Mục lục bài viết

1. Văn học dân gian là gì và vai trò trong nền văn hóa dân tộc

Văn học dân gian là những sáng tác nghệ thuật ngôn từ được hình thành, lưu truyền và phát triển chủ yếu bằng phương thức truyền miệng trong đời sống cộng đồng. Đây là thành quả sáng tạo của nhân dân qua nhiều thế hệ, gắn chặt với quá trình lao động, sinh hoạt, tín ngưỡng, phong tục và lịch sử của dân tộc.

Khác với văn học viết thường gắn với một tác giả và văn bản tương đối ổn định, văn học dân gian mang tính tập thể và có khả năng biến đổi trong quá trình lưu truyền. Một câu chuyện, bài ca hay lời hát có thể được nhiều thế hệ tiếp nhận, bổ sung, điều chỉnh, từ đó hình thành những dị bản khác nhau.

Một đặc điểm quan trọng khác là tính nguyên hợp. Văn học dân gian không chỉ tồn tại dưới dạng lời nói hay câu chữ mà thường kết hợp với âm nhạc, vũ đạo, nghi lễ, tín ngưỡng, phong tục và các hình thức diễn xướng cộng đồng. Chẳng hạn, một bài dân ca không thể được cảm nhận đầy đủ nếu hoàn toàn tách lời ca khỏi giai điệu và môi trường diễn xướng của nó.

 

1.1. Văn học dân gian là nơi lưu giữ ký ức của cộng đồng

Trước khi chữ viết phát triển rộng rãi, những câu chuyện, lời ca, tục ngữ, truyền thuyết và sử thi đã trở thành phương tiện để cộng đồng ghi nhớ quá khứ.

Những tác phẩm ấy không ghi lại lịch sử theo cách liệt kê niên đại, sự kiện mà phản ánh cách nhân dân hình dung, lý giải và ghi nhớ quá khứ.

Qua thần thoại, con người lý giải nguồn gốc thế giới và các hiện tượng tự nhiên.

Qua truyền thuyết, cộng đồng lưu giữ ký ức về quá trình dựng nước, giữ nước và những nhân vật có công với cộng đồng.

Qua tục ngữ, kinh nghiệm sản xuất và ứng xử được cô đọng thành những câu nói ngắn gọn, dễ nhớ.

Qua ca dao, đời sống tình cảm, tâm tư và khát vọng của con người được lưu giữ từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Vì vậy, văn học dân gian có thể được xem như một dạng "bộ nhớ" văn hóa của cộng đồng.

 

1.2. Văn học dân gian góp phần bảo tồn bản sắc dân tộc

Văn học dân gian gắn bó mật thiết với tiếng nói, phong tục, tín ngưỡng và cách cảm nhận thế giới của mỗi cộng đồng.

Những hình ảnh quen thuộc như cây đa, bến nước, con đò, dòng sông, cánh cò, trầu cau hay lũy tre không đơn thuần là hình ảnh của đời sống mà dần trở thành những biểu tượng văn hóa giàu sức gợi.

Thông qua việc kể chuyện, hát dân ca, đọc ca dao, sử dụng tục ngữ trong giao tiếp, các thế hệ vừa tiếp nhận ngôn ngữ vừa tiếp nhận những quan niệm sống, chuẩn mực đạo đức và cách ứng xử đã được cộng đồng tích lũy.

 

1.3. Văn học dân gian là nền tảng quan trọng của văn học viết

Kho tàng dân gian còn cung cấp một nguồn chất liệu phong phú cho văn học viết.

Thể thơ lục bát, các mô-típ truyện kể, hệ thống biểu tượng, cách ví von, ngôn ngữ giàu nhạc tính và tinh thần nhân đạo của văn học dân gian đã được nhiều thế hệ nhà văn, nhà thơ tiếp nhận và sáng tạo lại.

Bởi vậy, văn học dân gian không chỉ thuộc về quá khứ. Đây còn là một mạch nguồn liên tục nuôi dưỡng văn hóa và văn học dân tộc.

 

2. Phân tích các giá trị cơ bản của văn học dân gian Việt Nam

Giá trị của văn học dân gian Việt Nam có thể được nhìn nhận trên nhiều phương diện, trong đó nổi bật là giá trị nhận thức và lịch sử, giá trị giáo dục cùng giá trị thẩm mỹ.

