Tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân Điều 109 BLHS

Tội danh này được định nghĩa là hành vi hoạt động thành lập hoặc tham gia tổ chức nhằm lật đổ chính quyền nhân dân. Đây là một tội phạm có cấu thành hình thức, nghĩa là tội được coi là hoàn thành ngay khi người phạm tội thực hiện hành vi để thành lập tổ chức hoặc từ khi nhận lời, đăng ký tham gia vào tổ chức, không phụ thuộc vào việc tổ chức đã thực sự hình thành hay chưa hoặc đã có hoạt động cụ thể nào hay chưa.

Tầm quan trọng của Điều 109 nằm ở khả năng cung cấp một công cụ pháp lý sắc bén để Nhà nước Việt Nam bảo vệ chế độ chính trị, kinh tế – xã hội và an ninh quốc gia khỏi các hoạt động chống phá có tổ chức. Điều luật này là nền tảng để các cơ quan tiến hành tố tụng xử lý nghiêm minh những hành vi đe dọa trực tiếp đến nền tảng của nhà nước, góp phần duy trì ổn định chính trị và trật tự xã hội.

Trong bài viết này, Luật Minh Khuê cung cấp một phân tích chuyên sâu, đa chiều về "Tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân" dưới góc độ pháp luật hiện hành, thực tiễn xét xử, so sánh quốc tế, quan điểm học thuật và bối cảnh chính trị - xã hội. Nội dung bài viết sẽ đi sâu vào các quy định pháp luật, các vụ án điển hình, đồng thời đưa ra những nhận định về sự phát triển của điều luật và những thách thức trong quá trình áp dụng, từ đó đề xuất các khuyến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống loại tội phạm này.

1. Cấu thành tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân

Căn cứ quy định tại Điều 109 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017):

Điều 109. Tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân

Người nào hoạt động thành lập hoặc tham gia tổ chức nhằm lật đổ chỉnh quyền nhân dân, thì bị phạt như sau:

1. Người tổ chức, người xúi giục, người hoạt động đắc lực hoặc gây hậu quả nghiêm trọng, thì bị phạt tù từ 12 năm đến 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình;

2. Người đồng phạm khác, thì bị phạt tù từ 05 năm đến 12 năm;

3. Người chuấn bị phạm tội này, thì bị phạt tù từ 01 năm đến 05 năm.

Từ quy định trên, có thể phân tích cấu thành tội phạm với tội danh này gồm 04 yếu tố sau: 

Chủ thể: Chủ thể của tội phạm này là bất kỳ người nào từ đủ 16 tuổi trở lên có năng lực trách nhiệm hình sự. Điều này có nghĩa là cả công dân Việt Nam, người nước ngoài hay người không quốc tịch đều có thể là chủ thể của tội danh này nếu họ thực hiện hành vi phạm tội.

Khách thể: Khách thể của tội phạm trực tiếp là sự tồn tại, vững mạnh của chính quyền nhân dân các cấp, từ trung ương đến địa phương. Mục tiêu cuối cùng của những hành vi này là lật đổ chính quyền nhân dân, thay đổi chế độ chính trị, kinh tế – xã hội của Việt Nam.

Mặt khách quan: Mặt khách quan của tội phạm bao gồm một trong các hành vi sau:

• Hoạt động thành lập tổ chức nhằm lật đổ chính quyền nhân dân: Hành vi này rất đa dạng, bao gồm việc khởi xướng và thành lập tổ chức; trực tiếp đứng ra thành lập tổ chức, tuyên truyền, lôi kéo người tham gia (dù không phải là người khởi xướng); bàn bạc, thảo luận về việc thành lập, phân công nhiệm vụ, tiến hành các hoạt động cần thiết để thành lập; soạn thảo cương lĩnh, điều lệ, vạch ra phương hướng, kế hoạch hoạt động cụ thể; hoặc ủng hộ vật chất, tinh thần cho việc thành lập tổ chức.
• Tham gia tổ chức nhằm lật đổ chính quyền nhân dân: Đây là hành vi của người gia nhập tổ chức khi tổ chức đã được thành lập. Các biểu hiện cụ thể có thể là thỏa thuận miệng, viết đơn, cam đoan xin gia nhập. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng nếu người bị lừa dối, không nhận thức được tính chất và mục đích của tổ chức là lật đổ chính quyền nhân dân thì không bị coi là phạm tội này.

Mặt chủ quan: Tội phạm này được thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp. Người phạm tội nhận thức rõ hành vi thành lập hoặc tham gia tổ chức nhằm lật đổ chính quyền nhân dân là nguy hiểm cho xã hội, thấy trước được hậu quả xảy ra nhưng vẫn thực hiện những hành vi phạm tội đó. Mục đích nhằm lật đổ chính quyền nhân dân là dấu hiệu bắt buộc của cấu thành tội phạm này. Nếu hành vi thành lập hay tham gia tổ chức nhưng người thực hiện hành vi không có mục đích nhằm lật đổ chính quyền nhân dân thì không cấu thành tội phạm này.

Thời điểm hoàn thành tội phạm: Tội phạm này có cấu thành hình thức. Tội được coi là hoàn thành khi người phạm tội thực hiện hành vi để thành lập tổ chức nhằm lật đổ chính quyền nhân dân, không phụ thuộc vào việc tổ chức đã hình thành hay chưa hoặc từ khi nhận lời, đăng ký tham gia vào tổ chức, không kể đã có hoạt động cụ thể gì hay chưa.

Ví dụ 1: A thông qua các trang mạng xã hội, A đăng ký tham gia "Trưng cầu dân ý" theo lời kêu gọi của tổ chức khủng bố "Chính phủ quốc gia Việt Nam lâm thời" và được tổ chức này kết nạp làm thành viên. A thường xuyên đăng tải, chia sẻ trên các trang mạng xã hội các bài viết, hình ảnh, đoạn phim kêu gọi mọi người tham gia ủng hộ tổ chức khủng bố nhằm lật đổ Nhà nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Ví dụ 2: Thông qua mạng xã hội Facebook, B tìm hiểu về các tổ chức phản động lưu vong ở nước ngoài. Thông qua đó, B biết tổ chức khủng bố “Chính phủ quốc gia Việt Nam” do C tự xưng là Tổng thống của đệ tam Việt Nam cộng hòa cầm đầu. Sau khi kết bạn trên mạng xã hội, B được các thành viên hướng dẫn làm thủ tục tham gia vào tổ chức. Sau đó, B nhanh chóng trở thành thành viên tích cực, thường xuyên đăng tải, chia sẻ nhiều bài viết, hình ảnh xuyên tạc lịch sử Việt Nam. Ngoài ra, B còn nhận tiền từ tổ chức này để hoạt động và cổ xúy cho việc C trở về Việt Nam gây dựng nền đệ tam Việt Nam cộng hòa. Bên cạnh đó, B còn giới thiệu người tham gia vào tổ chức và được bổ nhiệm làm đại biểu “Chính phủ quốc gia Việt Nam lâm thời”.

2. Các khung hình phạt chính và hình phạt bổ sung

Điều 109 BLHS 2015 quy định ba khung hình phạt chính, được xác định dựa trên vai trò của người phạm tội và giai đoạn thực hiện tội phạm:

• Khoản 1: Phạt tù từ 12 năm đến 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình, áp dụng đối với người tổ chức, người xúi giục, người hoạt động đắc lực hoặc gây hậu quả nghiêm trọng.
• Khoản 2: Phạt tù từ 05 năm đến 12 năm, áp dụng đối với người đồng phạm khác.
• Khoản 3: Phạt tù từ 01 năm đến 05 năm, áp dụng đối với người chuẩn bị phạm tội này.

Ngoài hình phạt chính, người phạm tội còn có thể bị áp dụng một hoặc một số hình phạt bổ sung quy định tại Điều 122 BLHS 2015, bao gồm tước một số quyền công dân từ 01 năm đến 05 năm, phạt quản chế, cấm cư trú từ 01 năm đến 05 năm, hoặc tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.

