Tội chống phá cơ sở giam giữ theo Điều 119 Bộ Luật hình sự

Về mặt pháp lý, tội danh này nằm trong Chương XIII - Các tội xâm phạm an ninh quốc gia, một nhóm tội phạm được đặt ở vị trí cao nhất trong Phần Các tội phạm cụ thể của BLHS, thể hiện tính chất nghiêm trọng và mức độ nguy hiểm đặc biệt đối với sự tồn vong của Nhà nước. Tội phạm này xâm phạm đến sự ổn định chính trị, an ninh quốc gia và sự hoạt động bình thường của các cơ quan nhà nước.

Tội chống phá cơ sở giam giữ có tính chất nguy hiểm đặc biệt cho xã hội. Hành vi phạm tội không chỉ gây thiệt hại về vật chất cho các cơ sở giam giữ mà còn trực tiếp đe dọa đến sự quản lý, kiểm soát của Nhà nước, gây rối loạn trật tự công cộng và an ninh chính trị. Khách thể của tội phạm này là sự hoạt động bình thường của các cơ sở giam giữ của Nhà nước, gián tiếp là độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và chế độ Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Theo Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam số 94/2015/QH13, khái niệm "cơ sở giam giữ" bao gồm trại tạm giam, nhà tạm giữ và buồng tạm giữ tại đồn Biên phòng. Đây là những nơi được tổ chức để tạm giữ, tạm giam người đang trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử hoặc người chấp hành án. Do đó, việc chống phá các cơ sở này có thể dẫn đến việc người phạm tội đặc biệt nguy hiểm hoặc rất nghiêm trọng thoát ra ngoài xã hội, gây ra hậu quả khôn lường về an ninh và trật tự.

Trong suốt lịch sử pháp luật hình sự Việt Nam, các tội danh xâm phạm an ninh quốc gia luôn được coi là trọng điểm, với các quy định nghiêm khắc. Tội chống phá cơ sở giam giữ, mặc dù có những thay đổi về tên gọi và cấu thành trong các Bộ luật Hình sự trước đây, nhưng bản chất và mục đích bảo vệ an ninh quốc gia vẫn được duy trì. Tội danh này thường xuyên được đặt trong cùng một chương với các tội danh đặc biệt khác như tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân, tội gián điệp, và tội phá rối an ninh. Đây là bằng chứng cho thấy Nhà nước Việt Nam luôn coi trọng việc bảo vệ sự ổn định của hệ thống giam giữ như một thành tố không thể tách rời của an ninh quốc gia.

Theo Điều 119 của  Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017 quy định như sau:

"Điều 119. Tội chống phá cơ sở giam giữ

1. Người nào nhằm chống chính quyền nhân dân mà phá cơ sở giam giữ, tổ chức trốn khỏi cơ sở giam giữ, đánh tháo người bị giam giữ, người bị áp giải hoặc trốn khỏi cơ sở giam giữ, thì bị phạt tù từ 10 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân.

2. Phạm tội trong trường hợp ít nghiêm trọng, thì bị phạt tù từ 03 năm đến 10 năm.

3. Người chuẩn bị phạm tội này, thì bị phạt tù từ 01 năm đến 05 năm."

1. Phân tích các yếu tố cấu thành tội chống phá cơ sở giam giữ

Tội chống phá cơ sở giam giữ được cấu thành từ bốn yếu tố cơ bản, bao gồm Chủ thể, Khách thể, Mặt khách quan và Mặt chủ quan.

1.1. Chủ thể của tội phạm

Chủ thể của tội danh này là chủ thể thường. Điều này có nghĩa là bất kỳ người nào có đủ năng lực trách nhiệm hình sự (từ đủ 16 tuổi trở lên) đều có thể trở thành chủ thể của tội phạm này. Theo phân tích từ các tài liệu chuyên môn, chủ thể có thể là người đang bị giam giữ, người bị áp giải, hoặc một người khác ở bên ngoài cơ sở giam giữ. Điều này làm nổi bật tính đa dạng của các đối tượng có thể thực hiện hành vi, từ chính những người đang bị quản lý đến những kẻ chủ mưu bên ngoài.

