạn chế nguy cơ lực lượng thực thi pháp luật bị sử dụng để phục vụ những mục tiêu chính trị không phù hợp.

NPSC thực hiện chức năng quản lý đối với Cơ quan Cảnh sát Quốc gia và tham gia quyết định những vấn đề quan trọng về tổ chức, nhân sự, chính sách và tiêu chuẩn hoạt động của lực lượng cảnh sát.

Tuy nhiên, cần phân biệt chức năng giám sát, quản lý hành chính của NPSC với hoạt động điều tra cụ thể do các đơn vị cảnh sát có thẩm quyền thực hiện.

1.4. Cơ quan Cảnh sát Quốc gia Nhật Bản (NPA) là gì?

Cơ quan Cảnh sát Quốc gia Nhật Bản có tên tiếng Anh là National Police Agency, viết tắt là NPA.

Trong tiếng Nhật, cơ quan này được gọi là Keisatsu-chō (警察庁).

NPA là cơ quan cảnh sát cấp trung ương, hoạt động dưới sự quản lý của Ủy ban An toàn Công cộng Quốc gia.

Khác với các sở hoặc trụ sở cảnh sát địa phương, NPA không phải đơn vị trực tiếp đảm nhận phần lớn công việc tuần tra, tiếp nhận tin báo hoặc điều tra các vụ án thông thường tại từng địa bàn.

Vai trò chủ yếu của NPA là xây dựng chính sách, điều phối hoạt động cảnh sát trên phạm vi toàn quốc và quản lý những lĩnh vực cần có sự thống nhất giữa các địa phương.

Những nhiệm vụ quan trọng của NPA bao gồm:

• Tham mưu và xây dựng chính sách về bảo đảm an ninh, trật tự.
• Điều phối hoạt động cảnh sát giữa các tỉnh.
• Tổ chức và quản lý những hệ thống thông tin, liên lạc phục vụ hoạt động cảnh sát.
• Xây dựng tiêu chuẩn chuyên môn, đào tạo và phát triển nhân sự.
• Phối hợp xử lý những vấn đề liên quan đến an ninh quốc gia, tội phạm có tổ chức và các tình huống khẩn cấp.
• Thực hiện những nhiệm vụ quản lý khác theo quy định của pháp luật.

Người đứng đầu NPA mang chức danh Commissioner General, thường được dịch là Tổng trưởng Cơ quan Cảnh sát Quốc gia hoặc Cục trưởng Cơ quan Cảnh sát Quốc gia.

Đây là chức danh lãnh đạo cao nhất của NPA, nhưng không thuộc hệ thống chín cấp bậc cảnh sát thông thường được quy định tại Điều 62 Luật Cảnh sát.

1.5. Các cơ quan chuyên môn quan trọng trực thuộc NPA

Bên cạnh bộ máy quản lý trung ương, NPA còn có những cơ quan chuyên môn phục vụ công tác đào tạo, nghiên cứu và thực hiện các nhiệm vụ đặc thù.

Học viện Cảnh sát Quốc gia

Học viện Cảnh sát Quốc gia, National Police Academy, là cơ sở đào tạo và bồi dưỡng chuyên môn cho cán bộ cảnh sát.

Hoạt động đào tạo tập trung vào việc nâng cao năng lực nghiệp vụ, quản lý và chỉ huy.

Viện Nghiên cứu Quốc gia về Khoa học Cảnh sát

National Research Institute of Police Science là cơ quan nghiên cứu khoa học phục vụ hoạt động cảnh sát, đặc biệt trong lĩnh vực khoa học kỹ thuật hình sự.

Cơ quan này thực hiện nghiên cứu, phát triển phương pháp và công nghệ hỗ trợ hoạt động điều tra, giám định.

Bộ Chỉ huy Cảnh vệ Hoàng gia

Imperial Guard Headquarters là đơn vị thực hiện những nhiệm vụ bảo vệ liên quan đến Thiên hoàng, các thành viên Hoàng gia và những cơ sở thuộc phạm vi bảo vệ theo quy định.

Sự tồn tại của các cơ quan chuyên môn cho thấy NPA không chỉ có chức năng quản lý hành chính mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển năng lực chuyên môn của toàn hệ thống cảnh sát.

2. Phân biệt khái niệm công an và cảnh sát tại Nhật Bản

Khi tìm hiểu hệ thống thực thi pháp luật của Nhật Bản, nhiều người thường đặt câu hỏi: Nhật Bản có công an hay không, và công an Nhật Bản khác cảnh sát Nhật Bản như thế nào?

Sự nhầm lẫn chủ yếu xuất phát từ việc thuật ngữ “công an” và “cảnh sát” được sử dụng theo những cách khác nhau trong hệ thống pháp luật Việt Nam và Nhật Bản.

Để phân biệt chính xác, cần xem xét cả tên gọi tiếng Nhật và chức năng thực tế của từng lực lượng.

2.1. Nhật Bản có lực lượng công an không?

Nhật Bản có lực lượng thực hiện các nhiệm vụ bảo vệ an ninh quốc gia, phản gián và phòng chống khủng bố.

Tuy nhiên, nước này không tổ chức một lực lượng mang tên “Công an nhân dân” với phạm vi chức năng và cơ cấu tương tự Việt Nam.

Trong tiếng Nhật, thuật ngữ phổ biến dùng để chỉ lực lượng cảnh sát là Keisatsu (警察).