Việc bổ sung quy định về trách nhiệm hình sự đối với hành vi chuẩn bị phạm tội tại Khoản 3 của Điều 109 BLHS 2015 là một điểm mới đáng chú ý so với Điều 79 BLHS 1999. Điều này cho thấy một sự dịch chuyển trong chính sách hình sự, từ việc chỉ xử lý tội phạm đã hoàn thành sang việc can thiệp sớm hơn vào chuỗi hành vi phạm tội. Sự thay đổi này nhấn mạnh tính nguy hiểm của ý định và hành vi chuẩn bị, ngay cả khi chưa gây ra hậu quả thực tế. Đồng thời, việc giảm mức hình phạt tối đa tại Khoản 1 từ 15 năm tù (Điều 79 BLHS 1999) xuống còn 12 năm tù có thể phản ánh xu hướng nhân đạo hóa trong chính sách hình sự. Tuy nhiên, việc giữ nguyên các khung hình phạt nặng hơn như tù chung thân hoặc tử hình cho thấy tính nghiêm trọng của tội danh vẫn được duy trì, đặc biệt đối với những người có vai trò chủ chốt hoặc gây hậu quả nghiêm trọng. Điều này cho thấy sự cân bằng giữa phòng ngừa từ sớm và xử lý nghiêm khắc đối với các hành vi cốt lõi đe dọa trực tiếp đến chính quyền.

3. Các văn bản hướng dẫn thi hành Điều 109 BLHS 2015

Các văn bản hướng dẫn thi hành Bộ luật Hình sự 2015, bao gồm Nghị quyết số 109/2015/QH13 của Quốc hội và Công văn số 276/TANDTC-PC ngày 13/9/2016 của Tòa án nhân dân tối cao , chủ yếu tập trung vào việc hướng dẫn áp dụng các quy định có lợi cho người phạm tội trong BLHS 2015 và các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Các hướng dẫn này bao gồm việc chuyển hình phạt tử hình sang tù chung thân, tha tù trước thời hạn có điều kiện, xóa án tích, và xử lý hình sự đối với người dưới 18 tuổi.

Tuy nhiên, các văn bản hướng dẫn này chủ yếu liên quan đến thủ tục tố tụng và các quy định có lợi mà không đi sâu vào việc làm rõ các dấu hiệu cấu thành tội phạm của Điều 109. Sự thiếu vắng các văn bản hướng dẫn chi tiết về mặt nội dung của Điều 109, ví dụ như thế nào là "tổ chức", "hoạt động đắc lực", hay "hậu quả nghiêm trọng" trong bối cảnh thực tiễn, có thể dẫn đến những khó khăn và vướng mắc trong việc áp dụng thống nhất pháp luật. Điều này đặc biệt đúng trong việc xác định các yếu tố cấu thành tội phạm, phân hóa vai trò đồng phạm, và đánh giá mức độ nguy hiểm của hành vi. Sự không rõ ràng này có thể tạo ra sự không nhất quán trong việc truy cứu trách nhiệm hình sự và định khung hình phạt giữa các địa phương hoặc các vụ án có tính chất tương tự, tiềm ẩn rủi ro về tính khách quan và công bằng trong xét xử.

4. Phân tích và so sánh với các quy định pháp luật hình sự trước đây

Điều 73 Bộ luật Hình sự 1985: Điều 73 BLHS 1985 cũng quy định tội "Hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân" và nằm trong Chương I "Các tội xâm phạm an ninh quốc gia". Các nghiên cứu học thuật về tội danh này cũng đã được thực hiện dựa trên quy định của BLHS 1985.

Điều 79 Bộ luật Hình sự 1999: Điều 79 BLHS 1999 có nội dung tương tự Điều 109 BLHS 2015. Điều luật này quy định hình phạt tù từ 12 năm đến 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình cho người tổ chức, xúi giục, người hoạt động đắc lực hoặc gây hậu quả nghiêm trọng; và từ 5 năm đến 15 năm tù cho người đồng phạm khác.

Pháp luật hình sự Việt Nam về tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân đã có sự kế thừa và phát triển qua các thời kỳ. BLHS 2015 về cơ bản kế thừa các quy định của BLHS 1999 đối với tội danh này , và Điều 79 BLHS 1999 cũng tương tự Điều 73 BLHS 1985 về nội dung cơ bản. Luật Minh Khuê lập bảng so sánh và phân tích sự thay đổi qua các thời kỳ luật như sau:

Bảng 1: So sánh Điều 109 BLHS 2015 với Điều 79 BLHS 1999 và Điều 73 BLHS 1985

Phân tích sự thay đổi: Điểm mới đáng chú ý của BLHS 2015 là việc bổ sung trách nhiệm hình sự đối với hành vi chuẩn bị phạm tội tại Khoản 3, với mức phạt tù từ 01 năm đến 05 năm. Đây là một sự điều chỉnh quan trọng nhằm tăng cường khả năng phòng ngừa và xử lý sớm các âm mưu lật đổ, cho phép cơ quan chức năng can thiệp ngay cả khi hành vi phạm tội chưa hoàn thành. Đồng thời, BLHS 2015 cũng giảm mức hình phạt tù tối đa tại Khoản 1 từ 15 năm tù (Điều 79 BLHS 1999) xuống còn 12 năm tù. Mặc dù Điều 109 vẫn có thể áp dụng hình phạt tử hình cho các trường hợp nghiêm trọng nhất, chính sách hình sự chung trong BLHS 2015 đã có xu hướng thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình cho 8 tội danh khác, trong đó có một số tội an ninh quốc gia khác như Tội gián điệp (Điều 110) và Tội phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật (Điều 114).

Những thay đổi này cho thấy xu hướng "phòng ngừa sớm" và "nhân đạo hóa" có chọn lọc trong chính sách hình sự của Việt Nam. Việc bổ sung trách nhiệm hình sự cho hành vi chuẩn bị phạm tội phản ánh một sự dịch chuyển từ việc chỉ xử lý tội phạm đã hoàn thành sang việc can thiệp sớm hơn vào chuỗi hành vi phạm tội, cho thấy sự chủ động trong việc chống lại các âm mưu. Đồng thời, việc giảm mức án tối đa ở khung cơ bản và xu hướng chung bãi bỏ án tử hình cho một số tội danh khác phản ánh nỗ lực nhân đạo hóa chính sách hình sự, hài hòa với các chuẩn mực pháp luật quốc tế. Tuy nhiên, việc duy trì án tử hình cho các trường hợp nghiêm trọng nhất của Điều 109 khẳng định sự nghiêm khắc vẫn được giữ vững đối với các tội phạm đe dọa trực tiếp đến sự tồn vong của chế độ. Điều này ngụ ý rằng Nhà nước Việt Nam đang hướng tới sự cân bằng giữa việc tăng cường hiệu quả phòng ngừa tội phạm an ninh quốc gia từ giai đoạn sớm và việc điều chỉnh mức độ nghiêm khắc của hình phạt cho phù hợp với xu hướng chung của pháp luật quốc tế, nhưng vẫn ưu tiên bảo vệ tuyệt đối an ninh quốc gia và chế độ chính trị.

5. Phân biệt với các tội phản bội Tổ quốc

Điều 109 BLHS 2015 (Tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân) cần được phân biệt rõ với các tội danh khác trong Chương XIII, đặc biệt là Tội phản bội Tổ quốc (Điều 108 BLHS 2015).

Điểm khác biệt chính giữa hai tội danh này nằm ở dấu hiệu "câu kết với nước ngoài". Tội phản bội Tổ quốc (Điều 108) có dấu hiệu bắt buộc là hành vi câu kết với nước ngoài nhằm gây nguy hại cho độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc, chế độ xã hội chủ nghĩa và Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, tiềm lực quốc phòng, an ninh. Trong khi đó, Tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân (Điều 109) không có dấu hiệu câu kết với nước ngoài là dấu hiệu bắt buộc của cấu thành tội phạm.

Trong thực tiễn áp dụng pháp luật, mặc dù tội lật đổ chính quyền nhân dân không yêu cầu yếu tố nước ngoài, người phạm tội thường có xu hướng móc nối với nước ngoài nhằm nhận sự giúp đỡ về vật chất, phi vật chất. Sự khác biệt trong việc truy cứu trách nhiệm hình sự được xác định như sau:

• Nếu người phạm tội chưa liên hệ hoặc đã liên hệ được với nước ngoài nhưng chưa nhận được sự thỏa thuận giúp đỡ, tài trợ nào mà đã bị phát hiện, thì sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân.
• Nếu đã liên hệ, bàn bạc với nước ngoài, nhận sự giúp đỡ của nước ngoài nhằm lật đổ chính quyền nhân dân, thì sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội phản bội Tổ quốc.

