1. Lịch sử hình thành và phát triển của Chính phủ trong lịch sử lập hiến Việt Nam:

Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945 để chuẩn bị tốt công tác tiến tới khởi nghĩa giành chính quyền ,Quốc dân đại hội đã bầu ra Ủy ban dân tộc giải phóng – tiền thân của CP lâm thời của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa. Tại kì họp thứ nhất (2/3/1946)Quốc hội khóa một đã lập ra CP chính thức bao gồm: Chủ tịch nước,Phó chủ tịch nước và nội các (Hiến pháp 1946). Hiến pháp 1959 ra đời, mô hình CP có thay đổi nhất định.Sau khi Hiến pháp 1980, 1992 ra đời thì hệ thống cơ quan quản lí nhà nước có những cải cách phù hợp trong đó có CP.

2. Vị trí, tính chất , chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của Chính phủ theo quy định:

2.1 Vị trí, tính chất:

CP là cơ quan hành pháp pháp của QH, cơ quan hành chính Nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

2.2 Chức năng:

Thống nhất quản lí chính trị, kinh tế , văn hóa , xã hội, quốc phòng,an ninh và đối ngoại của Nhà nước;bảo đảm hiệu lực của bộ máy Nhà nước từ trung ương đến cơ sở;bảo đảm việc tôn trọng và chấp hành Hiến pháp và pháp luật; phát huy quyền làm chủ của nhân dân trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc,bảo đảm ổn định và nâng cao đời sống vật chất và văn hóa của nhân dân.

2.3 Nhiệm vụ và quyền hạn:

Lãnh đạo công tác công tác của các Bộ, các cơ quan ngang bộ và các cơ quan thuộc CP,UBND các cấp, xây dựng và kiện toàn hệ thống nhất bộ máy hành chính Nhà nước từ trung ương đến cơ sở; hướng dẫn kiểm tra HĐND thực hiện nhiệm vụ và quyền hạn theo luật định; đào tạo, bồi dưỡng, sắp xếp và sử dụng đội ngũ viên chức Nhà nước.

Bảo đảm việc thi hành Hiến pháp, pháp luật trong các cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế ,tổ chức xã hội, đơn vị vũ trang và công dân; tổ chức và lãnh đạo công tác tuyên truyền,giáo dục Hiến pháp, pháp luật cho nhân dân.Trình dự án luật, pháp lệnh và các dự án khác trước QH, UBTVQH.

Thống nhất quản lí việc xây dựng ,phát triển nền kinh tế quốc dân; thực hiện chính sách tài chính ,tiền tệ quốc gia ;quản lí và đảm bảo sử dụng có hiệu quả tài sản thuộc sở hữu toàn dân ;phát triển văn hóa giá dục, y tế, khoa học công nghệ,thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và Ngân sách nhà nước.Thi hành những biện pháp bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân,tạo điều kiện cho công dân sử dụng quyền và làm tròn nghĩa vụ của mình, bảo vệ tài sản, lợi ích của nhà nước và của xã hội ; bảo vệ môi trường.Củng cố và tăng cường nền quốc phòng toàn dân, an ninh nhân dân;bảo đảm an ninh quốc phòng và trật tự, an toàn xã hội; xây dựng các lực lượng vũ trang nhân dân;thi hành lệnh động viên, lệnh ban bố tình trạng khẩn cấp và mọi biện pháp cần thiết khác để bảo vệ đất nước.Tổ chức và lãnh đạo công tác kiểm kê, thống kê của nhà nước; công tác thanh tra và kiểm tra Nhà nước,chống quan liêu tham nhũng trong bộ máy Nhà nước; công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo của công dân.Thống nhất quản lí công tác đối ngoại của Nhà nước; kí kết, tham ra, phê duyệt điều ước quốc tế nhân danh CP;chỉ đạo các điều ước quốc tế mà Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam kí kết hoặc tham ra; bảo vệ lợi ích của Nhà nước,lợi ích chính đáng của tổ chức và công dân Việt Nam ở nước ngoài.Thực hiện chính sách xã hội, chính sách dân tộc, chính sách tôn giáo.Quyết định việc điều chỉnh địa giới các đơn vị hành chính dưới cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương.Phối hợp với Mặt trận tổ quốc Việt Nam, các đoàn thể nhân dân trong khi thực hiện nhiệm vụ quyền hạn của mình, tạo điều kiện để các tổ chức đó hoạt động có hiệu quả.