1.2. Mặt khách quan

Mặt khách quan của tội phạm này được thể hiện qua các hành vi cụ thể sau :

• Phá cơ sở giam giữ: Đây là hành vi gây thiệt hại vật chất, làm hư hỏng, phá hủy một phần hoặc toàn bộ các công trình, thiết bị thuộc các cơ sở giam giữ (như đốt, đập phá, cạy khóa, gây nổ).
• Tổ chức trốn khỏi cơ sở giam giữ: Hành vi này bao gồm việc lôi kéo, xúi giục, kích động những người khác đang bị giam giữ cùng nhau bỏ trốn. Hành vi tổ chức có thể bao gồm việc lên kế hoạch, chuẩn bị công cụ, phương tiện hỗ trợ, hoặc phân công vai trò cho từng người.
• Đánh tháo người bị giam giữ, người bị áp giải: Đây là hành vi giải thoát người đang bị giam giữ hoặc bị áp giải bằng cách dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực hoặc các thủ đoạn khác để vô hiệu hóa người làm nhiệm vụ quản lý, canh gác.
• Trốn khỏi cơ sở giam giữ: Hành vi này được thực hiện bởi chính người đang bị giam giữ. Họ tự mình thoát ra khỏi khu vực quản lý bằng cách bẻ khóa, leo tường, hoặc lợi dụng sơ hở.

Ví dụ minh họa:

• Hành vi "phá cơ sở giam giữ": Vào một buổi tối, một nhóm tù nhân tại một trại giam đã lợi dụng tình hình mất điện, cùng nhau đốt phá nhà xưởng và khu vực bếp ăn, gây thiệt hại nghiêm trọng. Hành vi này không chỉ gây thiệt hại về tài sản mà còn có mục đích chính trị là gây hỗn loạn, tạo điều kiện cho các hoạt động chống phá. Hành vi này có thể cấu thành tội danh.
• Hành vi "tổ chức trốn khỏi cơ sở giam giữ": Một phạm nhân tên A, đang chấp hành án, đã bí mật liên kết với một số phạm nhân khác. A đã vẽ sơ đồ đường trốn, chuẩn bị dây thừng và lên kế hoạch mua chuộc một cán bộ quản giáo để được ra khỏi buồng giam. Dù kế hoạch chưa thành công, hành vi tổ chức của A đã hoàn thành và đủ yếu tố cấu thành tội danh này.

1.3. Mặt chủ quan 

Mặt chủ quan của tội phạm này được thể hiện bằng lỗi cố ý trực tiếp. Điều này có nghĩa là người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là nguy hiểm cho an ninh quốc gia, thấy trước hậu quả và mong muốn hậu quả đó xảy ra.

Tuy nhiên, dấu hiệu quan trọng nhất, là yếu tố bắt buộc để phân biệt tội danh này với các tội phạm khác có hành vi tương tự, chính là mục đích "chống chính quyền nhân dân". Mục đích này là yếu tố nội tâm, thể hiện động cơ chính trị của người phạm tội. Một hành vi phá hoại tài sản tại cơ sở giam giữ hoặc trốn khỏi nơi giam giữ sẽ chỉ cấu thành tội chống phá cơ sở giam giữ khi hành vi đó được thực hiện vì mục đích chính trị, nhằm chống lại Nhà nước, gây ảnh hưởng đến sự ổn định của chế độ. Ngược lại, nếu hành vi đó chỉ xuất phát từ các động cơ cá nhân như bức xúc, mâu thuẫn, muốn trốn tránh hình phạt, thì sẽ không cấu thành tội danh này. Đây là một rào cản lớn trong việc định tội danh trên thực tiễn, vì việc chứng minh một yếu tố mang tính chủ quan, ý chí của người phạm tội là vô cùng phức tạp, đòi hỏi sự suy luận logic và chặt chẽ từ các chứng cứ khách quan.