 

2.1. Giá trị nhận thức và lịch sử

Trước hết, văn học dân gian chứa đựng cách con người thời xưa nhận thức về tự nhiên, xã hội và chính bản thân mình.

Khi khoa học chưa phát triển, những hiện tượng như nguồn gốc trời đất, lũ lụt, giông bão hay sự hình thành núi sông thường được lý giải thông qua trí tưởng tượng.

Vì vậy, thần thoại không chỉ hấp dẫn bởi những yếu tố kỳ ảo mà còn phản ánh những câu hỏi lớn của con người thời cổ:

Thế giới được hình thành như thế nào?

Con người xuất hiện từ đâu?

Vì sao có núi, sông, biển cả?

Con người phải làm gì để thích nghi và chiến thắng thiên nhiên?

Ở phương diện đời sống thực tế, tục ngữ lại lưu giữ lượng tri thức thực nghiệm phong phú về thời tiết, sản xuất, mùa vụ, quan hệ gia đình và cách ứng xử xã hội.

Văn học dân gian đồng thời phản ánh lịch sử thông qua tâm thức của cộng đồng. Truyền thuyết, sử thi và vè lịch sử lưu giữ ký ức về những cuộc đấu tranh chống thiên tai, ngoại xâm, quá trình xây dựng cộng đồng và những xung đột trong xã hội.

Do đó, khi nghiên cứu văn học dân gian, người đọc không chỉ tìm thấy câu chuyện mà còn có thể nhận biết cách những thế hệ trước nhìn nhận thế giới và lịch sử của mình.

 

2.2. Giá trị giáo dục và đạo đức

Văn học dân gian là một phương tiện giáo dục truyền thống đặc biệt gần gũi.

Những bài học về lòng yêu nước, tình yêu quê hương, lòng biết ơn, tinh thần đoàn kết, lòng nhân ái, sự thủy chung, ý thức giữ gìn danh dự và khát vọng sống công bằng được truyền tải thông qua các câu chuyện và lời ca.

Điểm đáng chú ý là sự giáo dục ấy thường không tồn tại dưới hình thức những lời giảng giải khô cứng.

Truyện cổ tích tạo ra xung đột giữa thiện và ác.

Truyện cười sử dụng tiếng cười để phê phán những thói hư tật xấu.

Truyện ngụ ngôn gửi bài học ứng xử thông qua những tình huống giàu tính biểu tượng.

Ca dao truyền tải tình cảm và đạo lý bằng ngôn ngữ giàu cảm xúc.

Tục ngữ cô đọng kinh nghiệm thành những lời ngắn gọn, dễ nhớ và dễ vận dụng.

Nhờ đó, những bài học đạo đức được tiếp nhận một cách tự nhiên trong đời sống cộng đồng.

 

2.3. Giá trị thẩm mỹ và nghệ thuật

Văn học dân gian còn thể hiện khả năng sáng tạo nghệ thuật phong phú của nhân dân.

Ngôn ngữ dân gian thường giản dị nhưng cô đọng và giàu hình ảnh. Những sự vật quen thuộc của đời sống như con cò, dòng sông, bến nước, trầu cau hay cánh đồng được đưa vào tác phẩm và trở thành phương tiện diễn tả những tình cảm, tâm trạng sâu sắc.

Các biện pháp nghệ thuật như so sánh, ẩn dụ, hoán dụ, điệp từ, điệp ngữ và phóng đại được sử dụng linh hoạt.

Thể thơ lục bát và song thất lục bát có nhịp điệu mềm mại, giàu nhạc tính và đặc biệt phù hợp với hình thức truyền miệng.

Truyện kể dân gian lại sử dụng nhiều mô-típ, kiểu nhân vật và công thức kể chuyện quen thuộc. Chính tính ổn định ấy giúp người nghe dễ ghi nhớ, trong khi khả năng biến đổi của người kể lại khiến mỗi lần diễn xướng vẫn có thể tạo ra sắc thái mới.