Mặc dù pháp luật phân biệt rõ ràng giữa Điều 108 và Điều 109 dựa trên yếu tố "câu kết với nước ngoài" , thực tiễn cho thấy các đối tượng phạm tội lật đổ chính quyền thường có xu hướng móc nối với nước ngoài. Điều này tạo ra một ranh giới mờ nhạt và thách thức trong việc xác định tội danh chính xác. Việc bổ sung cụm từ "tiềm lực quốc phòng, an ninh" vào Điều 108 cũng mở rộng phạm vi của tội phản bội Tổ quốc. Sự tương tác giữa các tổ chức chống đối trong nước và các thế lực bên ngoài là một đặc điểm phổ biến của tội phạm an ninh quốc gia hiện đại. Việc phân biệt giữa "móc nối" (chưa cấu thành tội phản bội Tổ quốc) và "câu kết" (cấu thành tội phản bội Tổ quốc) đòi hỏi sự đánh giá cẩn trọng về bằng chứng và ý định. Điều này cho thấy tính nhạy cảm và phức tạp của các vụ án an ninh quốc gia, đòi hỏi cơ quan tố tụng phải có sự hiểu biết sâu sắc về ý định và mức độ liên kết để áp dụng đúng pháp luật, tránh bỏ lọt tội phạm hoặc truy tố sai tội danh.

Chú ý: Tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân khác tội phản bội Tổ quốc ở chỗ: Tội phản bội Tổ quốc có dấu hiệu câu kết với nước ngoài, còn tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân không có dấu hiệu câu kết với nước ngoài. Thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân cho thấy, người phạm tội có xu hướng móc nối với nước ngoài nhằm nhận sự giúp đỡ về vật chất, phi vật chất của nước ngoài để thực hiện mục đích lật đổ chính quyền nhân dân. Cần phân biệt hai trường hợp: Nếu người phạm tội chưa liên hệ hoặc đã liên hệ được với nước ngoài nhưng chưa nhận được sự thỏa thuận giúp đỡ, tài trợ nào đã bị phát hiện, thì truy cứu trách nhiệm hình sự về tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân. Nếu đã liên hệ, bàn bạc với nước ngoài, nhận sự giúp đỡ của nước ngoài nhằm lật đổ chính quyền nhân dân, thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội phản bội Tổ quốc.

6. Phân tích một số án lệ và thực tiễn Xét xử

Các án lệ được Tòa án nhân dân tối cao công bố gần đây, ví dụ như Án lệ số 53/2022/AL đến 56/2022/AL hay Án lệ số 40/2021/AL và 41/2021/AL, chủ yếu tập trung vào các lĩnh vực dân sự, hôn nhân gia đình, hoặc đất đai. Dựa trên các thông tin hiện có, không có án lệ nào trực tiếp hướng dẫn hoặc làm rõ việc áp dụng Điều 109 BLHS 2015.

Sự thiếu vắng án lệ chính thức về tội danh "Hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân" có thể gây khó khăn cho các Tòa án cấp dưới trong việc áp dụng thống nhất pháp luật, đặc biệt là trong các tình huống phức tạp hoặc chưa có tiền lệ rõ ràng. Điều này càng làm tăng tầm quan trọng của các văn bản hướng dẫn chi tiết từ các cơ quan có thẩm quyền và đòi hỏi sự thận trọng, chính xác trong việc giải thích và áp dụng điều luật này trong từng vụ án cụ thể.

Phân tích chi tiết 5 vụ án điển hình có liên quan đến điều 109, BLHS năm 2015: Các vụ án dưới đây thường liên quan đến các tổ chức phản động lưu vong như "Chính phủ quốc gia Việt Nam lâm thời" (CPQGVNLT) hoặc các nhóm chống đối trong nước, sử dụng mạng xã hội để tuyên truyền và lôi kéo.

Vị án thứ nhất: Vụ án 10 bị cáo tại Gia Lai (23/4/2024)

Vào ngày 23/4/2024, Tòa án nhân dân tỉnh Gia Lai đã xét xử sơ thẩm 10 bị cáo về tội "Hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân".

• Hành vi phạm tội: Các bị cáo đã tham gia vào tổ chức phản động, khủng bố “Chính phủ quốc gia Việt Nam lâm thời” do Đào Minh Quân cầm đầu. Họ tích cực tuyên truyền, lôi kéo những người có tư tưởng bất mãn với Nhà nước, lợi dụng triệt để các trang mạng xã hội và ứng dụng liên lạc qua Internet để thu thập, tuyên truyền, chia sẻ những bài viết không có căn cứ, xuyên tạc về tình hình kinh tế, chính trị, xã hội trong nước, cũng như các chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước Việt Nam. Hành vi của các bị cáo đã gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng đối với công tác đảm bảo an ninh chính trị trên cả nước, gây mất uy tín của Đảng, Nhà nước và gây tâm lý hoang mang trong nhân dân.
• Vai trò và mức hình phạt: Các mức án đã được tuyên bao gồm: Phan Thị Thảo 13 năm tù, Trần Thiện 12 năm tù, Vũ Đình Lan 12 năm tù, Tạ Văn Triệu 13 năm tù, Huỳnh Thị Khánh Trang 12 năm tù, Cao Thị Ngọc Diễm 9 năm tù, Trần Huệ Chân Vương 9 năm tù, Trần Thọ 8 năm tù, Trần Thị Kim Loan 8 năm tù, và Cao Cương 4 năm tù.

Vị án thứ hai: Vụ án 12 bị cáo tại TP. Hồ Chí Minh (18/4/2024)

Vào ngày 18/4/2024, TAND TP Hồ Chí Minh đã xét xử sơ thẩm và tuyên phạt 12 bị cáo về tội “Hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân”. Các bị cáo này là thành viên của tổ chức khủng bố “CPQGVNLT” và đã thực hiện các hành vi phạm tội tại nhiều tỉnh thành.

• Hành vi phạm tội: Các bị cáo tăng cường các hoạt động tuyên truyền, lôi kéo người khác tham gia tổ chức “CPQGVNLT” và thực hiện “trưng cầu dân ý” để bầu Đào Minh Quân làm “Tổng thống Đệ tam Việt Nam Cộng hòa”. Họ sử dụng Facebook để phát trực tiếp nội dung kêu gọi, phát tài liệu in sẵn, làm cờ vàng ba sọc đỏ, in và phát tán tài liệu xuyên tạc. Trần Thị Ngọc Xuân, người được xem là đầu vụ tại TP Hồ Chí Minh, đã lôi kéo và hướng dẫn 6 người tham gia tổ chức, nhận tài liệu xuyên tạc và phát tán chúng. Nguyễn Thanh Xoan cũng phát tán thông tin tuyên truyền và lôi kéo 4 người bỏ phiếu “trưng cầu dân ý”. Trần Văn Long sử dụng thông tin cá nhân của hơn 20 người để đăng ký “trưng cầu dân ý”.
• Vai trò và mức hình phạt: Trần Thị Ngọc Xuân 13 năm tù, Nguyễn Thanh Xoan 12 năm tù, Lương Thị Thu Hiền 11 năm tù, Nguyễn Thị Kim Phượng, Trần Văn Long, Hồ Thị Xuân Hương cùng 10 năm tù, Y Hon Ênuôl, Nguyễn Minh Quang, Lê Ngọc Thành cùng 9 năm tù, Y Phương Ding Riêh 8 năm tù, Y Tũp Knul 4 năm tù, Phạm Hổ 3 năm tù. Tất cả các bị cáo còn bị quản chế từ 2-3 năm. Đa số các bị cáo tại tòa đều thừa nhận hành vi sai trái, bày tỏ sự hối hận và cho rằng mình bị xúi giục, mê hoặc do trình độ học vấn thấp, nhận thức hạn chế.