2. Khung hình phạt và các tình tiết định khung của tội danh 

2.1. Khung hình phạt cơ bản và các trường hợp ít nghiêm trọng

Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017) quy định hai khung hình phạt chính đối với tội chống phá cơ sở giam giữ :

• Khoản 1: Phạt tù từ 10 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân. Khung hình phạt này được áp dụng cho các hành vi cơ bản cấu thành tội phạm.
• Khoản 2: Phạt tù từ 03 năm đến 10 năm. Khung hình phạt này áp dụng cho trường hợp phạm tội "ít nghiêm trọng". Khái niệm "ít nghiêm trọng" trong bối cảnh các tội xâm phạm an ninh quốc gia là một vấn đề phức tạp, đòi hỏi phải xem xét toàn diện tính chất, mức độ của hành vi, thiệt hại gây ra và mục đích của người phạm tội.

2.2. Mức hình phạt đối với hành vi chuẩn bị phạm tội

Để thể hiện tính nghiêm minh, pháp luật hình sự Việt Nam cũng quy định hình phạt đối với hành vi chuẩn bị phạm tội này. Theo khoản 3 Điều 119 BLHS, người có hành vi chuẩn bị phạm tội chống phá cơ sở giam giữ sẽ bị phạt tù từ 01 năm đến 05 năm. Quy định này nhấn mạnh rằng ngay cả khi hành vi nguy hiểm chưa gây ra hậu quả thực tế, ý đồ chống phá an ninh quốc gia vẫn bị pháp luật xử lý một cách nghiêm khắc.

2.3. Các tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng trách nhiệm hình sự

Cùng với các khung hình phạt cơ bản, Tòa án sẽ xem xét các tình tiết tăng nặng hoặc giảm nhẹ để cá thể hóa hình phạt. Các tình tiết giảm nhẹ chung được quy định tại Điều 51 BLHS, bao gồm: người phạm tội đã ngăn chặn hoặc làm giảm bớt tác hại của tội phạm, tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại, thành khẩn khai báo, tự thú. Tình tiết tăng nặng chung được quy định tại Điều 52 BLHS, ví dụ như phạm tội có tổ chức, tái phạm nguy hiểm. Việc áp dụng các tình tiết này cần phải được thực hiện một cách cẩn trọng và khách quan để đảm bảo bản án công bằng, đúng người, đúng tội.

Mọi vướng mắc pháp lý liên quan vui lòng liên hệ: Luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được tư vấn trực tiếp.

3. Căn cứ pháp lý và các văn bản hướng dẫn 

3.1. Bộ luật Hình sự và các văn bản liên quan

Nền tảng pháp lý chính để truy cứu trách nhiệm hình sự đối với tội chống phá cơ sở giam giữ là Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13, đã được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 12/2017/QH14. Các văn bản pháp luật khác có liên quan mật thiết và đóng vai trò quan trọng trong việc làm rõ các khái niệm bao gồm:

• Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam số 94/2015/QH13: Văn bản này cung cấp định nghĩa pháp lý về "cơ sở giam giữ" và các quy định về chế độ quản lý, kỷ luật đối với người bị tạm giữ, tạm giam. Đây là cơ sở để xác định khách thể của tội phạm.
• Bộ luật Tố tụng hình sự 2015: Mặc dù không trực tiếp quy định về tội danh, nhưng các quy định về biện pháp tạm giam, khởi tố, điều tra, xét xử liên quan đến tội danh này lại nằm trong BLTTHS. 