Có thể khái quát ba giá trị cơ bản như sau:

  • Giá trị nhận thức - lịch sử: giúp con người nhận thức tự nhiên, xã hội, lịch sử và lưu giữ kinh nghiệm sống.
  • Giá trị giáo dục - đạo đức: bồi dưỡng tình cảm, nhân cách, truyền thống và khát vọng công lý.
  • Giá trị thẩm mỹ - nghệ thuật: tạo nên vẻ đẹp của ngôn ngữ, hình tượng, nhịp điệu và phương thức biểu đạt dân gian.

Ba phương diện này không tồn tại tách biệt mà thường hòa quyện trong cùng một tác phẩm.

 

3. Làm sáng tỏ giá trị văn học dân gian qua các tác phẩm tiêu biểu

Muốn hiểu đầy đủ giá trị của văn học dân gian, cần đặt những nhận định khái quát vào từng tác phẩm và thể loại cụ thể.

 

3.1. Thần Trụ Trời và khát vọng lý giải nguồn gốc thế giới

Thần Trụ Trời thể hiện rõ giá trị nhận thức của thần thoại.

Qua trí tưởng tượng kỳ vĩ, người xưa hình dung một vị thần khổng lồ thực hiện công việc kiến tạo thế giới. Cách lý giải ấy tuy mang màu sắc huyền thoại nhưng cho thấy nhu cầu nhận thức rất tự nhiên của con người trước những câu hỏi về nguồn gốc trời đất.

Hình tượng vị thần thực hiện những công việc mang dáng dấp lao động cũng phản ánh cách con người lấy chính hoạt động lao động quen thuộc của mình để hình dung quá trình kiến tạo vũ trụ.

Qua đó, thần thoại vừa cho thấy trí tưởng tượng phong phú vừa phản ánh nhận thức sơ khai của con người về tự nhiên.

 

3.2. Sơn Tinh - Thủy Tinh và kinh nghiệm ứng phó với thiên nhiên

Cuộc giao tranh giữa Sơn Tinh và Thủy Tinh có thể được nhìn nhận vượt ra ngoài câu chuyện kén rể.

Đằng sau những chi tiết kỳ ảo là ký ức về thiên tai, lũ lụt và quá trình con người tìm cách ứng phó với môi trường tự nhiên.

Việc Sơn Tinh nâng núi để chống lại nước dâng thể hiện ước mơ chế ngự thiên nhiên và tinh thần bền bỉ của cộng đồng cư dân.

Tác phẩm vì vậy vừa chứa đựng cách lý giải dân gian về hiện tượng lũ lụt vừa thể hiện niềm tin vào sức mạnh con người.

 

3.3. Thánh Gióng và sức mạnh cộng đồng trong công cuộc giữ nước

Thánh Gióng là hình tượng tiêu biểu cho truyền thống yêu nước và ý thức cộng đồng.

Một cậu bé bình thường bỗng lớn nhanh khi đất nước có giặc. Đặc biệt, sức mạnh của Gióng không tồn tại tách biệt khỏi nhân dân. Gióng lớn lên nhờ sự đóng góp của cộng đồng và chiến đấu bằng những gì gắn với đời sống của quê hương.

Vì vậy, người anh hùng trong truyền thuyết không chỉ đại diện cho sức mạnh cá nhân mà còn kết tinh sức mạnh của cả cộng đồng khi đất nước đứng trước nguy cơ ngoại xâm.

Qua hình tượng này, văn học dân gian góp phần nuôi dưỡng lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết và ý thức trách nhiệm đối với cộng đồng.

 

3.4. Sử thi Đăm Săn và khát vọng của cộng đồng

Sử thi Đăm Săn tái hiện một thế giới rộng lớn với những cuộc chiến, lễ hội và sinh hoạt cộng đồng.

Nhân vật Đăm Săn được xây dựng với tầm vóc phi thường. Những chiến công của người tù trưởng không chỉ mang ý nghĩa cá nhân mà gắn với sức mạnh, danh dự và sự phát triển của cộng đồng.

Nghệ thuật phóng đại, so sánh và miêu tả kỳ vĩ giúp nhân vật mang tầm vóc sử thi.

Qua đó, tác phẩm phản ánh đời sống, khát vọng tự do, tinh thần chinh phục và quan niệm về người anh hùng của cộng đồng Ê-đê.