Đây là tên gọi chung của hệ thống cảnh sát Nhật Bản, bao gồm nhiều đơn vị nghiệp vụ thực hiện các nhiệm vụ khác nhau.

Một bộ phận trong hệ thống này chuyên trách những vấn đề liên quan đến an ninh quốc gia được gọi là Kōan Keisatsu (公安警察).

Thuật ngữ này thường được dịch là Cảnh sát An ninh hoặc Cảnh sát Công an.

Vì vậy, khi nói đến “công an Nhật Bản”, cần xác định người nói đang đề cập đến toàn bộ lực lượng cảnh sát hay riêng bộ phận cảnh sát phụ trách an ninh quốc gia.

2.2. Keisatsu (警察) là gì?

Keisatsu là thuật ngữ tiếng Nhật chỉ lực lượng cảnh sát.

Đây là khái niệm bao quát hệ thống thực thi pháp luật về an ninh, trật tự thuộc tổ chức cảnh sát Nhật Bản.

Trong hệ thống Keisatsu có nhiều lĩnh vực nghiệp vụ như:

• Cảnh sát hình sự.
• Cảnh sát giao thông.
• Cảnh sát phụ trách an toàn đời sống.
• Cảnh sát bảo vệ an ninh.
• Cảnh sát phụ trách hoạt động tuần tra và phòng ngừa tội phạm.

Các lĩnh vực này được tổ chức thành những đơn vị chuyên môn phù hợp với cơ cấu của NPA và lực lượng cảnh sát cấp tỉnh.

Như vậy, Keisatsu không chỉ tương ứng với hoạt động tuần tra hoặc xử lý vi phạm giao thông mà còn bao gồm cả những nhiệm vụ liên quan đến điều tra tội phạm và bảo vệ an ninh quốc gia.

2.3. Kōan Keisatsu (公安警察) là gì?

Kōan Keisatsu là bộ phận cảnh sát chuyên trách những vấn đề liên quan đến an ninh công cộng và an ninh quốc gia.

Trong tiếng Nhật, Kōan (公安) có nghĩa liên quan đến an ninh công cộng.

Khi kết hợp với Keisatsu, thuật ngữ Kōan Keisatsu thường được hiểu là Cảnh sát An ninh.

Bộ phận này thực hiện những nhiệm vụ như:

• Thu thập và phân tích thông tin liên quan đến các nguy cơ đe dọa an ninh.
• Phòng chống khủng bố.
• Thực hiện nhiệm vụ liên quan đến phản gián.
• Theo dõi, đánh giá các nguy cơ an ninh thuộc phạm vi thẩm quyền.
• Phối hợp với những cơ quan liên quan trong hoạt động bảo vệ an ninh quốc gia.

Về tổ chức, chức năng an ninh được thực hiện thông qua các đơn vị chuyên môn thuộc NPA và lực lượng cảnh sát cấp tỉnh.

Tuy nhiên, Kōan Keisatsu không phải một hệ thống công an độc lập, tách biệt hoàn toàn khỏi lực lượng cảnh sát Nhật Bản.

2.4. Cục Điều tra An ninh Công cộng Nhật Bản (PSIA) có phải lực lượng cảnh sát không?

Ngoài Kōan Keisatsu, Nhật Bản còn có Cục Điều tra An ninh Công cộng, tên tiếng Anh là Public Security Intelligence Agency, viết tắt là PSIA.

Tên tiếng Nhật của cơ quan này là Kōan Chōsa-chō (公安調査庁).

PSIA thuộc Bộ Tư pháp Nhật Bản.

Cơ quan này có chức năng thu thập, nghiên cứu và phân tích thông tin trong những lĩnh vực an ninh thuộc thẩm quyền theo pháp luật Nhật Bản.

Điểm cần phân biệt là PSIA không phải một đơn vị thuộc NPA.

PSIA cũng không phải lực lượng cảnh sát thông thường thực hiện chức năng tuần tra, điều tra hình sự hoặc bắt giữ nghi phạm theo thẩm quyền chung của cảnh sát.

Do đó, không nên đồng nhất PSIA với Kōan Keisatsu.

Hai cơ quan có thể cùng hoạt động trong những lĩnh vực liên quan đến an ninh nhưng khác nhau về vị trí tổ chức và thẩm quyền pháp lý.

2.5. So sánh công an Việt Nam và cảnh sát Nhật Bản

Tại Việt Nam, Công an nhân dân là lực lượng vũ trang nhân dân giữ vai trò nòng cốt trong bảo vệ an ninh quốc gia, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội và đấu tranh phòng, chống tội phạm.

Trong hệ thống Công an nhân dân Việt Nam có lực lượng An ninh nhân dân và lực lượng Cảnh sát nhân dân.

Trong khi đó, tại Nhật Bản, Keisatsu là thuật ngữ bao quát lực lượng cảnh sát, bao gồm các đơn vị phụ trách trật tự xã hội và an ninh.

Có thể tham khảo bảng đối chiếu sau:

Bảng trên chỉ nhằm đối chiếu chức năng tương đối, không có nghĩa các cơ quan của hai quốc gia hoàn toàn tương đương về thẩm quyền, vị trí pháp lý hoặc cơ cấu tổ chức.

2.6. Vì sao không nên dịch Keisatsu thành Công an trong mọi trường hợp?

Trong giao tiếp thông thường, người Việt đôi khi sử dụng từ “công an” để gọi chung lực lượng thực thi pháp luật về an ninh, trật tự tại nước ngoài.