3.Tổ chức Chính phủ theo quy định của pháp luật

Khắc phục những hạn chế trong quy định về CP tại các Hiến pháp trước, Hiến pháp 1992 kế thừa quy định của Hp 1959 xây dựng BMNN theo quan điểm quyền lực Nhà nước tập trung thống nhất, nhưng cần phải có sự phân công, phân định chức năng trên cơ sở có sự phân hợp giữa các cơ quan lập pháp, hành pháp,tư pháp.Hiến pháp 1992 quy định: “Chính phủ là cơ quan chấp hành của Quốc hội,cơ quan hành chính Nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam”.Với quy định như vậy, CP là cơ quan hành chính Nhà nước cao nhất của Nhà nước chứ không phải Quốc hội, có thể hoạt động một cách độc lập tương đối trong lĩnh vực hành chính nhà nước.

Bên cạnh đó, việc đổi tên Hội đồng Bộ trưởng (Hiến pháp 1980) thành CP (Hiến pháp 1992) không chỉ có ý nghĩa là việc thay đổi chế độ trách nhiệm, chuyển dần từ chế độ trách nhiệm tập thể chung sang đề cao trách nhiệm của cá nhân, tăng cường quyền hạn của Thủ tướng CP, các Bộ trưởng và Thủ trưởng cơ quan ngang bộ, đồng thời có thể kết hợp trách nhiệm tập thể.

CP do Quốc hội thành lập ra tại kì họp thứ nhất của mỗi khóa Quốc hội.Theo quy định tại Đ110 của Hiến pháp 1992,Đ3 Luật tổ chức CP năm 2001 thì “ CP bao gồm Thủ tướng, các Phó thủ tướng , các Bộ trưởng và Thủ trưởng cơ quan ngang bộ”.Trong đó Thủ tướng , các thành viên khác của CP không nhất thiết phải là đại biểu Quốc hội.Đây cũng là điểm rất mới so với Hp 1980(Chủ tịch quy định Hội đồng Bộ trưởng là đại biểu Quốc hội, các thành viên khác chủ yếu được chọn trong số đại biểu Quốc hội).Cách thức thành lập CP theo Hp 1992 hoàn toàn khác so với Hp 1980.Theo Hp 1992 chỉ có Thủ tướng CP là do Quốc hội bầu, miễn nhiệm,bãi nhiệm theo đề nghị của Chủ tịch nước, còn các Phó thủ tướng, Bộ trưởng và các thành viên khác của CP do Quốc hội được phê chuẩn việc bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức theo đề nghị của Thủ tướng Chính phủ.Việc Hp trao cho Thủ tướng Chính phủ quyền được bổ nhiệm các thành viên khac của CP trình Quốc hội phê chuẩn, đồng thời còn có quyền đề nghị Quốc hội miễn nhiệm ,cách chức các thành viên của CP làm nổi bật vai trò của Thủ tướng CP.Có thể nói rằng đây là một phương pháp hữu hiệu góp phần xây dựng một cơ quan hành chính nhà nước mạnh mẽ.

Thành viên CP không đồng thời là thành viên Thường vụ Quốc hội. Đây là quy định kế thừa của Hp trước, đảm bảo tính khách quan trong hoạt động giám sát của Ủy ban thường vụ Quốc hội với CP.

Trên cơ sở quy định của Hp 1992 và luật tổ chức CP 2001, CP nhiệm kì Quốc hội khóa XII gồm: Thủ tướng, 5 Phó thủ tướng, 22 Bộ trưởng và Thủ trưởng cơ quan ngang bộ.Cơ cấu CP bao gồm 18 Bộ, 4 cơ quan ngang bộ.