Một điểm cần làm rõ để tránh nhầm lẫn là sự trùng lặp số hiệu điều luật. Cần phân biệt rõ Điều 119 của Bộ luật Hình sự với Điều 119 của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 (BLTTHS 2015). Trong khi Điều 119 BLHS quy định về một tội danh cụ thể, Điều 119 BLTTHS lại quy định về biện pháp ngăn chặn tạm giam trong quá trình tố tụng hình sự. Sự khác biệt này là bản chất: một điều luật xác định tội phạm và hình phạt, còn điều luật kia xác định thẩm quyền, căn cứ và thủ tục áp dụng một biện pháp cưỡng chế trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử. Việc làm rõ điểm khác biệt này là tối quan trọng để đảm bảo việc nghiên cứu và áp dụng pháp luật được chính xác.

3.2. Hệ thống văn bản dưới luật hướng dẫn áp dụng

Hiện nay, hệ thống văn bản dưới luật hướng dẫn áp dụng cụ thể cho Điều 119 BLHS về tội chống phá cơ sở giam giữ còn hạn chế. Sự thiếu vắng các Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hoặc Thông tư liên tịch của các cơ quan tố tụng trung ương là một trong những vướng mắc lớn nhất. Mặc dù có các văn bản hướng dẫn chung về các tội xâm phạm an ninh quốc gia, nhưng không có văn bản nào đi sâu vào phân tích đặc thù của tội danh này. Sự thiếu hụt này dẫn đến việc áp dụng pháp luật có thể chưa thống nhất trong thực tiễn xét xử, đặc biệt khi phải đối mặt với các tình huống phức tạp mà luật chưa quy định rõ ràng.

4. So sánh với các tội danh tương đồng

Việc phân biệt Tội chống phá cơ sở giam giữ với các tội danh khác có hành vi tương tự là rất quan trọng để định tội chính xác. Dấu hiệu phân biệt cốt lõi thường nằm ở khách thể và mục đích phạm tội.

4.1. Phân biệt với Tội phá rối an ninh (Điều 118 BLHS)

Cả hai tội danh đều thuộc Chương Các tội xâm phạm an ninh quốc gia và có cùng mục đích "chống chính quyền nhân dân". Tuy nhiên, hành vi khách quan và địa điểm phạm tội là khác nhau. Tội phá rối an ninh là hành vi kích động, lôi kéo, tụ tập nhiều người phá rối an ninh tại nơi công cộng hoặc tại trụ sở cơ quan nhà nước. Trong khi đó, Tội chống phá cơ sở giam giữ tập trung vào các hành vi cụ thể (phá hoại, trốn, đánh tháo) tại các cơ sở giam giữ.

4.2. Phân biệt với Tội chống người thi hành công vụ (Điều 330 BLHS)

• Giống nhau: Có thể có hành vi dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực để cản trở người đang làm nhiệm vụ.
• Khác nhau: Mục đích là điểm phân biệt quan trọng nhất. Tội chống người thi hành công vụ thường xuất phát từ động cơ cá nhân, bộc phát, không có mục đích chính trị "chống chính quyền nhân dân". Mức độ nguy hiểm và khung hình phạt của tội chống người thi hành công vụ cũng thấp hơn rất nhiều. Ví dụ, một phạm nhân tấn công quản giáo vì mâu thuẫn cá nhân sẽ bị truy cứu về tội chống người thi hành công vụ, trong khi một nhóm phạm nhân tấn công quản giáo để thực hiện kế hoạch trốn thoát nhằm chống lại chế độ sẽ bị truy cứu về tội chống phá cơ sở giam giữ.

4.3. Phân biệt với Tội gây rối trật tự công cộng (Điều 318 BLHS)

• Giống nhau: Cả hai có thể gây ra hậu quả là sự hỗn loạn, mất trật tự.
• Khác nhau: Khách thể và mục đích là hoàn toàn khác nhau. Tội gây rối trật tự công cộng xâm phạm đến trật tự công cộng, nếp sống văn minh, không có mục đích chính trị. Khung hình phạt của tội này cũng nhẹ hơn rất nhiều. Ví dụ, một vụ ẩu đả trong trại giam có thể bị xử lý về tội gây rối trật tự công cộng nếu chỉ gây ảnh hưởng xấu đến sinh hoạt chung, nhưng nếu hành vi đó có mục đích chính trị thì sẽ bị xử lý về tội chống phá cơ sở giam giữ.