Tuy nhiên, trong nghiên cứu pháp luật và hành chính công, việc sử dụng thuật ngữ cần chính xác hơn.

Keisatsu được dịch trực tiếp là “Cảnh sát”.

Trong khi đó, “Công an nhân dân” là tên gọi chính thức của một lực lượng có vị trí pháp lý và cơ cấu tổ chức riêng trong hệ thống nhà nước Việt Nam.

Nếu dịch mọi trường hợp Keisatsu thành “Công an”, người đọc có thể hiểu nhầm rằng Nhật Bản có một hệ thống tổ chức giống Bộ Công an Việt Nam.

Vì vậy, khi trình bày về Nhật Bản, nên sử dụng thuật ngữ “Cảnh sát Nhật Bản” đối với toàn bộ hệ thống Keisatsu.

Riêng Kōan Keisatsu có thể được diễn đạt là “Cảnh sát An ninh Nhật Bản” để làm rõ chức năng chuyên trách.

3. Chi tiết hệ thống cấp bậc và quân hàm trong lực lượng cảnh sát Nhật Bản

Hệ thống cấp bậc là một trong những nội dung quan trọng khi nghiên cứu tổ chức lực lượng Cảnh sát Nhật Bản.

Khác với hệ thống cấp bậc hàm của Công an nhân dân Việt Nam, cảnh sát Nhật Bản sử dụng hệ thống cấp bậc riêng, được quy định trong Luật Cảnh sát.

Điều 62 Luật Cảnh sát Nhật Bản xác định chín cấp bậc chính thức.

Ngoài ra, người đứng đầu NPA giữ một chức danh lãnh đạo đặc biệt, không thuộc hệ thống chín cấp bậc thông thường.

3.1. Cảnh sát Nhật Bản có bao nhiêu cấp bậc?

Theo Điều 62 Luật Cảnh sát Nhật Bản, hệ thống cấp bậc cảnh sát gồm chín cấp, được sắp xếp từ cao xuống thấp như sau:

1. Keishi Sōkan (警視総監).
2. Keishi Kan (警視監).
3. Keishi Chō (警視長).
4. Keishi Sei (警視正).
5. Keishi (警視).
6. Keibu (警部).
7. Keibu-ho (警部補).
8. Junsa Buchō (巡査部長).
9. Junsa (巡査).

Trong đó, Keishi Sōkan là cấp bậc cao nhất và Junsa là cấp bậc thấp nhất.

Cần lưu ý rằng đây là hệ thống cấp bậc cảnh sát theo pháp luật Nhật Bản, không phải hệ thống quân hàm quân đội.

Việc sử dụng từ “quân hàm” trong các bài viết tiếng Việt chủ yếu xuất phát từ thói quen đối chiếu với hệ thống cấp bậc của lực lượng vũ trang.

Để chính xác về thuật ngữ, nên gọi đây là hệ thống cấp bậc hoặc cấp hiệu Cảnh sát Nhật Bản.

3.2. Bảng hệ thống chín cấp bậc Cảnh sát Nhật Bản

Dưới đây là bảng tổng hợp cấp bậc theo thứ tự từ cao xuống thấp.

Các cách gọi bằng tiếng Việt trong bảng chỉ có giá trị tham khảo để hỗ trợ người đọc hình dung thứ bậc.

Hiện không nên mặc nhiên coi những cách dịch này là tên cấp bậc chính thức tương đương với hệ thống Công an nhân dân Việt Nam.

Đặc biệt, một số tên cấp bậc tiếng Nhật có thể được dịch khác nhau tùy tài liệu và hệ thống đối chiếu.

3.3. Keishi Sōkan (警視総監): Cấp bậc cao nhất

Keishi Sōkan là cấp bậc cao nhất trong hệ thống chín cấp bậc cảnh sát Nhật Bản.

Cấp bậc này gắn với chức danh người đứng đầu Cục Cảnh sát Thủ đô Tokyo, Metropolitan Police Department.

Trong hệ thống tổ chức cảnh sát Nhật Bản, Tokyo có vị trí đặc biệt vì là trung tâm chính trị, hành chính và ngoại giao của quốc gia.

Do đó, lực lượng cảnh sát Tokyo có quy mô lớn và thực hiện nhiều nhiệm vụ quan trọng.

Người đứng đầu Cục Cảnh sát Thủ đô Tokyo giữ cấp bậc Keishi Sōkan.

Tuy nhiên, cần phân biệt người giữ cấp bậc Keishi Sōkan với người đứng đầu NPA.

Tổng trưởng NPA là chức danh lãnh đạo đặc biệt và không được xếp thành một cấp bậc thứ mười trong hệ thống quy định tại Điều 62 Luật Cảnh sát.

3.4. Keishi Kan (警視監): Cấp bậc lãnh đạo cao cấp

Keishi Kan là cấp bậc đứng thứ hai trong hệ thống cảnh sát Nhật Bản.

Những người giữ cấp bậc này thường đảm nhiệm các vị trí lãnh đạo cấp cao trong bộ máy cảnh sát trung ương hoặc địa phương.

Các vị trí có thể bao gồm lãnh đạo một số đơn vị quan trọng thuộc NPA, cơ quan cảnh sát vùng hoặc lực lượng cảnh sát cấp tỉnh có quy mô lớn.

Keishi Kan là cấp bậc dành cho những cán bộ có trách nhiệm quản lý, điều phối và chỉ huy ở phạm vi rộng.