CP nhiệm kì Quốc hội khóa XII nhận nhiệm vụ trong bối cảnh có nhiều thuận lợi, được kế thừa những thành quả to lớn và kinh nhiệm quý báu của 20 năm đổi mới, đặc biệt là những kết quả từ nhiệm kì Quốc hội khóa XI. Trong nhiệm kì này, bộ máy của CP đã được sắp xếp tinh gọn ,trên cơ sở sáp nhập một số Bộ- chức năng quản lí Nhà nước. Cơ chế và hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan của CP đã có bước chuyển biến tích cực, hiệu lực, hiệu quả quản lí Nhà nước của các Bộ và của CP được tăng cường.Đã khắc phục được tình trạng cơ quan có chức năng quản lí Nhà nước,nhưng lại không có quyền ban hành các văn bản quy phạm pháp luật về quản lí Nhà nước.Cùng với việc sắp xếp lại cơ cấu tổ chức,CP khóa XII đã chú trọng thể chế hóa trong phân công trách nhiệm và phân công quản lí theo nguyên tắc quản lí thống nhất,đề cao trách nhiệm của người đứng đầu và đã khắc phục nhiều vấn đề chồng chéo,trùng giẫm về chức năng quản lí Nhà nước giữa các Bộ- ngành.

4. Hình thức hoạt động của Chính phủ theo quy định của pháp luật:

Để thực hiện chức năng là cơ quan hành chính Nhà nước cao nhất, Đ6 Luật tổ chức CP 2001 quy định: “Hiệu quả hoạt động của CP được đảm bảo bằng hiệu quả hoạt động của tập thể CP, của Thủ tướng CP và từng thành viên của CP”.Khẳng định hiệu quả hoạt động thực tế của CP thể hiện ở 3 hình thức: thông qua phiên họp của CP, thông qua hoạt động của Thủ tướng CP và thông qua hoạt động của các thành viên CP.

4.1 Thông qua phiên họp Chính phủ

Các phiên họp của CP là hình thức hoạt động quan trọng của CP, có ý nghĩa quyết định tới toàn bộ hoạt động của CP.

Phiên họp là nơi tập trung trí tuệ của cả tập thể CP, những người trực tiếp nắm quyền quản lí hành chính trên phạm vi một ngành hoặc một lĩnh vực nhất định đồng thời có sự đóng góp ý kiến của các cơ quan nhà nước,các tổ chức đoàn thể khi tham dự phiên họp.

CP họp thường kì mỗi tháng một lần, ngoài ra có thể họp bất thường theo quyết định của Thủ tướng CP hoặc theo yêu cầu của ít nhất 1/3 tổng số thành viên CP.

Tham dự nhiều phiên họp gồm :thành viên CP, nếu vắng mặt trong phiên họp thì phải được sự đồng ý của Thủ tướng, Thủ tướng có thể cho phép thành viên vắng mặt được cử người phó của mình tham dự phiên họp CP. Ngoài các thành viên của CP,Chủ tịch nước có quyền tham dự phiên họp của CP khi xét thấy cần thiết ,Chủ tịch Hội đồng dân tộc của Quốc hội,Chánh án tòa án nhân dân tối cao, Viện trưởng viện kiểm sát nhân dân tối cao,Chủ tịch tổng liên đoàn lao động Việt nam và người đứng đầu các tổ chức đoàn thể khác có thể được mời tham dự cac phiên họp của CP khi bàn về vấn đề có liên quan.Khi cần thiết CP có thể mời Thủ trưởng cơ quan thuộc CP.Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh ,thành phố trực thuộc trung ương tham dự phiên họp của CP.Các đại biêủ được mời dự họp không phải là thành viên CP có quyền phát biểu ý kiến nhưng không có quyền biểu quyết.Thủ tướng CP chủ tọa các phiên họp của CP ,khi được Thủ tướng ủy quyền, một phó Thủ tướng có thể chủ tọa phiên họp.