Vị án thứ ba: Vụ án 6 bị cáo tại Hà Nội (5/4/2018)

Sáng ngày 5/4/2018, Tòa án nhân dân TP Hà Nội mở phiên tòa xét xử sơ thẩm sáu bị cáo bị Viện Kiểm sát nhân dân tối cao truy tố về tội "Hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân", theo quy định tại Điều 79, Khoản 1 - Bộ luật Hình sự năm 1999.

• Hành vi phạm tội: Nguyễn Văn Đài, Phạm Văn Trội, Nguyễn Trung Tôn, Nguyễn Bắc Truyển là những người khởi xướng, thành lập, xây dựng cương lĩnh, điều lệ, quy chế hoạt động và chỉ đạo, điều hành tổ chức "Hội anh em dân chủ". Các bị cáo đã lôi kéo Trương Minh Đức, Lê Thu Hà và một số người khác tham gia vào các hoạt động như lập Văn phòng đại diện, địa chỉ website để hoạt động, xây dựng "Cương lĩnh vắn tắt", có cơ cấu tổ chức chặt chẽ, chiến lược đối nội, đối ngoại, hoạt động phát triển lực lượng, đào tạo hội viên. Họ lợi dụng việc đấu tranh cho "dân chủ, nhân quyền", "xã hội dân sự" để che giấu mục đích thực sự, liên kết với các tổ chức trong và ngoài nước, tìm kiếm sự hậu thuẫn và tài trợ tài chính từ nước ngoài, đồng thời tuyên truyền chống Nhà nước. Mục tiêu cuối cùng là công khai hoạt động, đối đầu với chính quyền, thay đổi thể chế chính trị tại Việt Nam để xây dựng chế độ "đa nguyên, đa đảng", "tam quyền, phân lập", tiến tới lật đổ chính quyền nhân dân.
• Vai trò và mức hình phạt: Thông tin về mức án cụ thể trong vụ án này không được cung cấp trong các tài liệu nghiên cứu, nhưng vụ án được xét xử theo Điều 79, Khoản 1 - BLHS 1999.

Vị án thứ tư: Vụ án Trần Thiện Châu Lãm tại TP. Hồ Chí Minh (16/1/2025)

Ngày 16/1/2025, TAND TP Hồ Chí Minh đã xét xử sơ thẩm và tuyên phạt bị cáo Trần Thiện Châu Lãm (sinh năm 1991) 12 năm tù về tội “Hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân”.

• Hành vi phạm tội: Đầu năm 2024, Lãm sử dụng tài khoản Facebook và WhatsApp để lôi kéo nhiều người từng là lính hoặc có thân nhân là lính của chế độ cũ, lập ra nhóm "Hậu duệ - Hội đồng chiêu binh lính Việt Nam Cộng Hòa". Mục đích của nhóm này là bàn bạc các hoạt động tạo tiếng vang và phát triển lực lượng nhằm lật đổ chính quyền. Sau khi bị công an mời làm việc, Lãm ngừng sử dụng Facebook nhưng tiếp tục liên hệ với thành viên khác để lập nhóm WhatsApp và tổ chức gặp mặt trực tiếp để họp bàn kế hoạch. Cơ quan chức năng đã thu giữ trang phục, phù hiệu, cờ của chế độ cũ và phát hiện nhiều nội dung trao đổi về kế hoạch ném bom và ám sát cán bộ nhằm chống chính quyền.
• Vai trò và mức hình phạt: Trần Thiện Châu Lãm bị tuyên phạt 12 năm tù. Các đối tượng liên quan khác được xác định có nhận thức chính trị còn hạn chế và ăn năn hối cải nên không bị xử lý hình sự mà chỉ xử phạt hành chính. Tại tòa, bị cáo Trần Thiện Châu Lãm đã thừa nhận toàn bộ hành vi phạm tội và thể hiện rõ sự ăn năn hối cải.

Vị án thứ nhất: Vụ án Nguyễn Văn Trung, Nguyễn Thị Bạch Huệ, Trần Thị Hồng Duyên & Bùi Thị Ánh Ngọc tại Long An/Kiên Giang

Đây là một chuỗi các vụ án liên quan đến tổ chức “Chính phủ quốc gia Việt Nam lâm thời”:

• Vụ Nguyễn Văn Trung (Long An): Nguyễn Văn Trung (49 tuổi) bị Cơ quan an ninh điều tra Công an tỉnh Long An khởi tố, bắt tạm giam để điều tra tội "hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân" theo Khoản 1, Điều 109 BLHS 2015. Từ năm 2018, Trung tham gia tổ chức khủng bố "Chính phủ quốc gia Việt Nam lâm thời" qua Facebook, đăng ký "trưng cầu ý dân" bầu Đào Minh Quân làm tổng thống, và vận động hàng trăm người tham gia với mong muốn hưởng quyền lợi. Mặc dù được giáo dục nhiều lần, Trung vẫn ngoan cố.
• Vụ Nguyễn Thị Bạch Huệ (Long An): Nguyễn Thị Bạch Huệ bị TAND tỉnh Long An tuyên phạt 12 năm tù vì tội "tham gia tổ chức hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân" theo lời rủ rê được "cấp tiền, cấp nhà".
• Vụ Trần Thị Hồng Duyên và Bùi Thị Ánh Ngọc (Kiên Giang): Ngày 27/9/2024, Cơ quan An ninh điều tra Công an tỉnh Kiên Giang đã khởi tố, bắt tạm giam Trần Thị Hồng Duyên (40 tuổi) và Bùi Thị Ánh Ngọc (66 tuổi) về tội “Hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân”. Duyên đã sử dụng Facebook liên lạc với thành viên “CPQGVNLT”, xin tham gia và được cấp bí danh, bí số. Nhiệm vụ của Duyên là vận động, lôi kéo người dân tham gia tổ chức và chiến dịch “Trưng cầu dân ý” bầu Đào Minh Quân. Duyên đã lôi kéo mẹ ruột là Bùi Thị Ánh Ngọc tham gia. Cả hai tích cực đăng bài, chia sẻ trên mạng xã hội nội dung xuyên tạc lịch sử, bịa đặt, xúc phạm lãnh tụ, phỉ báng chính quyền. Duyên đã bị công an nhắc nhở nhưng vẫn ngoan cố.

Bảng 2: Tổng hợp các vụ án điển hình về "Tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân"

7. Nhận xét chung về thực tiễn áp dụng Điều 109

Các vụ án trên cho thấy tội "Hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân" thường được thực hiện bởi các tổ chức phản động, khủng bố lưu vong (như "Chính phủ quốc gia Việt Nam lâm thời") hoặc các nhóm chống đối trong nước. Các đối tượng này thường lợi dụng các vấn đề xã hội, các sự kiện chính trị quan trọng của đất nước để lôi kéo người dân. Mạng xã hội và các ứng dụng liên lạc qua Internet là công cụ chủ yếu được sử dụng để tuyên truyền, lôi kéo và chỉ đạo hoạt động, cho phép các tổ chức này lan truyền thông tin xuyên tạc, bịa đặt một cách nhanh chóng và rộng rãi.

Mức hình phạt được tuyên trong các vụ án này khá nghiêm khắc, thường nằm trong khung hình phạt từ 5 năm đến 15 năm tù, thậm chí 12-13 năm tù đối với những người có vai trò tích cực hoặc là đầu vụ. Điều này phản ánh tính chất nguy hiểm đặc biệt của loại tội phạm này đối với an ninh quốc gia. Tuy nhiên, cũng có trường hợp một số bị cáo có nhận thức chính trị hạn chế hoặc bị lợi dụng, được xem xét giảm nhẹ hình phạt hoặc chỉ bị xử phạt hành chính.

Các vụ án điển hình cho thấy tội phạm lật đổ chính quyền không còn chỉ giới hạn ở các hoạt động vũ trang quy mô lớn mà đã chuyển sang các hình thức tinh vi hơn, lợi dụng công nghệ thông tin và các vấn đề xã hội để lôi kéo người dân. Sự xuất hiện liên tục của các tổ chức như "CPQGVNLT" trong nhiều vụ án cho thấy tính chất dai dẳng và có tổ chức của loại tội phạm này. Điều này đặt ra thách thức lớn cho các cơ quan thực thi pháp luật trong việc phát hiện, điều tra và xử lý. Nó đòi hỏi không chỉ việc áp dụng nghiêm minh pháp luật mà còn cả các biện pháp phòng ngừa xã hội, nâng cao nhận thức của người dân, đặc biệt là những đối tượng dễ bị lôi kéo. Sự phổ biến của mạng xã hội cũng làm tăng tốc độ lan truyền thông tin sai lệch, đòi hỏi một chiến lược đối phó toàn diện hơn từ phía Nhà nước, không chỉ dừng lại ở việc bắt giữ và xét xử.