Tuy nhiên, không phải mọi người giữ cùng cấp bậc đều đảm nhiệm chức vụ giống nhau.

Cấp bậc và chức vụ là hai khái niệm cần được phân biệt khi nghiên cứu hệ thống cảnh sát Nhật Bản.

3.5. Keishi Chō (警視長): Cấp bậc chỉ huy cấp cao

Keishi Chō là cấp bậc đứng thứ ba trong hệ thống.

Những người mang cấp bậc này có thể đảm nhiệm các vị trí lãnh đạo tại cơ quan cảnh sát trung ương hoặc lực lượng cảnh sát địa phương.

Tùy theo quy mô tổ chức, họ có thể giữ chức vụ đứng đầu một đơn vị chuyên môn hoặc cơ quan cảnh sát cấp tỉnh.

Đây là cấp bậc thể hiện trách nhiệm quản lý tương đối cao trong hệ thống cảnh sát.

Việc bổ nhiệm vào từng chức vụ cụ thể còn phụ thuộc vào quy định tổ chức, yêu cầu công việc và công tác nhân sự.

3.6. Keishi Sei (警視正): Cấp bậc quản lý trung và cao cấp

Keishi Sei là cấp bậc đứng thứ tư trong hệ thống cảnh sát Nhật Bản.

Những người giữ cấp bậc này thường đảm nhiệm các vị trí quản lý tại các đơn vị cảnh sát có quy mô đáng kể.

Trong một số trường hợp, họ có thể giữ chức vụ đứng đầu đồn cảnh sát lớn hoặc lãnh đạo đơn vị chuyên môn tại cơ quan cảnh sát cấp tỉnh.

Cấp bậc Keishi Sei phản ánh trình độ và trách nhiệm quản lý cao hơn các cấp bậc chỉ huy trực tiếp ở cơ sở.

Tuy nhiên, không thể quy đổi máy móc Keishi Sei thành một cấp bậc hàm cụ thể của Công an nhân dân Việt Nam.

3.7. Keishi (警視): Cấp bậc thanh tra cảnh sát

Keishi là cấp bậc đứng thứ năm.

Những người giữ cấp bậc này thường đảm nhiệm các vị trí quản lý, chỉ huy trong lực lượng cảnh sát địa phương.

Tùy quy mô đơn vị, họ có thể giữ chức vụ trưởng hoặc phó trưởng một đồn cảnh sát, hoặc đảm nhiệm vị trí lãnh đạo nghiệp vụ.

Keishi là cấp bậc có vai trò quan trọng trong việc kết nối hoạt động quản lý cấp trên với công tác thực thi nhiệm vụ tại các đơn vị cơ sở.

3.8. Keibu (警部): Cấp bậc chỉ huy nghiệp vụ

Keibu là cấp bậc đứng thứ sáu trong hệ thống.

Đây là một cấp bậc chỉ huy, thường gắn với trách nhiệm quản lý các đội hoặc đơn vị nghiệp vụ.

Những người giữ cấp bậc Keibu có thể trực tiếp tổ chức, điều hành hoạt động của các nhóm cảnh sát trong phạm vi được phân công.

Họ cũng có thể tham gia chỉ huy những hoạt động nghiệp vụ thuộc thẩm quyền của đơn vị.

Vai trò cụ thể của Keibu phụ thuộc vào vị trí công tác và cơ cấu tổ chức nơi người đó được bổ nhiệm.

3.9. Keibu-ho (警部補): Cấp bậc chỉ huy cấp cơ sở

Keibu-ho là cấp bậc đứng thứ bảy trong hệ thống.

Đây là cấp bậc thường gắn với những vị trí chỉ huy trực tiếp tại các đơn vị cảnh sát.

Người giữ cấp bậc Keibu-ho có thể đảm nhiệm vai trò tổ trưởng, chỉ huy một nhóm công tác hoặc thực hiện nhiệm vụ quản lý trong phạm vi được giao.

Đối với những cán bộ được tuyển dụng theo tuyến công chức quốc gia để phát triển thành đội ngũ lãnh đạo cảnh sát, Keibu-ho cũng là một cấp bậc có ý nghĩa trong lộ trình công tác.

Tuy nhiên, không phải mọi cán bộ cảnh sát đều bắt đầu sự nghiệp ở cấp bậc này.

3.10. Junsa Buchō (巡査部長): Cấp bậc cảnh sát viên có trách nhiệm chỉ huy

Junsa Buchō là cấp bậc đứng thứ tám, cao hơn Junsa.

Người giữ cấp bậc này thường là cảnh sát viên đã có kinh nghiệm và được giao thêm trách nhiệm quản lý, hướng dẫn hoặc chỉ huy một nhóm công tác.

Tại các đơn vị cảnh sát cơ sở, Junsa Buchō có thể tham gia điều phối hoạt động tuần tra và hỗ trợ quản lý những cảnh sát viên có cấp bậc thấp hơn.

Đây là một trong những cấp bậc quan trọng đối với lộ trình thăng tiến của những người bắt đầu sự nghiệp từ cấp Junsa.

3.11. Junsa (巡査): Cấp bậc cảnh sát viên

Junsa là cấp bậc thấp nhất trong hệ thống chín cấp bậc cảnh sát Nhật Bản.

Đây thường là cấp bậc khởi đầu của những người được tuyển dụng vào lực lượng cảnh sát địa phương.