Thành viên tham dự như trên giúp CP vừa tập trung được trí tuệ tập thể của các thành viên CP ,ý kiến của cac đại biểu được mời từ đó góp phần làm cho quyết định của phiên họp sát với thực tế toàn diện hơn,đồng thời cũng đề cao trách nhiệm của thành viên CP trong quá trình biểu quyết các vấn dề quan trọng của CP.Tại phiên họp CP thảo luận và biểu quyết theo đa số.

Khẳng định tính tập thể trong quyết định của phiên họp, theo quy định của pháp luật:Nghị quyết của phiên họp của CP phải được quá nửa tổng số thành viên CP biểu quyết tán thành,trường hợp biểu quyết ngang nhau thì thực hiện theo ý kiến của Thủ tướng đã biểu quyết .Quy định thể hiện sự kết hợp chặt chẽ chế độ trách nhiệm cá nhân và tập thể,đề cao vai trò tập thể của CP trong việc quyết định những vấn đề quan trọng và đặc biệt là đề cao vai trò của thủ tướng CP. Phiên họp CP là hình thức hoạt động tập thể duy nhất của CP, trên cơ sở bàn bạc dân chủ công khai.

4.2 Thông qua hoạt động của Thủ tướng Chính phủ

Thủ tướng CP lãnh đạo, điều hành và chịu trách nhiệm về mọi hoạt động của CP.Khắc phục những hạn chế trong trong quy định quyền hạn của người đứng đầu CP mà Hp 1980 đã quy định ,Hp 1992 và Luật tổ chưc CP 2001 có xu hướng đề cao vai trò trách nhiệm của Thủ tướng.Với vai trò là người đứng đầu CP,Thủ tướng CP có những quyền hạn: triệu tập, chủ tọa phiên họp CP, quy định chế độ làm việc của Thủ tướng với các thành viên CP,Thủ trưởng cơ quan thuộc CP,Chủ tịch UBND tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương,lãnh đạo công tác của CP, thành viên của CP, Thủ trưởng cơ quan thuộc CP, Chủ tịch Ủy ban nhân dân các cấp đề nghị hoặc bãi bỏ các bộ cơ quan ngang bộ trình QH phê chuẩn đề nghị việc bổ nhiệm, miễn nhiệm hoặc cách chức cho từ chức đối với Phó thủ tướng, Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ trong thời gian QH không họp thì Thủ tướng CP có quyền trình Chủ tịch nước quyết định tạm đình chỉ công tác của phó thủ tướng bộ trg thủ trưởng cơ quan ngang bộ ; chỉ đạo xây dựng các dự án trình Quốc hội, UBTVQ các văn bản quy phạm thuộc thẩm quyền của CP và Thủ tướng thành lập Hội đồng và Uỷ ban thường xuyên hoặc lâm thời khi cần thiết.

Trong lĩnh vực pháp chế, Thủ tướng CP có các quyền: đình chỉ việc thi hành hoặc bãi bỏ những quyết định thông tư của Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ.

Để thực hiện nhiệm vụ quyền hạn của mình, thủ tướng CP căn cứ vào HP ,luật, nghị quyết cuả QH, lệnh, quyết định của Chủ tịch nước, quyết định nghị định của CP, Thủ tướng CP ra quyết định, chỉ thị và kiểm tra việc thực hiện văn bản đó. Văn bản của Thủ tướng CP ban hành có hiệu lực thi hành trong phạm vi cả nước đồng thời Thủ tướng hướng dẫn kiểm tra việc việc thi hành các văn bản đối với các ngành các địa phương và cơ sở.