Bảng 1: Bảng so sánh Tội chống phá cơ sở giam giữ và các tội danh liên quan

5. Giám định pháp y và thu thập chứng cứ 

5.1. Vai trò của giám định trong việc xác định thiệt hại vật chất

Đối với hành vi "phá cơ sở giam giữ," giám định là một bước tố tụng không thể thiếu để xác định mức độ thiệt hại về tài sản. Giám định viên sẽ đánh giá giá trị tài sản bị hư hỏng, phá hủy để xác định tính chất và mức độ nghiêm trọng của hành vi phạm tội. Kết quả giám định là một trong những căn cứ quan trọng để cơ quan tố tụng quyết định truy cứu trách nhiệm hình sự và xác định khung hình phạt.

5.2. Các loại chứng cứ và phương pháp thu thập, đánh giá

Trong vụ án liên quan đến tội chống phá cơ sở giam giữ, các loại chứng cứ có thể bao gồm:

• Lời khai: Lời khai của người bị buộc tội, người bị hại (người làm nhiệm vụ quản lý), nhân chứng, và những người có liên quan khác.
• Vật chứng: Các công cụ, phương tiện được sử dụng để gây án (dao, búa, thiết bị phá hoại), các tài liệu, sơ đồ kế hoạch trốn.
• Dữ liệu điện tử: Tin nhắn, cuộc gọi, email, hoặc các dữ liệu khác được sử dụng để tổ chức, liên lạc giữa các đối tượng.
• Kết quả giám định: Giám định về tài sản, dấu vết sinh học, hoặc các giám định khác liên quan.

5.3. Thách thức trong việc chứng minh mục đích phạm tội

Thách thức lớn nhất trong việc thu thập chứng cứ là chứng minh yếu tố chủ quan - mục đích "chống chính quyền nhân dân". Đây là một ý đồ nội tâm, không thể nhìn thấy bằng mắt thường. Các cơ quan tố tụng phải dựa trên các chứng cứ khách quan để suy luận một cách logic về mục đích này. Ví dụ, việc một nhóm người không chỉ trốn khỏi trại giam mà còn tuyên truyền các tư tưởng chống đối Nhà nước trong quá trình thực hiện hành vi có thể là cơ sở để chứng minh mục đích chính trị của họ. Sự thiếu vắng án lệ hoặc văn bản hướng dẫn cụ thể về vấn đề này càng làm cho việc chứng minh trở nên khó khăn hơn.

5.4. Một số khó khăn thực tiễn gặp phải

Thứ nhất, vướng mắc trong việc xác định chính xác mục đích "chống chính quyền nhân dân": Như đã phân tích ở trên, việc chứng minh mục đích "chống chính quyền nhân dân" là thách thức lớn nhất trong việc định tội danh. Đây là một yếu tố nội tâm, mang tính chủ quan cao, rất khó để chứng minh bằng các chứng cứ vật chất cụ thể. Trong thực tiễn, việc đánh giá này phụ thuộc nhiều vào suy luận từ hành vi khách quan, lời khai của bị can, bị cáo và các chứng cứ liên quan, nhưng chưa có một văn bản hướng dẫn cụ thể nào để thống nhất cách thức đánh giá này.

Thứ hai, khó khăn trong việc định danh và xử lý các hành vi "tổ chức trốn": Ranh giới giữa hành vi "chuẩn bị phạm tội" của một cá nhân và hành vi "tổ chức trốn" của một nhóm đôi khi không rõ ràng. Trong nhiều trường hợp, một hành vi chuẩn bị có thể được coi là hành vi tổ chức nếu nó có sự tham gia của nhiều người. Tuy nhiên, để xác định hành vi đó đã đạt đến mức "tổ chức" hay vẫn chỉ là "chuẩn bị" là một vấn đề phức tạp, đòi hỏi phải đánh giá vai trò, mức độ và ý chí của từng cá nhân trong nhóm.