Cảnh sát viên mang cấp bậc Junsa thực hiện nhiều nhiệm vụ trực tiếp tại cơ sở như tuần tra, tiếp nhận thông tin, hỗ trợ người dân và thực hiện công việc theo sự phân công của đơn vị.

Trong quá trình công tác, cảnh sát viên có thể được đào tạo, đánh giá và tham gia các kỳ thi thăng cấp theo quy định.

Cấp bậc Junsa là nền tảng của hệ thống nhân sự cảnh sát địa phương Nhật Bản.

3.12. Junsa Chō (巡査長) có phải cấp bậc cảnh sát chính thức không?

Junsa Chō là một chức danh thường được nhắc đến khi tìm hiểu hệ thống cấp bậc cảnh sát Nhật Bản.

Tuy nhiên, Junsa Chō không thuộc danh sách chín cấp bậc được quy định tại Điều 62 Luật Cảnh sát.

Đây là chức danh dành cho một số cảnh sát viên có kinh nghiệm, được sử dụng trong quản lý nhân sự và tổ chức công việc.

Vì vậy, không nên bổ sung Junsa Chō thành cấp bậc thứ mười trong hệ thống cấp bậc luật định.

Khi lập bảng cấp bậc Cảnh sát Nhật Bản, có thể ghi chú riêng Junsa Chō để người đọc hiểu đúng vị trí của chức danh này.

3.13. Tổng trưởng NPA có phải cấp bậc cao nhất của Cảnh sát Nhật Bản không?

Người đứng đầu NPA mang chức danh Commissioner General.

Đây là chức danh lãnh đạo cao nhất của Cơ quan Cảnh sát Quốc gia.

Tuy nhiên, về mặt pháp lý, chức danh này không thuộc hệ thống chín cấp bậc được quy định tại Điều 62 Luật Cảnh sát.

Do đó, cần phân biệt hai vấn đề.

Về chức vụ lãnh đạo, Commissioner General đứng đầu NPA.

Về hệ thống cấp bậc cảnh sát luật định, Keishi Sōkan là cấp bậc cao nhất.

Hai khái niệm này không mâu thuẫn vì một bên là chức danh lãnh đạo cơ quan, còn bên kia là cấp bậc cảnh sát.

3.14. Cơ chế tuyển dụng và thăng cấp của Cảnh sát Nhật Bản

Lực lượng cảnh sát Nhật Bản có những tuyến tuyển dụng khác nhau, trong đó đáng chú ý là tuyển dụng ở cấp quốc gia và tuyển dụng ở cấp địa phương.

Tuyển dụng cấp quốc gia

Những người được tuyển dụng theo tuyến công chức quốc gia có thể được đào tạo và bố trí vào các vị trí thuộc NPA.

Một số chương trình tuyển dụng hướng đến việc phát triển đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp cao.

Lộ trình công tác của nhóm này có thể khác với cảnh sát viên được tuyển dụng trực tiếp tại địa phương.

Tuyển dụng cấp địa phương

Phần lớn cảnh sát viên làm việc tại các tỉnh được tuyển dụng thông qua hệ thống tuyển dụng địa phương.

Những người mới được tuyển dụng thường bắt đầu ở cấp bậc Junsa.

Sau một thời gian công tác, họ có thể tham gia các kỳ thi thăng cấp và chương trình đào tạo theo quy định.

Việc thăng cấp phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm điều kiện dự thi, kết quả đánh giá, năng lực chuyên môn và yêu cầu tổ chức nhân sự.

Như vậy, hệ thống cấp bậc cảnh sát Nhật Bản không chỉ thể hiện thứ bậc trong tổ chức mà còn gắn với quá trình đào tạo, đánh giá và phát triển nghề nghiệp.

4. Cơ cấu tổ chức và phân cấp quản lý của Cảnh sát Nhật Bản

Hệ thống Cảnh sát Nhật Bản được tổ chức theo mô hình kết hợp giữa quản lý thống nhất ở trung ương và hoạt động trực tiếp tại địa phương.

Trong mô hình này, NPA giữ vai trò điều phối ở phạm vi quốc gia, còn các lực lượng cảnh sát cấp tỉnh chịu trách nhiệm thực hiện phần lớn nhiệm vụ bảo đảm an ninh, trật tự trên địa bàn.

Cơ chế tổ chức này tạo điều kiện để cảnh sát vừa duy trì sự thống nhất về tiêu chuẩn chuyên môn, vừa đáp ứng những yêu cầu thực tế của từng địa phương.

4.1. Cơ cấu tổ chức Cảnh sát Nhật Bản ở cấp trung ương

Ở cấp trung ương, hai cơ quan có vai trò đặc biệt quan trọng là Ủy ban An toàn Công cộng Quốc gia và Cơ quan Cảnh sát Quốc gia.

NPSC thực hiện chức năng quản lý, giám sát theo quy định pháp luật.

NPA đảm nhận công tác điều phối, xây dựng chính sách và tổ chức thực hiện những nhiệm vụ quản lý cảnh sát thuộc thẩm quyền.

Trong NPA có các đơn vị chuyên môn phụ trách những lĩnh vực khác nhau như an ninh, điều tra tội phạm, giao thông, an toàn đời sống và các hoạt động hỗ trợ nghiệp vụ.

Cơ cấu cụ thể của các đơn vị có thể được điều chỉnh theo từng giai đoạn nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý.

Vì vậy, khi nghiên cứu tổ chức hiện hành của NPA, cần đối chiếu với văn bản pháp luật và sơ đồ tổ chức được công bố tại thời điểm nghiên cứu.