HP 92 đã tổ chức lại CP theo hướng tăng cường chế độ thủ trưởng, tức theo chế độ nội các, thì việc quy định cho người đứng đầu CP có những nhiệm vụ quyền hạn như trên mới có thể đảm bảo được quyền lãnh đạo của mình là hoàn toàn hợp lí. Với tất cả những quy định trên, ta thấy quyền hạn của Thủ tướng CP có thay đổi. Đặc biệt là thẩm quyền ban hành văn bản đã có sự cải thiện đáng kể. Hơn thế thẩm quyền của Thủ tướng CP đã được quy định rõ ràng và cụ thể tạo điều kiện thuận lợi cho Thủ tướng CP hoàn thành tốt nhiệm vụ, quyền hạn của mình là cơ sở cho chính sách của của Đảng và Nhà nước Việt Nam được thực hiện trên thực tế.

4.3 Thông qua hoạt động của Bộ trưởng và Thủ trưởng cơ quan ngang bộ

Bộ trưởng và thủ trưởng cơ quan ngang bộ thực hiện chức năng quản lí nhà nước đối với ngành hoặc lĩnh vực hoặc công tác trong phạm vi cả nước.

Bộ trưởng và thủ trưởng cơ quan ngang bộ là thành viên CP, lãnh đạo công tác của Bộ và cơ quan ngang bộ, phụ trách một số công tác của CP, Bộ trưởng chịu trách nhiệm trước Thủ tướng và trước QH về hoạt động quản lí nhà nước trong phạm vi ngành, lĩnh vực được phân công.

Trong CP Bộ trưởng được hoạt động với hai tư cách:

Thứ nhất, là thành viên của CP, cùng tập thể CP giải quyết công việc chung của CP thông qua phiên họp. Thứ hai là người đứng đầu một Bộ, ngành hoặc lĩnh vực thực hiện lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành hoạt động của Bộ, ngành, lĩnh vực.

Với tư cách là thành viên của CP,Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ có nhiệm vụ tham ra công việc chung của CP: Tham ra các công việc của CP về quyền thảo luận và quyền biểu quyết các vấn đề quan trọng của CP,chuẩn bị các dự án luật, pháp lệnh và các dự án khác theo sự phân công của CP, trình bày trước QH, UBTVQH, trả lời chất vấn các đại biểu QH, thực hiện nhiệm vụ khác do CP ủy nhiệm.

Với tư cách là người đứng đầu một bộ ngành lĩnh vực Bộ trưởng lãnh đạo quyết định và chịu trách nhiệm về ngành và lĩnh vực mà mình phụ trách như: trình CP kế hoạch dài hạn ,năm năm hàng năm của ngành ,lĩnh vực,tổ chức và chỉ đạo thực hiện kế hoạch trong phạm vi cả nước,quy định các tiêu chuẩn quy trình ,quy phạm và các định mức kinh tế-kĩ thuật của ngành thuộc thẩm quyền,Đề nghị thủ tướng bổ nhiệm, miễn nhiệm cách chức Vụ trưởng, Phó vụ trưởng và các chức vụ tương đương …(Đ 23 Luật tổ chức CP)

Để thực hiện nhiệm vụ quyền hạn của mình, theo quy định của pháp luật Bộ trưởng có quyền ban hành gồm quyết định, chỉ thị, thông tư.Bộ trưởng căn cứ vào Hp,luật, Nghị quyết của QH, pháp lệnh, Nghị quyết của UBTVQH, lệnh, quyết định của Chủ tịch nước ,các văn bản của CP,Thủ tướng CP đề ra văn bản nêu trên và hướng dẫn ,kiểm tra việc thi hành các văn bản đó.

Cảm ơn quý khách đã gửi yêu cầu đến Công ty Luật Minh Khuê, trên đây là nội dung tư vấn của Công ty, nội dung tư vấn có giá trị tham khảo, nếu còn vấn đề mà quý khách hàng còn chưa rõ xin vui lòng liên hệ đến tổng đài của Công ty Luật Minh Khuê 1900.6162 hoặc vui lòng gửi tin nhắn đến email lienhe@luatminhkhue.vn để được giải đáp thắc mắc. Trân trọng!

Bộ phận tư vấn pháp luật - Công ty Luật Minh Khuê