8. So sánh quy định pháp luật Việt Nam và các nước khác 

Các quốc gia khác nhau đều có các quy định pháp luật hình sự nhằm bảo vệ an ninh quốc gia và chế độ chính trị của mình. Các tội danh này thường được gọi bằng các thuật ngữ như "treason" (phản quốc), "sedition" (kích động nổi loạn/phản loạn), hoặc "subversion" (lật đổ), tùy thuộc vào hệ thống pháp luật và bối cảnh lịch sử của từng quốc gia.

8.1. So sánh với Pháp luật Hoa Kỳ (US) 

• Treason (Phản quốc): Tại Hoa Kỳ, tội phản quốc được quy định tại Điều 18 U.S. Code § 2381. Định nghĩa của tội này rất hẹp, chỉ bao gồm "levying war against them" (phát động chiến tranh chống lại Hoa Kỳ) hoặc "adhering to their enemies, giving them aid and comfort" (bám vào kẻ thù, cung cấp viện trợ và sự thoải mái cho chúng). Hình phạt cho tội phản quốc có thể là tử hình hoặc tù không dưới 5 năm và phạt tiền không dưới 10.000 USD, cùng với việc mất quyền giữ bất kỳ chức vụ nào dưới Hoa Kỳ. Yêu cầu bằng chứng cho tội phản quốc rất cao: phải có lời khai của hai nhân chứng cho cùng một hành vi công khai hoặc thú tội tại tòa án công khai.
• Seditious Conspiracy (Âm mưu nổi loạn): Điều 18 U.S. Code § 2384 quy định tội âm mưu nổi loạn. Theo đó, nếu hai hoặc nhiều người âm mưu lật đổ, đánh đổ hoặc phá hủy bằng vũ lực Chính phủ Hoa Kỳ, hoặc phát động chiến tranh chống lại họ, hoặc dùng vũ lực chống lại quyền lực của họ, hoặc dùng vũ lực ngăn chặn, cản trở, hoặc trì hoãn việc thi hành bất kỳ luật nào của Hoa Kỳ, hoặc dùng vũ lực chiếm giữ bất kỳ tài sản nào của Hoa Kỳ trái với thẩm quyền của họ, thì sẽ bị phạt tiền hoặc phạt tù không quá 20 năm, hoặc cả hai.

8.2. So sánh với Pháp luật Trung Quốc (China)

• Treason (Phản quốc): Mặc dù không có điều luật cụ thể tên là "Treason" trong Bộ luật Hình sự Trung Quốc đại lục, các hành vi tương tự được quy định trong Chương I "Tội gây nguy hại an ninh quốc gia" (Crimes of Endangering National Security). Ví dụ, Điều 102 quy định về câu kết với nước ngoài gây nguy hại chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ hoặc an ninh của Trung Quốc. Đối với các đặc khu hành chính như Hong Kong và Macau, có các luật an ninh quốc gia riêng, trong đó có tội phản quốc (treason) với mức án có thể là tù chung thân.
• Subversion (Lật đổ) và Inciting Subversion (Kích động lật đổ): Điều 105 Bộ luật Hình sự Trung Quốc quy định về tội tổ chức, âm mưu hoặc thực hiện bất kỳ hoạt động nào nhằm lật đổ quyền lực nhà nước hoặc lật đổ hệ thống xã hội chủ nghĩa. Người cầm đầu hoặc người phạm tội nghiêm trọng bị phạt tù chung thân hoặc tù có thời hạn không dưới 10 năm; người tham gia tích cực bị phạt tù có thời hạn không dưới 3 năm. Khoản 2 Điều 105 quy định tội "Kích động lật đổ quyền lực nhà nước" bằng cách sử dụng tin đồn, vu khống hoặc các phương tiện khác để khuyến khích lật đổ quyền lực chính trị của Nhà nước hoặc lật đổ hệ thống xã hội chủ nghĩa, với mức phạt tù không quá 5 năm, nhưng người cầm đầu hoặc tội nghiêm trọng thì không dưới 5 năm.
• Đặc điểm: Các điều luật của Trung Quốc, đặc biệt là "kích động lật đổ", thường có ngôn ngữ rộng và không chính xác, cho phép diễn giải rộng rãi. Ngay cả việc truyền đạt tư tưởng hoặc ý kiến mà không có ý định hành vi bạo lực cũng có thể bị coi là lật đổ. Điều này đã bị các tổ chức nhân quyền chỉ trích là công cụ đàn áp chính trị, với nhiều trường hợp nhà hoạt động, nhà báo bị kết án vì các bài viết hoặc hoạt động trực tuyến.

8.3. So sánh với Pháp luật Pháp (France): 

Bộ luật Hình sự Pháp (Code pénal français) có Sách IV: "Tội và sai phạm chống lại Quốc gia, Nhà nước và Hòa bình công cộng" (Felonies and Misdemeanors Against the Nation, the State, and the Public Peace).

• Treason (Phản quốc): Điều 411-1 Bộ luật Hình sự Pháp định nghĩa phản quốc là các hành vi được định nghĩa từ Điều 411-2 đến 411-11 khi được thực hiện bởi công dân Pháp hoặc binh lính phục vụ Pháp. Ví dụ, Điều 113 của Bộ luật Hình sự Luxembourg (dựa trên mô hình Pháp) quy định công dân Luxembourg mang vũ khí chống lại Đại Công quốc Luxembourg bị phạt tù chung thân. Điều 114 quy định về âm mưu hoặc duy trì liên lạc với nước ngoài để kích động chiến tranh.
• Sedition (Kích động nổi loạn): Pháp luật Pháp không sử dụng trực tiếp thuật ngữ "sedition" như các nước common law. Thay vào đó, các hành vi gây rối trật tự công cộng nhằm chống lại chính quyền được quy định trong các tội danh như "tấn công nhằm mục đích kích động nội chiến" (Article 124) hoặc "tấn công nhằm mục đích gây tàn phá, thảm sát, cướp bóc" (Article 125). Các hành vi này thường liên quan đến bạo lực hoặc âm mưu bạo lực có tổ chức.
• Đặc điểm: Pháp luật Pháp phân loại tội phạm thành "crimes" (tội nghiêm trọng nhất), "délits" (tội ít nghiêm trọng hơn) và "contraventions" (vi phạm hành chính). Các tội chống lại an ninh quốc gia thường thuộc loại "crimes" với hình phạt nghiêm khắc.

8.4. Điểm tương đồng và khác biệt chính giữa pháp luật Việt Nam và các quốc gia so sánh

Bảng 3: So sánh các tội danh an ninh quốc gia tương tự (Việt Nam, Hoa Kỳ, Trung Quốc, Pháp)

Điểm tương đồng:

• Tất cả các quốc gia đều có các quy định pháp luật hình sự để bảo vệ an ninh quốc gia, chống lại các hành vi nhằm lật đổ chính quyền hoặc gây nguy hại đến sự tồn vong của Nhà nước.
• Các hành vi có tổ chức, âm mưu, hoặc sử dụng vũ lực thường bị coi là đặc biệt nghiêm trọng và phải chịu hình phạt cao nhất.
• Yếu tố "mục đích" chống lại Nhà nước/chính quyền là dấu hiệu bắt buộc trong cấu thành tội phạm ở hầu hết các hệ thống.