4.2. Vai trò của các Cục Cảnh sát Vùng

Để hỗ trợ hoạt động điều phối giữa các địa phương, Nhật Bản tổ chức các Cục Cảnh sát Vùng, thường được gọi là Regional Police Bureaus.

Theo mô hình được trình bày trong tài liệu nghiên cứu, có sáu Cục Cảnh sát Vùng:

1. Tōhoku.
2. Kantō.
3. Chūbu.
4. Kinki.
5. Chūgoku-Shikoku.
6. Kyūshū.

Các cơ quan này có nhiệm vụ hỗ trợ sự phối hợp giữa các lực lượng cảnh sát địa phương trong phạm vi khu vực.

Hoạt động có thể liên quan đến thông tin liên lạc, đào tạo, phối hợp nghiệp vụ và xử lý những tình huống vượt quá phạm vi một tỉnh.

Tokyo và Hokkaido có những đặc điểm tổ chức riêng trong hệ thống quản lý cảnh sát Nhật Bản.

Cần lưu ý rằng các Cục Cảnh sát Vùng không đơn thuần là cấp quản lý hành chính trực tiếp đối với mọi hoạt động thường ngày của cảnh sát cấp tỉnh.

Lực lượng cảnh sát cấp tỉnh vẫn có cơ chế quản lý riêng theo Luật Cảnh sát.

4.3. Hệ thống 47 lực lượng cảnh sát cấp tỉnh

Nhật Bản có 47 đơn vị hành chính cấp tỉnh, bao gồm Tokyo, Hokkaido, Osaka, Kyoto và 43 tỉnh còn lại.

Tương ứng với hệ thống hành chính này là 47 lực lượng cảnh sát cấp tỉnh.

Mỗi lực lượng cảnh sát cấp tỉnh có cơ quan chỉ huy và tổ chức nghiệp vụ phù hợp với quy mô, đặc điểm địa bàn.

Lực lượng cảnh sát cấp tỉnh thực hiện phần lớn những nhiệm vụ trực tiếp như:

• Tuần tra, bảo đảm trật tự công cộng.
• Tiếp nhận tin báo liên quan đến tội phạm.
• Điều tra các vụ việc thuộc thẩm quyền.
• Bảo đảm trật tự, an toàn giao thông.
• Phòng ngừa tội phạm tại địa phương.
• Thực hiện những nhiệm vụ bảo vệ an ninh theo quy định.

Hoạt động cảnh sát cấp tỉnh được đặt dưới cơ chế quản lý của Ủy ban An toàn Công cộng cấp tỉnh.

Đây là một đặc điểm quan trọng của mô hình tổ chức cảnh sát Nhật Bản.

4.4. Ủy ban An toàn Công cộng cấp tỉnh có chức năng gì?

Ủy ban An toàn Công cộng cấp tỉnh, Prefectural Public Safety Commission, là cơ quan thực hiện chức năng quản lý đối với lực lượng cảnh sát cấp tỉnh theo quy định của Luật Cảnh sát.

Cơ chế này nhằm bảo đảm hoạt động cảnh sát địa phương chịu sự giám sát dân sự.

Ủy ban có những nhiệm vụ, quyền hạn liên quan đến quản lý hoạt động cảnh sát, nhân sự và các vấn đề thuộc phạm vi pháp luật quy định.

Tuy nhiên, cần phân biệt cơ chế quản lý của Ủy ban với hoạt động chỉ huy nghiệp vụ thường ngày của lực lượng cảnh sát.

Việc điều hành công việc cụ thể được thực hiện thông qua bộ máy chỉ huy của cơ quan cảnh sát cấp tỉnh.

4.5. Cục Cảnh sát Thủ đô Tokyo (MPD) có gì đặc biệt?

Cục Cảnh sát Thủ đô Tokyo có tên tiếng Anh là Metropolitan Police Department, viết tắt là MPD.

Tên tiếng Nhật của cơ quan này là Keishichō (警視庁).

MPD là lực lượng cảnh sát phụ trách địa bàn Tokyo.

Đây là một trong những cơ quan cảnh sát địa phương có quy mô và vai trò đặc biệt quan trọng tại Nhật Bản.

Tokyo là nơi tập trung nhiều cơ quan trung ương, cơ sở ngoại giao, tổ chức kinh tế và khu vực dân cư đông đúc.

Vì vậy, MPD phải thực hiện nhiều nhiệm vụ bảo đảm an ninh, trật tự có tính chất phức tạp.

Người đứng đầu MPD mang cấp bậc Keishi Sōkan, cấp bậc cao nhất trong hệ thống chín cấp bậc cảnh sát Nhật Bản.

Tuy nhiên, MPD không phải cơ quan quản lý toàn bộ lực lượng cảnh sát Nhật Bản.

Cơ quan này phụ trách Tokyo, trong khi NPA thực hiện vai trò điều phối và quản lý ở phạm vi quốc gia theo thẩm quyền.

4.6. Cơ cấu tổ chức cảnh sát tại 46 tỉnh còn lại

Ngoài Tokyo, 46 đơn vị hành chính cấp tỉnh còn lại có lực lượng cảnh sát địa phương riêng.

Cơ quan chỉ huy thường được gọi là Prefectural Police Headquarters.

Người đứng đầu là Giám đốc Cảnh sát cấp tỉnh.