Thứ ba, thiếu án lệ và văn bản hướng dẫn cụ thể: Sự thiếu vắng các án lệ chính thức về tội danh này là một vướng mắc nghiêm trọng. Án lệ, như Án lệ số 47/2021/AL về tội giết người, đóng vai trò quan trọng trong việc hướng dẫn các Tòa án áp dụng pháp luật một cách thống nhất và chính xác. Khi không có án lệ hoặc văn bản hướng dẫn chuyên biệt, việc xét xử phụ thuộc nhiều vào quan điểm của từng cơ quan tiến hành tố tụng, dẫn đến nguy cơ thiếu nhất quán trong việc định tội, định khung hình phạt.

6. Câu hỏi thường gặp có liên quan đến tội danh 

Thế nào là "cơ sở giam giữ" theo quy định của pháp luật?

Theo Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam, "cơ sở giam giữ" bao gồm trại tạm giam, nhà tạm giữ và buồng tạm giữ tại đồn Biên phòng. Đây là những nơi được tổ chức, quản lý chặt chẽ để giam giữ người theo quy định của pháp luật.

Người trốn khỏi nơi giam giữ có tự động cấu thành tội này không?

Không. Hành vi trốn khỏi nơi giam giữ chỉ cấu thành tội "chống phá cơ sở giam giữ" khi và chỉ khi hành vi đó được thực hiện với mục đích "chống chính quyền nhân dân". Nếu hành vi trốn không có mục đích chính trị, người đó sẽ bị xử lý kỷ luật hoặc có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về các tội danh khác tùy thuộc vào hành vi cụ thể (ví dụ: tội chống người thi hành công vụ nếu tấn công cán bộ).

Mức hình phạt tối thiểu và tối đa là bao nhiêu?

Tội chống phá cơ sở giam giữ có nhiều mức hình phạt tùy thuộc vào tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi :

• Mức hình phạt thấp nhất là 01 năm tù (đối với người chuẩn bị phạm tội).
• Mức hình phạt cao nhất là tù chung thân (đối với hành vi phạm tội cơ bản).

Kết luận

Tóm lại, "Tội chống phá cơ sở giam giữ" là một tội danh đặc biệt nguy hiểm, được quy định tại Điều 119 BLHS 2015, sửa đổi 2017, nhằm bảo vệ an ninh quốc gia và sự hoạt động bình thường của hệ thống giam giữ của Nhà nước. Yếu tố cốt lõi và là dấu hiệu phân biệt quan trọng nhất của tội danh này chính là mục đích "chống chính quyền nhân dân". Sự hiện diện của yếu tố này là ranh giới phân biệt rõ ràng giữa tội danh này và các tội danh tương tự như tội chống người thi hành công vụ hay tội gây rối trật tự công cộng.

Mặc dù có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ an ninh quốc gia, việc áp dụng pháp luật đối với tội danh này vẫn còn tồn tại một số vướng mắc, chủ yếu là việc chứng minh yếu tố mục đích và sự thiếu vắng các văn bản hướng dẫn cụ thể và án lệ. Việc hoàn thiện chính sách hình sự, cân nhắc thu hẹp phạm vi hình phạt tử hình đối với tội danh này để phù hợp với xu hướng lập pháp hiện đại, kết hợp với việc ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết là cần thiết để đảm bảo sự thống nhất và chính xác trong hoạt động tố tụng hình sự. Điều này không chỉ giúp phòng ngừa và đấu tranh hiệu quả với các tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia mà còn góp phần xây dựng một nền tư pháp công bằng, minh bạch và tuân thủ nguyên tắc pháp quyền.