Điểm khác biệt:

• Phạm vi định nghĩa: Hoa Kỳ có định nghĩa hẹp về Treason (chỉ liên quan đến chiến tranh hoặc giúp đỡ kẻ thù) và Seditious Conspiracy yêu cầu yếu tố vũ lực. Trung Quốc và Việt Nam có các điều luật có phạm vi rộng hơn, đặc biệt là tội "kích động lật đổ" của Trung Quốc và "hoạt động thành lập hoặc tham gia tổ chức" của Việt Nam, không nhất thiết phải có yếu tố bạo lực thực tế để cấu thành tội phạm. Pháp luật Pháp tập trung vào các hành vi tấn công trực tiếp hoặc âm mưu chống lại an ninh nhà nước, có hoặc không có yếu tố vũ trang.
• Yếu tố "câu kết với nước ngoài": Đây là dấu hiệu phân biệt quan trọng giữa Tội phản bội Tổ quốc và Tội lật đổ chính quyền nhân dân ở Việt Nam. Trong khi đó, ở Mỹ, "adhering to enemies" là một phần của treason. Trung Quốc cũng có các quy định về câu kết với nước ngoài trong các tội danh an ninh quốc gia.
• Tính hình thức/vật chất: Tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân ở Việt Nam có cấu thành hình thức , trong khi nhiều tội danh tương tự ở các nước common law (như Seditious Conspiracy của Mỹ) yêu cầu yếu tố "bằng vũ lực" (by force) , ngụ ý tính vật chất hơn.
• Án lệ: Hệ thống pháp luật Common Law (Mỹ) coi trọng án lệ, trong khi hệ thống Civil Law (Việt Nam, Trung Quốc, Pháp) chủ yếu dựa vào văn bản quy phạm pháp luật.

8.5. Đánh giá chung về xu hướng và đặc thù quốc tế

Xu hướng chung là các quốc gia đều tăng cường các biện pháp pháp lý để bảo vệ an ninh quốc gia trong bối cảnh các mối đe dọa ngày càng phức tạp, bao gồm khủng bố, hoạt động trên không gian mạng, và sự can thiệp từ bên ngoài. Tuy nhiên, có sự khác biệt rõ rệt về mức độ chi tiết, phạm vi áp dụng và yêu cầu về bằng chứng giữa các hệ thống pháp luật Common Law và Civil Law. Các nước Civil Law thường có các điều luật rộng hơn, cho phép linh hoạt hơn trong việc truy tố các hành vi đe dọa an ninh, trong khi Common Law có xu hướng định nghĩa hẹp hơn và yêu cầu bằng chứng cụ thể hơn cho các tội danh nghiêm trọng như phản quốc.

So sánh quốc tế cho thấy một sự căng thẳng cố hữu giữa nhu cầu bảo vệ an ninh quốc gia và việc đảm bảo các quyền tự do cơ bản của công dân, đặc biệt là tự do ngôn luận và hội họp. Các điều luật rộng rãi của Trung Quốc và Việt Nam, đặc biệt là tính hình thức của tội danh ở Việt Nam và việc sử dụng "tin đồn, vu khống hoặc các phương tiện khác" ở Trung Quốc, có thể bị chỉ trích là tiềm ẩn nguy cơ hạn chế các quyền tự do này. Ngược lại, các quy định chặt chẽ hơn của Mỹ về treason cho thấy sự ưu tiên bảo vệ quyền công dân trừ khi có mối đe dọa rõ ràng và hiện hữu. Điều này cho thấy rằng việc ban hành và áp dụng các luật an ninh quốc gia không chỉ là vấn đề kỹ thuật pháp lý mà còn là vấn đề chính trị và xã hội sâu sắc. Các quốc gia cần liên tục đánh giá và điều chỉnh luật pháp của mình để đảm bảo rằng chúng đủ mạnh để đối phó với các mối đe dọa nhưng không quá rộng để xâm phạm các quyền tự do dân sự chính đáng. Cuộc tranh luận về "tính khách quan, chủ quan và tính thời sự" của điều luật trong phân tích học thuật của Việt Nam (sẽ đề cập ở mục V) chính là phản ánh của sự căng thẳng này.

9. Phân tích Học thuật và Quan điểm Chuyên gia

9.1. Các nghiên cứu và luận văn về Điều 109 BLHS

Các nghiên cứu học thuật về tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân đã được thực hiện tại Việt Nam, tiêu biểu là luận văn thạc sĩ của Nguyễn Đức Lực (2011) và Phạm Thị Nhung (2010). Các luận văn này đã phân tích khái niệm, lịch sử hình thành, quy định pháp lý hiện hành, thực tiễn áp dụng và đề xuất các biện pháp hoàn thiện pháp luật.

Nguyễn Đức Lực nhấn mạnh sự cần thiết phải hoàn thiện quy định pháp luật hiện hành để đối phó với hoạt động của các tổ chức phản động và nâng cao hiệu quả phòng chống tội phạm này nhằm bảo vệ an ninh quốc gia. Phạm Thị Nhung chỉ ra rằng tội danh này có tính nguy hiểm xã hội cao, cần phải chứng minh mục đích lật đổ chính quyền, và có sự phức tạp trong thực tiễn áp dụng. Các nghiên cứu này cung cấp cái nhìn sâu sắc về những thách thức lý luận và thực tiễn trong việc áp dụng Điều 109.

9.2. Luận điểm về tính khách quan, chủ quan của điều luật trong thực tiễn áp dụng

• Tính khách quan: Hành vi thành lập hoặc tham gia tổ chức nhằm lật đổ chính quyền nhân dân là hành vi thuộc mặt khách quan của cấu thành tội phạm. Các hình thức hoạt động thành lập rất đa dạng, bao gồm khởi xướng, tuyên truyền, lôi kéo, soạn thảo cương lĩnh, ủng hộ vật chất/tinh thần. Hành vi tham gia là khi người gia nhập tổ chức đã thành lập.
• Tính chủ quan: Tội phạm này được thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp. Người phạm tội nhận thức rõ hành vi là nguy hiểm và thấy trước hậu quả nhưng vẫn thực hiện. Mục đích nhằm lật đổ chính quyền nhân dân là dấu hiệu bắt buộc. Nếu không có mục đích này, hành vi thành lập hay tham gia tổ chức sẽ không cấu thành tội phạm này.

Các học giả và thực tiễn đều nhấn mạnh "mục đích nhằm lật đổ chính quyền nhân dân" là dấu hiệu bắt buộc của tội danh này. Tuy nhiên, việc chứng minh mục đích này trong các vụ án thực tế, đặc biệt khi các đối tượng che giấu dưới chiêu bài "dân chủ, nhân quyền" , là một thách thức lớn đối với các cơ quan tố tụng. Tương tự, việc xác định rõ ràng "tổ chức" và "hoạt động đắc lực" trong bối cảnh các nhóm hoạt động trên mạng xã hội, thường không có cơ cấu rõ ràng hoặc hoạt động phân tán, cũng gây khó khăn. Luận văn của Phạm Thị Nhung cũng chỉ ra sự thiếu rõ ràng về định nghĩa "tổ chức tội phạm" hoặc "tổ chức nhằm lật đổ chính quyền nhân dân" trong các văn bản pháp luật.

Những thách thức này đòi hỏi các cơ quan tố tụng phải có năng lực nghiệp vụ cao, thu thập chứng cứ một cách toàn diện và chính xác để chứng minh ý định phạm tội và vai trò của từng cá nhân. Nếu không, có thể dẫn đến việc áp dụng pháp luật thiếu khách quan hoặc gây tranh cãi về tính công bằng của bản án. Sự mơ hồ trong định nghĩa có thể bị lợi dụng bởi cả bên buộc tội và bên bị buộc tội, làm phức tạp thêm quá trình xét xử và có thể ảnh hưởng đến niềm tin của công chúng vào hệ thống tư pháp.

9.3. Luận điểm về tính thời sự và sự cần thiết hoàn thiện pháp luật

Tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân có tính thời sự cao do các hoạt động chống phá của các thế lực thù địch và tổ chức phản động vẫn diễn ra liên tục, đặc biệt là trên không gian mạng. Các nghiên cứu học thuật đã đề xuất hoàn thiện pháp luật để nâng cao hiệu quả đấu tranh chống loại tội phạm này.

Một số đề xuất bao gồm: làm rõ hơn các định nghĩa pháp lý, đặc biệt là phân biệt mục tiêu "lật đổ" với mục tiêu "chống đối" trong các tội an ninh quốc gia khác; hoàn thiện khung hình phạt để tránh lạm dụng quyền lực; và xem xét bãi bỏ án tử hình cho tội danh này để phù hợp với xu hướng quốc tế. Những đề xuất này phản ánh nhu cầu điều chỉnh pháp luật để đáp ứng với sự biến đổi của các mối đe dọa và để đảm bảo tính công bằng, minh bạch trong quá trình tố tụng.

9.4. Những thách thức trong áp dụng thực tiễn và các quan điểm khác nhau

Thực tiễn áp dụng cho thấy các vụ án liên quan đến tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân có tính chất phức tạp, thường có sự chỉ đạo từ bên ngoài. Việc xử lý các vụ án xâm phạm an ninh quốc gia, đặc biệt là tội lật đổ chính quyền nhân dân, có thể tạo ra "dư luận trái chiều hoặc những phản ứng không tốt trong xã hội (nhất là dư luận của báo chí phản động ở nước ngoài)". Điều này đòi hỏi các cơ quan tố tụng phải vận dụng các quy định của pháp luật một cách linh hoạt và thận trọng, đồng thời cân nhắc yêu cầu chính trị, đảm bảo vừa xử lý được tội phạm, vừa tránh được các yếu tố chính trị nhạy cảm, làm ảnh hưởng đến an ninh. Các luận văn cũng chỉ ra rằng việc xử lý các vụ án này đòi hỏi sự "nắm vững chính sách của Đảng và Nhà nước".

Việc xử lý các vụ án lật đổ chính quyền nhân dân không chỉ là vấn đề pháp lý mà còn là vấn đề chính trị nhạy cảm, có thể gây ra "dư luận trái chiều" và "phản ứng không tốt" từ báo chí phản động nước ngoài. Điều này tạo áp lực lớn lên các cơ quan tố tụng, đòi hỏi họ phải cân bằng giữa việc thực thi pháp luật nghiêm minh và việc duy trì ổn định chính trị, xã hội. Điều này cho thấy rằng việc áp dụng Điều 109 không chỉ đơn thuần là diễn giải văn bản luật mà còn chịu ảnh hưởng bởi bối cảnh chính trị và xã hội. Sự "khách quan" của điều luật có thể bị thách thức bởi "tính thời sự" và "yêu cầu chính trị" trong từng giai đoạn. Điều này đặt ra câu hỏi về tính độc lập của tư pháp trong các vụ án an ninh quốc gia và sự cần thiết của các hướng dẫn rõ ràng hơn để đảm bảo tính minh bạch và công bằng, giảm thiểu khả năng bị lợi dụng cho mục đích chính trị.

10. Bối cảnh Chính trị - Xã hội và Tác động

10.1. Thay đổi chính sách hình sự của Việt Nam đối với các tội danh an ninh quốc gia trong thập kỷ qua

Chính sách hình sự của Việt Nam đối với các tội danh an ninh quốc gia trong thập kỷ qua đã thể hiện xu hướng vừa nhân đạo hóa vừa tăng cường phòng ngừa, thích nghi với các mối đe dọa mới.

Xu hướng nhân đạo hóa và phòng ngừa:

• Phi hình sự hóa tội "Hoạt động phỉ" (Điều 83 BLHS 1999): Tội danh này đã bị bãi bỏ trong BLHS 2015. Các hành vi liên quan, nếu xảy ra, sẽ được xét xử theo các tội danh khác như bạo loạn hoặc khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân, phản ánh sự tinh gọn và cập nhật của hệ thống pháp luật.
• Sửa tên tội danh và quy định rõ ràng hơn: Tội "Tuyên truyền chống Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam" (Điều 88 BLHS 1999) được đổi thành "Tội làm, tàng trữ, phát tán hoặc tuyên truyền thông tin, tài liệu, vật phẩm nhằm chống Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam" (Điều 117 BLHS 2015) với quy định chi tiết hơn về hành vi, giúp việc áp dụng luật được chính xác hơn trong bối cảnh thông tin số.
• Bổ sung tội danh mới: Điều 120 BLHS 2015 bổ sung "Tội tổ chức, cưỡng ép, xúi giục người khác trốn đi nước ngoài hoặc trốn ở lại nước ngoài nhằm chống chính quyền nhân dân", phản ánh sự gia tăng của các hoạt động chống phá từ bên ngoài và qua biên giới.
• Bổ sung cụm từ "tiềm lực quốc phòng, an ninh" vào Điều 108 (Tội phản bội Tổ quốc): Sự bổ sung này mở rộng phạm vi bảo vệ của điều luật, bao quát các hành vi gây nguy hại đến khả năng phòng thủ và an ninh tổng thể của quốc gia.
• Quy định hành vi chuẩn bị phạm tội và mức hình phạt rõ ràng: Mức hình phạt đối với hành vi chuẩn bị phạm tội được quy định rõ ràng trong từng điều luật của Chương này, cho phép can thiệp sớm hơn và phòng ngừa hiệu quả hơn.
• Chuyển đổi các quy định bằng chữ thành số: Việc này nâng cao tính minh bạch và chính xác của văn bản luật, giảm thiểu sự mơ hồ trong diễn giải.
• Bỏ hình phạt tử hình đối với 8 tội danh: Trong đó có một số tội an ninh quốc gia khác như Tội gián điệp (Điều 110) và Tội phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật (Điều 114). Mặc dù Điều 109 vẫn giữ án tử hình cho trường hợp nghiêm trọng nhất, xu hướng chung là giảm án tử hình, thể hiện cam kết của Việt Nam trong việc hài hòa hóa chính sách hình sự với các chuẩn mực quốc tế về nhân quyền.

Những thay đổi trong BLHS 2015, như việc phi hình sự hóa một số tội danh lỗi thời, bổ sung các tội danh mới liên quan đến hoạt động trên mạng và trốn đi nước ngoài, cùng với việc sửa đổi các điều luật để bao quát hơn các hành vi gây nguy hại tiềm lực quốc phòng, an ninh , cho thấy Nhà nước Việt Nam đang điều chỉnh pháp luật để đối phó hiệu quả hơn với các hình thức chống phá mới, đặc biệt là trên không gian mạng và từ các tổ chức lưu vong. Đồng thời, xu hướng thu hẹp án tử hình cũng phản ánh nỗ lực của Việt Nam trong việc hài hòa hóa chính sách hình sự với các chuẩn mực quốc tế về nhân quyền, dù vẫn duy trì sự nghiêm khắc đối với các tội danh đặc biệt nghiêm trọng. Sự điều chỉnh này cho thấy một cách tiếp cận linh hoạt và thực dụng trong việc bảo vệ an ninh quốc gia, vừa tăng cường khả năng phòng ngừa và chống lại các mối đe dọa đa dạng, vừa thể hiện cam kết của Việt Nam trong việc cải cách tư pháp và hội nhập quốc tế. Tuy nhiên, việc thực thi các điều luật mới này cần được giám sát chặt chẽ để đảm bảo không lạm dụng, đặc biệt là các điều luật có thể ảnh hưởng đến quyền tự do cá nhân.

10.2. Tác động của các vụ án "lật đổ chính quyền" đối với tình hình an ninh, trật tự xã hội

Thứ nhất, ảnh hưởng đến dư luận xã hội (trong nước và quốc tế): Việc khởi tố các vụ án xâm phạm an ninh quốc gia, đặc biệt là tội lật đổ chính quyền nhân dân, "sẽ tạo ra những dư luận trái chiều hoặc những phản ứng không tốt trong xã hội (nhất là dư luận của báo chí phản động ở nước ngoài)". Các hành vi phạm tội gây "mất uy tín của Đảng, Nhà nước và gây tâm lý hoang mang trong nhân dân". Các đối tượng phản động lưu vong và chống đối trong nước gia tăng hoạt động chống phá, đặc biệt nhằm vào các sự kiện chính trị quan trọng của đất nước, lợi dụng sơ hở để xuyên tạc, tung tin giả gây hoang mang dư luận. Các vụ án này thường bị các tổ chức quốc tế và truyền thông nước ngoài theo dõi sát sao, đôi khi dẫn đến những chỉ trích về tình hình nhân quyền và tự do ngôn luận tại Việt Nam.