 

3.5. Tấm Cám và khát vọng công lý

Tấm Cám thể hiện rõ khát vọng công lý của người lao động trong truyện cổ tích.

Tấm ban đầu là một cô gái mồ côi chịu nhiều bất công. Trải qua nhiều lần bị hãm hại, nhân vật liên tục hóa thân và trở lại với sự sống.

Chuỗi hóa thân ấy làm nổi bật sức sống bền bỉ của nhân vật, đồng thời thể hiện niềm tin của dân gian rằng cái thiện dù bị vùi dập vẫn có khả năng tồn tại và chiến thắng.

Tác phẩm cũng cho thấy khát vọng rất mạnh mẽ về một trật tự công bằng, nơi người lương thiện được hưởng hạnh phúc và cái ác phải chịu hậu quả.

 

3.6. Ca dao và vẻ đẹp tâm hồn con người Việt Nam

Nếu thần thoại, truyền thuyết và sử thi thường hướng tới những vấn đề lớn của cộng đồng thì ca dao lại đi sâu vào đời sống tình cảm.

Qua ca dao, những tâm trạng khó diễn đạt trong đời sống thường ngày được cất thành lời: nỗi nhớ, tình yêu, lòng thủy chung, nỗi đau thân phận, tình cảm gia đình và tình yêu quê hương.

Đặc biệt, hình ảnh thiên nhiên trong ca dao thường không chỉ dùng để miêu tả cảnh vật mà còn gắn với tâm trạng con người.

Con cò, bến nước, con thuyền, dòng sông, cây đa hay cánh đồng nhờ vậy trở thành những hình tượng mang ý nghĩa biểu cảm và văn hóa.

 

3.7. Tục ngữ và kho tri thức thực hành của nhân dân

Tục ngữ cho thấy khả năng quan sát và khái quát kinh nghiệm của nhân dân.

Những câu nói ngắn gọn có thể chứa đựng kinh nghiệm về sản xuất, thời tiết, ứng xử, đạo đức và quan hệ cộng đồng.

Điểm đặc biệt nằm ở khả năng cô đọng. Một kinh nghiệm được tích lũy trong thời gian dài có thể được chuyển thành một câu ngắn, có vần, có nhịp, thuận tiện cho việc ghi nhớ và truyền lại.

Nhờ đó, tục ngữ vừa có giá trị nhận thức vừa có chức năng hướng dẫn thực hành trong đời sống.

 

4. Chức năng của văn học dân gian trong đời sống xã hội

Văn học dân gian không chỉ được sáng tạo để thưởng thức. Trong môi trường truyền thống, nó tham gia trực tiếp vào nhiều hoạt động của cộng đồng.

 

4.1. Chức năng nhận thức

Văn học dân gian giúp con người giải thích thế giới và tích lũy kinh nghiệm.

Từ thần thoại lý giải nguồn gốc vũ trụ đến tục ngữ đúc kết kinh nghiệm sản xuất, mỗi thể loại đều góp phần tạo nên kho tri thức dân gian được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

 

4.2. Chức năng giáo dục

Thông qua truyện kể, câu hát và lời răn dạy, cộng đồng truyền lại những quan niệm về đúng - sai, thiện - ác, danh dự, trách nhiệm và cách ứng xử.

Trẻ em có thể tiếp nhận những bài học đầu tiên về tình cảm gia đình, quê hương và cách đối nhân xử thế từ lời ru, truyện cổ hay những câu tục ngữ được nghe trong đời sống hằng ngày.

 

4.3. Chức năng phục vụ lao động và sinh hoạt

Trong đời sống truyền thống, một số hình thức văn học dân gian gắn trực tiếp với lao động.

Hò chèo thuyền, hò kéo gỗ, hò giã gạo vừa tạo không khí vừa giúp điều hòa nhịp điệu của hoạt động tập thể.

Lời ru vừa giúp trẻ ngủ vừa truyền tải ngôn ngữ, tình cảm gia đình và những hình ảnh đầu tiên về quê hương.

Điều đó cho thấy nghệ thuật dân gian không đứng ngoài đời sống mà được hình thành ngay trong đời sống.