Tùy theo quy mô và yêu cầu tổ chức, người đứng đầu cơ quan cảnh sát cấp tỉnh có thể mang những cấp bậc khác nhau.

Các lực lượng cảnh sát cấp tỉnh được tổ chức thành những đơn vị nghiệp vụ phụ trách điều tra hình sự, giao thông, an toàn đời sống, an ninh và những lĩnh vực liên quan.

Dưới cơ quan chỉ huy cấp tỉnh là hệ thống các đồn cảnh sát phụ trách những địa bàn cụ thể.

Cơ cấu này tạo điều kiện để hoạt động cảnh sát được triển khai đến từng khu vực dân cư.

4.7. Đồn cảnh sát Nhật Bản (Keisatsusho) là gì?

Keisatsusho (警察署) là đồn cảnh sát phụ trách một khu vực địa lý nhất định.

Đây là đơn vị có vai trò quan trọng trong việc tổ chức thực hiện nhiệm vụ cảnh sát tại địa phương.

Tùy theo quy mô và đặc điểm địa bàn, đồn cảnh sát có thể có nhiều bộ phận nghiệp vụ.

Các nhiệm vụ thường gặp bao gồm tiếp nhận thông tin, tổ chức tuần tra, xử lý những vụ việc thuộc thẩm quyền và phối hợp điều tra.

Đồn cảnh sát cũng quản lý hoặc điều phối hoạt động của những điểm cảnh sát cơ sở trong phạm vi phụ trách.

Cần phân biệt Keisatsusho với Kōban và Chūzaisho.

Keisatsusho là đơn vị cảnh sát có tổ chức và phạm vi nhiệm vụ rộng hơn, trong khi Kōban và Chūzaisho là những điểm cảnh sát cơ sở phục vụ trực tiếp cộng đồng.

4.8. Kōban (交番): Mô hình cảnh sát cơ sở tại đô thị

Kōban là một trong những mô hình cảnh sát cộng đồng nổi tiếng của Nhật Bản.

Đây là các điểm cảnh sát có quy mô nhỏ, thường được bố trí tại khu dân cư, trung tâm thương mại, gần ga tàu hoặc những địa điểm có nhiều người qua lại.

Kōban trực thuộc hệ thống cảnh sát địa phương.

Cảnh sát viên làm việc tại Kōban thực hiện những nhiệm vụ gần gũi với đời sống hằng ngày của người dân.

Chẳng hạn, người dân có thể đến Kōban để trình báo sự việc, hỏi đường, tìm kiếm đồ thất lạc hoặc đề nghị hỗ trợ trong những tình huống thuộc phạm vi nhiệm vụ của cảnh sát.

Cảnh sát viên tại Kōban cũng thực hiện tuần tra, nắm tình hình địa bàn và phòng ngừa tội phạm.

Một đặc điểm quan trọng của mô hình này là sự hiện diện thường xuyên của cảnh sát tại cộng đồng.

Nhờ đó, người dân có thể dễ dàng tiếp cận lực lượng cảnh sát khi cần hỗ trợ.

4.9. Chūzaisho (駐在所): Mô hình cảnh sát tại nông thôn

Chūzaisho là mô hình điểm cảnh sát thường được bố trí tại khu vực nông thôn, miền núi hoặc những địa bàn có mật độ dân cư thấp.

Khác với Kōban, Chūzaisho thường gắn với hình thức cảnh sát viên cư trú tại địa bàn công tác.

Trong mô hình truyền thống, nơi làm việc của cảnh sát có thể được bố trí cùng khu vực sinh hoạt của cảnh sát viên và gia đình.

Điều này giúp cảnh sát duy trì sự hiện diện và mối liên hệ thường xuyên với cộng đồng dân cư.

Cảnh sát viên tại Chūzaisho thực hiện những nhiệm vụ như tuần tra, tiếp nhận thông tin, hỗ trợ người dân và phòng ngừa các nguy cơ mất an ninh, trật tự.

Mô hình này phù hợp với những khu vực có địa bàn rộng nhưng dân cư phân bố thưa.

4.10. So sánh Kōban và Chūzaisho

Mặc dù có những khác biệt về địa bàn và phương thức tổ chức, Kōban và Chūzaisho đều thể hiện đặc điểm quan trọng của mô hình cảnh sát Nhật Bản: chú trọng phòng ngừa tội phạm và duy trì sự gắn kết với cộng đồng.

4.11. Quy mô nhân sự của lực lượng Cảnh sát Nhật Bản

Lực lượng Cảnh sát Nhật Bản có quy mô nhân sự lớn, được phân bổ giữa cơ quan trung ương và hệ thống cảnh sát địa phương.

Theo số liệu năm 2020 được tổng hợp trong tài liệu nghiên cứu, quy mô nhân sự toàn hệ thống vào khoảng 296.400 người, bao gồm cảnh sát viên và nhân sự hành chính, kỹ thuật.

Trong đó, lực lượng cảnh sát cấp tỉnh chiếm phần lớn nhân sự.

Một số cơ quan cảnh sát địa phương có quy mô lớn là Cục Cảnh sát Thủ đô Tokyo, lực lượng Cảnh sát Osaka và lực lượng Cảnh sát Kanagawa.

Cần lưu ý rằng đây là số liệu của năm 2020, không phải số liệu nhân sự hiện hành.

Quy mô biên chế và số lượng nhân sự thực tế có thể thay đổi qua từng năm theo chính sách tuyển dụng, tổ chức bộ máy và nhu cầu bảo đảm an ninh, trật tự.

4.12. Cơ chế phối hợp giữa cảnh sát trung ương và địa phương

Một đặc điểm quan trọng của hệ thống Cảnh sát Nhật Bản là sự phân định tương đối rõ giữa nhiệm vụ điều phối ở trung ương và nhiệm vụ thực thi trực tiếp tại địa phương.

NPA xây dựng chính sách, tiêu chuẩn và thực hiện những nhiệm vụ điều phối thuộc thẩm quyền.

Các lực lượng cảnh sát cấp tỉnh chịu trách nhiệm triển khai hoạt động cảnh sát trên địa bàn.

Khi xuất hiện những vụ việc liên quan đến nhiều tỉnh hoặc có tính chất phức tạp, các cơ quan có thể phối hợp thông qua những cơ chế được pháp luật quy định.

Các Cục Cảnh sát Vùng cũng tham gia hỗ trợ hoạt động phối hợp trong phạm vi nhiệm vụ.

Nhờ mô hình này, hệ thống cảnh sát có thể duy trì những tiêu chuẩn chung trên phạm vi quốc gia nhưng vẫn bảo đảm khả năng xử lý các vấn đề an ninh, trật tự tại từng địa phương.

4.13. Đặc điểm nổi bật của mô hình tổ chức Cảnh sát Nhật Bản

Từ cơ cấu tổ chức và cơ chế quản lý nêu trên, có thể nhận thấy một số đặc điểm nổi bật của lực lượng Cảnh sát Nhật Bản.

Thứ nhất, kết hợp quản lý trung ương với phân quyền địa phương.

NPA giữ vai trò điều phối và quản lý những vấn đề chung, trong khi lực lượng cảnh sát cấp tỉnh trực tiếp thực hiện phần lớn nhiệm vụ tại địa bàn.

Thứ hai, có cơ chế giám sát dân sự.

Các ủy ban an toàn công cộng giữ vai trò quan trọng trong hệ thống quản lý cảnh sát.

Cơ chế này nhằm góp phần bảo đảm hoạt động cảnh sát tuân thủ pháp luật và hạn chế sự can thiệp chính trị không phù hợp.

Thứ ba, chú trọng tính chuyên nghiệp và đào tạo.

Hệ thống cấp bậc, tuyển dụng và đào tạo được tổ chức theo những quy định riêng, phù hợp với yêu cầu chuyên môn của lực lượng cảnh sát.

Thứ tư, đề cao vai trò cảnh sát cộng đồng.

Mạng lưới Kōban và Chūzaisho giúp cảnh sát duy trì sự hiện diện thường xuyên tại khu dân cư.

Thứ năm, chú trọng phòng ngừa tội phạm.

Bên cạnh nhiệm vụ điều tra và xử lý vi phạm, hoạt động tuần tra, tiếp xúc cộng đồng và nắm tình hình địa bàn là những nội dung quan trọng trong công tác cảnh sát.

Những đặc điểm này góp phần tạo nên mô hình quản lý an ninh, trật tự có sự kết hợp giữa điều phối thống nhất và hoạt động thực thi gần gũi với người dân.

Kết luận

Hệ thống Cảnh sát Nhật Bản được tổ chức theo mô hình kết hợp giữa quản lý ở cấp quốc gia và hoạt động trực tiếp của lực lượng cảnh sát địa phương.

Ở cấp trung ương, Ủy ban An toàn Công cộng Quốc gia và Cơ quan Cảnh sát Quốc gia giữ vai trò quan trọng trong quản lý, giám sát và điều phối hoạt động cảnh sát.

Tại địa phương, 47 lực lượng cảnh sát cấp tỉnh thực hiện phần lớn nhiệm vụ bảo đảm an ninh, trật tự, phòng ngừa và điều tra tội phạm.

Về thuật ngữ, Nhật Bản sử dụng Keisatsu để chỉ lực lượng cảnh sát nói chung, trong khi Kōan Keisatsu là bộ phận chuyên trách về an ninh. Vì vậy, không nên đồng nhất hoàn toàn khái niệm “công an” trong hệ thống pháp luật Việt Nam với “cảnh sát” trong hệ thống pháp luật Nhật Bản.

Về cấp bậc, Điều 62 Luật Cảnh sát Nhật Bản quy định chín cấp bậc chính thức, từ Junsa đến Keishi Sōkan. Người đứng đầu NPA giữ chức danh lãnh đạo đặc biệt, không thuộc hệ thống chín cấp bậc này.

Đáng chú ý, mạng lưới Kōban và Chūzaisho thể hiện rõ định hướng xây dựng lực lượng cảnh sát gần dân, chú trọng phòng ngừa tội phạm và hỗ trợ cộng đồng.

Việc tìm hiểu mô hình tổ chức Cảnh sát Nhật Bản không chỉ giúp làm rõ đặc điểm của hệ thống thực thi pháp luật tại quốc gia này mà còn cung cấp những thông tin tham khảo hữu ích cho hoạt động nghiên cứu hành chính công, quản trị an ninh và pháp luật so sánh.

Ngoài ra, quý bạn đọc cũng có thể tham khảo thêm:

• Bị trục xuất về nước rồi thì có quay lại Nhật Bản được không?
• Hệ thống an sinh xã hội tại Nhật Bản và kinh nghiệm cho Việt Nam
• Cơ cấu, tổ chức của Viện công tố Nhật Bản? Hoạt động của các chức danh tư pháp trong Viện công tố Nhật Bản?