Thứ hai, vai trò của truyền thông và mạng xã hội trong các vụ án này: Mạng xã hội được các đối tượng lợi dụng triệt để để thu thập, tuyên truyền, chia sẻ những bài viết không có căn cứ, xuyên tạc về tình hình kinh tế, chính trị, xã hội. Các tổ chức phản động sử dụng mạng xã hội để lôi kéo, hướng dẫn thành viên, và thực hiện các chiến dịch như "trưng cầu dân ý". Trong bối cảnh này, truyền thông chính thống của Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc thông tin, định hướng dư luận và vạch trần âm mưu của các thế lực thù địch.

Thứ ba, phản ứng của Nhà nước và các biện pháp phòng ngừa:Cơ quan An ninh điều tra các cấp đã xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, khởi tố nhiều vụ án và bị can phạm tội xâm phạm an ninh quốc gia. Các cơ quan chức năng đã nhiều lần mời các đối tượng làm việc, giáo dục, tạo cơ hội để họ từ bỏ hoạt động, nhưng một số vẫn ngoan cố. Bộ Công an đã xác định các tổ chức như “Chính phủ Quốc gia Việt Nam lâm thời” là tổ chức khủng bố và khuyến nghị người dân nâng cao cảnh giác, không nghe theo lời hứa hẹn, dụ dỗ, lôi kéo. Nhà nước cũng tăng cường các biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự để kịp thời ngăn chặn tội phạm.

Các vụ án cho thấy một cuộc chiến không chỉ trên mặt trận pháp lý mà còn trên mặt trận thông tin và nhận thức. Các tổ chức chống đối lợi dụng mạng xã hội để lan truyền thông tin sai lệch và lôi kéo người dân. Điều này trực tiếp gây ra "tâm lý hoang mang" và "mất uy tín" cho Nhà nước. Phản ứng của Nhà nước không chỉ là truy tố hình sự mà còn là nỗ lực giáo dục, cảnh báo công chúng , cho thấy tầm quan trọng của việc định hướng dư luận và xây dựng "sức đề kháng" trong xã hội. Tình hình an ninh quốc gia còn tiềm ẩn nhiều yếu tố phức tạp, đòi hỏi một chiến lược toàn diện, không chỉ dựa vào các biện pháp trấn áp mà còn phải chú trọng đến việc nâng cao dân trí, củng cố niềm tin của nhân dân vào chính quyền, và chủ động đấu tranh phản bác các luận điệu xuyên tạc trên không gian mạng. Sự thành công trong việc phòng, chống tội phạm này phụ thuộc vào khả năng của Nhà nước trong việc quản lý thông tin, giáo dục công dân, và giải quyết các vấn đề xã hội mà các thế lực thù địch có thể lợi dụng.

Kết luận và Khuyến nghị

Điều 109 BLHS 2015 là một công cụ pháp lý quan trọng, kế thừa các quy định trước đây nhưng đã có sự điều chỉnh để phù hợp với tình hình mới, đặc biệt là việc bổ sung trách nhiệm hình sự cho hành vi chuẩn bị phạm tội. Thực tiễn xét xử cho thấy tội danh này thường liên quan đến các tổ chức phản động lưu vong, lợi dụng mạng xã hội để tuyên truyền và lôi kéo, với mức hình phạt nghiêm khắc được áp dụng.

So sánh quốc tế chỉ ra sự đa dạng trong cách các quốc gia định nghĩa và xử lý các tội danh tương tự, phản ánh sự khác biệt giữa các hệ thống pháp luật và mức độ ưu tiên giữa an ninh và quyền tự do. Các quan điểm học thuật nhấn mạnh tầm quan trọng của việc làm rõ các dấu hiệu cấu thành tội phạm và tính nhạy cảm chính trị trong việc áp dụng điều luật. Bối cảnh chính trị - xã hội cho thấy sự thích nghi của chính sách hình sự Việt Nam với các mối đe dọa mới, đồng thời đối mặt với thách thức trong việc quản lý dư luận và thông tin.

Đánh giá tổng thể về Điều 109 BLHS 2015:  Điều 109 BLHS 2015 là một điều luật cần thiết và có tính răn đe cao trong việc bảo vệ an ninh quốc gia và chế độ chính trị của Việt Nam. Việc bổ sung quy định về hành vi chuẩn bị phạm tội cho thấy sự chủ động trong phòng ngừa các âm mưu lật đổ từ giai đoạn sớm. Tuy nhiên, sự thiếu vắng các văn bản hướng dẫn chi tiết về các dấu hiệu cấu thành tội phạm và tính nhạy cảm của các vụ án trên phương diện chính trị - xã hội là những thách thức lớn trong thực tiễn áp dụng. Điều này có thể dẫn đến những khó khăn trong việc đảm bảo tính thống nhất và khách quan trong xét xử, đồng thời tiềm ẩn rủi ro về việc diễn giải và áp dụng pháp luật một cách không nhất quán.

Khuyến nghị hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm: Để nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân, cần có các giải pháp đồng bộ từ hoàn thiện khung pháp lý đến nâng cao hiệu quả thực thi và tăng cường các biện pháp phòng ngừa xã hội.

Hoàn thiện khung pháp lý:

• Ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết: Cần có các Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hoặc Thông tư liên tịch của các cơ quan tố tụng trung ương để hướng dẫn cụ thể, rõ ràng các dấu hiệu cấu thành tội phạm của Điều 109. Đặc biệt, cần làm rõ các khái niệm như "tổ chức", "hoạt động đắc lực", "hậu quả nghiêm trọng" trong bối cảnh các hoạt động trên không gian mạng và các hình thức chống phá mới. Việc này sẽ giúp đảm bảo tính thống nhất, khách quan và công bằng trong xét xử, giảm thiểu sự tùy tiện trong áp dụng pháp luật.
• Nghiên cứu tính tương thích với các chuẩn mực quốc tế: Tiếp tục nghiên cứu, rà soát các quy định của Điều 109 và các tội danh an ninh quốc gia khác để đảm bảo tính tương thích với các công ước quốc tế về nhân quyền mà Việt Nam là thành viên, đặc biệt là về quyền tự do ngôn luận và hội họp. Điều này nhằm tránh những chỉ trích không đáng có từ cộng đồng quốc tế và củng cố vị thế pháp lý của Việt Nam trên trường quốc tế.

Nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật:

• Đào tạo chuyên sâu cho cán bộ tố tụng: Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ chuyên sâu cho điều tra viên, kiểm sát viên, thẩm phán về các tội xâm phạm an ninh quốc gia. Đặc biệt chú trọng kỹ năng thu thập, phân tích chứng cứ điện tử và chứng minh yếu tố chủ quan (mục đích) của tội phạm trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh chóng.
• Tăng cường phối hợp liên ngành: Nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan an ninh, điều tra, viện kiểm sát và tòa án trong việc phát hiện, điều tra, truy tố và xét xử các vụ án an ninh quốc gia. Sự phối hợp chặt chẽ này sẽ đảm bảo xử lý kịp thời, nghiêm minh và đúng pháp luật, đồng thời tránh bỏ lọt tội phạm và oan sai.

Biện pháp phòng ngừa xã hội:

• Nâng cao nhận thức pháp luật và tinh thần cảnh giác: Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật trong nhân dân, đặc biệt là về các tội xâm phạm an ninh quốc gia và âm mưu, thủ đoạn của các thế lực thù địch. Điều này nhằm nâng cao ý thức cảnh giác và khả năng "miễn dịch" của người dân trước các thông tin xuyên tạc, kích động, giúp họ nhận diện và tránh xa các hoạt động vi phạm pháp luật.
• Quản lý chặt chẽ không gian mạng: Tăng cường các biện pháp quản lý nhà nước đối với không gian mạng, kịp thời phát hiện và xử lý các hành vi lợi dụng Internet để tuyên truyền chống phá Nhà nước. Đồng thời, cần phát triển các kênh thông tin chính thống, đáng tin cậy để định hướng dư luận xã hội, cung cấp thông tin chính xác và đầy đủ, chống lại các luận điệu sai trái.
• Giải quyết triệt để các vấn đề xã hội: Tiếp tục thực hiện tốt các chính sách phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân, đặc biệt là các nhóm yếu thế, dân tộc thiểu số, tôn giáo. Việc này nhằm loại bỏ các nguyên nhân và điều kiện mà các thế lực thù địch có thể lợi dụng để lôi kéo, kích động, từ đó củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và nền tảng chính trị - xã hội vững chắc.