 

4.4. Chức năng nghi lễ và tín ngưỡng

Một số hình thức văn học dân gian chỉ có thể được hiểu đầy đủ khi đặt trong không gian tín ngưỡng và nghi lễ.

Lời Then của người Tày, Nùng hay lời Mo của người Mường chẳng hạn, vừa có giá trị ngôn từ vừa là thành tố của những hoạt động nghi lễ cụ thể.

Trong những trường hợp này, lời ca, âm nhạc, người thực hành nghi lễ và cộng đồng tham dự tạo thành một chỉnh thể.

 

4.5. Chức năng cố kết cộng đồng

Các lễ hội, hoạt động hát giao duyên, diễn xướng và kể chuyện tạo ra không gian để các thành viên trong cộng đồng cùng tham gia và chia sẻ những giá trị chung.

Người nghe không hoàn toàn thụ động mà có thể đối đáp, hưởng ứng, ghi nhớ rồi tiếp tục truyền lại tác phẩm.

Chính cơ chế tham gia tập thể ấy góp phần tạo nên sức sống bền bỉ của văn học dân gian.

 

4.6. Chức năng giải trí và cân bằng đời sống tinh thần

Truyện cười, những màn diễn dân gian hay các hình thức sinh hoạt văn nghệ giúp con người giải tỏa sự mệt nhọc sau lao động.

Tiếng cười dân gian không chỉ tạo niềm vui mà còn có thể phê phán thói xấu, những nghịch lý và bất công trong đời sống.

Bởi vậy, giải trí trong văn học dân gian thường đi cùng nhận thức và giáo dục.

 

4.7. Chức năng cung cấp chất liệu cho sáng tạo hiện đại

Văn học dân gian tiếp tục hiện diện trong văn học và nghệ thuật hiện đại thông qua các mô-típ, hình tượng, phong tục, ngôn ngữ và tư tưởng được tiếp nhận, biến đổi.

Mặt đường khát vọng của Nguyễn Khoa Điềm là một trường hợp tiêu biểu. Những chất liệu như phong tục ăn trầu, truyền thuyết đánh giặc, hình ảnh tre và nhiều yếu tố quen thuộc của đời sống dân gian được tái tạo trong một hệ thống tư tưởng nghệ thuật mới.

Điều đó cho thấy văn học dân gian không phải một di sản bất động của quá khứ mà tiếp tục trở thành nguồn chất liệu cho sáng tạo văn hóa.

 

5. Những lưu ý khi nghiên cứu và tiếp cận văn học dân gian

Để hiểu đúng văn học dân gian, người nghiên cứu không nên áp dụng hoàn toàn phương pháp đọc văn học viết. Cần chú ý đến môi trường tồn tại đặc thù của loại hình này.

 

5.1. Không tách tác phẩm khỏi môi trường diễn xướng

Một văn bản dân gian được in trong sách chỉ lưu giữ phần ngôn từ.

Trong thực tế, tác phẩm có thể gắn với giọng kể, giai điệu, cử chỉ, âm nhạc, nghi lễ, không gian biểu diễn và sự tham gia của người nghe.

Do đó, khi tìm hiểu dân ca, lời Then, lời Mo hay các hình thức diễn xướng khác, không nên chỉ phân tích câu chữ mà bỏ qua môi trường văn hóa đã tạo ra tác phẩm.

 

5.2. Tôn trọng tính tập thể

Không nên tìm kiếm "tác giả duy nhất" của một tác phẩm dân gian theo cách nghiên cứu văn học viết.

Một cá nhân có thể khởi tạo một câu hát hoặc câu chuyện, nhưng trong quá trình truyền miệng, cộng đồng tiếp tục lựa chọn, bổ sung và biến đổi nó.

Vì vậy, dấu ấn tập thể là một thuộc tính quan trọng của sáng tác dân gian.

 

5.3. Không coi dị bản là những bản sai

Một truyện cổ, bài ca hay câu tục ngữ có thể tồn tại dưới nhiều phiên bản ở những địa phương khác nhau.

Đó là kết quả tự nhiên của phương thức truyền miệng.

Mỗi dị bản có thể phản ánh đặc điểm văn hóa, ngôn ngữ, tâm lý và nhu cầu thẩm mỹ của một cộng đồng nhất định. Vì vậy, không nên tùy tiện chọn một phiên bản làm bản duy nhất rồi xem những phiên bản khác là sai lệch.

 

5.4. Tránh dùng hoàn toàn chuẩn mực hiện đại để phán xét tác phẩm cổ

Tác phẩm dân gian ra đời trong những hoàn cảnh lịch sử và hệ thống quan niệm khác với hiện nay.

Vì vậy, một hành động hay mô-típ khiến người đọc hiện đại cảm thấy khó chấp nhận vẫn cần được đặt vào thế giới quan và quan niệm công lý của cộng đồng đã tạo ra tác phẩm.

Đoạn kết Tấm Cám là trường hợp điển hình. Nếu chỉ dùng chuẩn mực đạo đức hiện đại để đánh giá, người đọc rất dễ tập trung vào mức độ quyết liệt của sự trừng phạt mà bỏ qua quan niệm dân gian về xung đột thiện - ác, sự bồi hoàn và khát vọng tiêu diệt cái ác.

Điều cần thiết không phải là buộc người đọc hiện đại phải đồng tình với mọi hành động của nhân vật, mà là hiểu vì sao mô-típ ấy có thể hình thành và tồn tại trong môi trường văn hóa của nó.

 

5.5. Cần phân biệt lịch sử với ký ức dân gian về lịch sử

Truyền thuyết có thể gắn với nhân vật và sự kiện lịch sử nhưng không đồng nghĩa với một bản ghi chép lịch sử chính xác theo nghĩa hiện đại.

Những yếu tố phóng đại, thần kỳ và tưởng tượng thể hiện cách cộng đồng ghi nhớ, lý tưởng hóa và giải thích quá khứ.

Vì vậy, khi tìm hiểu Thánh Gióng, Sơn Tinh - Thủy Tinh hay các truyền thuyết khác, cần phân biệt giữa giá trị lịch sử của sự kiện với giá trị của tâm thức và ký ức cộng đồng được gửi gắm trong tác phẩm.

 

5.6. Cần tiếp cận văn học dân gian bằng nhiều góc nhìn

Do mang tính nguyên hợp, một tác phẩm dân gian có thể đồng thời liên quan đến văn học, lịch sử, tín ngưỡng, phong tục, xã hội và đời sống cộng đồng.

Chỉ phân tích ngôn từ đôi khi chưa đủ để lý giải toàn bộ ý nghĩa.

Vì vậy, việc kết hợp kiến thức văn học với dân tộc học, nhân học văn hóa, khảo cổ học, xã hội học và nghiên cứu tín ngưỡng có thể giúp người đọc hiểu đầy đủ hơn bối cảnh hình thành cũng như chức năng của tác phẩm.

 

5.7. Không chỉ hỏi "tác phẩm nói gì" mà cần hỏi "tác phẩm được sử dụng như thế nào"

Đây là điểm đặc biệt quan trọng khi tiếp cận văn học dân gian.

Bên cạnh nội dung, cần chú ý:

  • Ai là người kể, hát hoặc trình diễn?
  • Tác phẩm được trình diễn trong hoàn cảnh nào?
  • Người nghe có tham gia đối đáp hay không?
  • Tác phẩm gắn với lao động, lễ hội, tín ngưỡng hay sinh hoạt gia đình?
  • Vì sao cộng đồng tiếp tục lưu truyền tác phẩm qua nhiều thế hệ?

Khi trả lời được những câu hỏi này, người nghiên cứu sẽ thấy văn học dân gian không chỉ là những văn bản cổ được lưu lại trong sách mà là một bộ phận sống động của đời sống văn hóa.

Tóm lại, văn học dân gian vừa là kho lưu giữ tri thức, ký ức lịch sử và kinh nghiệm sống, vừa là phương tiện giáo dục, giải trí, cố kết cộng đồng và sáng tạo nghệ thuật. Giá trị lớn nhất của văn học dân gian nằm ở khả năng lưu giữ tiếng nói, tâm hồn và cách nhìn thế giới của nhân dân qua nhiều thế hệ, đồng thời tiếp tục cung cấp chất liệu cho văn hóa và nghệ thuật trong đời sống hiện đại.

Quý bạn đọc cũng có thể tham khảo thêm: