1. Tổng quan các nguyên tắc và nội dung đa lĩnh vực
Chương này sẽ đề cập đến những cách thức khác nhau mà các nhà lập hiến sử dụng để thiết lập và phát triển một số nguyên tắc hiến định. Nội dung của chương cũng bao gồm mối quan hệ giữa các nguyên tắc với nội hàm của hiến pháp cũng như cách hiến pháp vận hành. Chương sẽ nghiên cứu xem các nguyên tắc này được phát triển như thế nào, thông qua thương lượng và được thể hiện trực tiếp trong hiến pháp, hay là chúng được làm nổi rõ về sau từ văn bản, cấu trúc và việc áp dụng hiến pháp. Hơn thế, chương sách này còn nhìn nhận xem các nguyên tắc hiến pháp này có thể định hướng cho các chính sách của chính phủ hoặc hỗ trợ việc thiết lập một số quyền hoặc cấu trúc pháp lý căn bản như thế nào. Cuối cùng, nội dung của chương sẽ đề cập đến một số nội dung liên quan đến nhiều lĩnh vực thường thấy trong sự phát triển của hiến pháp. Sáu nội dung đó là: quản trị dân chủ, pháp quyền, điều hòa tính đa dạng, bình đẳng giới, tôn giáo và các nguyên tắc trong luật quốc tế. Qua việc bàn luận ngắn gọn về cách thức hiến pháp ghi nhận những khái niệm này, chương sách đánh giá xem các lực lượng và xu thế trong một quốc gia có thể ảnh hưởng như thế nào đến định dạng và ý nghĩa của các nguyên tắc và điều khoản hiến pháp liên quan. Nó đưa ra các ví dụ về nguyên tắc hiến pháp trong các hiến pháp và quá trình xây dựng hiến pháp khác nhau như là các ví dụ, chứ không phải nhất thiết là các khuyến nghị. Nhà lập hiến cần tiếp tục tìm hiểu hiến pháp và bối cảnh của những ví dụ cụ thể, và lưu ý rằng các điều khoản được vận dụng khác nhau trong các hoàn cảnh khác nhau nên không thể sao chép từ hiến pháp này sang hiến pháp khác mà không có sự cân nhắc cẩn trọng.
2. Các ý tưởng chính
Một văn bản hiến pháp chứa đựng một số tiêu chuẩn tinh thần và đạo đức, các giá trị dưới hình thức các nguyên tắc hiến pháp, thường được thể hiện trực tiếp hoặc trong nhiều trường hợp có được nhờ hoạt động giải thích hiến pháp của tòa án. Các nguyên tắc hiến pháp có thể đề ra các quy tắc có tính chất bắt buộc chung hoặc được hiểu như là các tiêu chuẩn có tính khát vọng cao nhất cần đạt được. Hiến pháp là văn bản pháp lý được soạn thảo, thực thi, giải thích và công nhận theo các nguyên tắc được thể hiện trực tiếp hoặc gián tiếp. Chương này sẽ bàn về các nguyên tắc được minh thị trong hiến pháp hoặc được hỗ trợ. phát triển từ hiến pháp. Tuy nhiên, các giá trị xã hội từ các nguồn khác nhau, ví dụ như các quy phạm tôn giáo hoặc văn hóa và các giá trị của luật quốc tế, cũng có thể ảnh hưởng đến việc áp dụng hiến pháp, bất kể những giá trị đó có được ghi nhận trong hiến pháp hay không. Những người soạn thảo có thể ghi nhận các nguyên tắc hiến pháp một cách trực tiếp trong văn bản hiến pháp. Các nguyên tắc này cũng có thể được ngụ ý hoặc đúc rút từ cấu trúc hoặc sự tương tác giữa các điều khoản. Những lựa chọn chính trị và các cuộc thương lượng trong quá trình xây dựng hiến pháp thường xác định liệu các nguyên tắc trên có được ghi nhận trực tiếp hay không. Trong hoàn cảnh xung đột nghiêm trọng, những thỏa thuận về các giá trị chung giữa các cá nhân hoặc nhóm từng trải qua bạo lực, tình trạng vô pháp luật và các vi phạm về quyền con người trở nên khó khăn hơn. Trong một số trường hợp, khi hiến pháp đã được thực thi, các nguyên tắc hiến pháp được đề cao như là nền tảng ngay cả khi người soạn thảo không chủ đích như vậy. Các nguyên tắc hiến pháp có thể thể hiện ở một số điều khoản cụ thể và các cam kết trong hiến pháp, cũng như cách hiểu truyển thống và các quy phạm của luật quốc tế. Các nguyên tắc của hiến pháp được hiểu là những giá trị chung cho tất cả, và vì vậy tạo nên một khung tổng quan để điều hòa sự khác biệt trong xã hội, ngay cả khi có sự phân hóa sâu sắc. Khi không thể có sự thống nhất về một số điều khoản cụ thể, nhà lập hiến có thể đồng ý về những nguyên tắc chung nhất, với hi vọng rằng các thẩm phán hoặc cơ quan lập pháp sẽ phát triển nó đầy đủ hơn. Ví dụ, các bên có thể cùng cam kết về sự bình đẳng nhưng không đồng ý về câu chữ trong các điều khoản cụ thể thể hiện tính bình đẳng. Tuy nhiên, sự thỏa thuận về các nguyên tắc đã là một thành tựu lớn. Tại các quốc gia chịu ảnh hưởng của xung đột, thất bại trong việc thống nhất về các giá trị và các nguyên tắc chung thường làm cho việc xây dựng hiến pháp trở thành một quá trình chia sẽ hơn là thống nhất. Nhiều nguyên tắc hiến pháp liên quan đến địa vị hiến định của bản sắc. Đa dân tộc, đa sắc tộc, đa tôn giáo, đa văn hóa… là các cụm từ thường thấy trong hiến pháp của một quốc gia có nhiều thành phần. Các cụm từ này cho thấy các khái niệm khác nhau trong mối quan hệ giữa các nhóm và nhà nước. Vấn đề về bản sắc cũng được đặt ra trong mối quan hệ của hiến pháp với tôn giáo cũng như cách đề cập đến bình đẳng giới.
3. Vai trò của các nguyên tắc hiến pháp
Mỗi bản hiến pháp là một tập hợp các nguyên tắc giải thích mục tiêu và các quy tắc nền tảng và giúp có được cách hiểu tổng thể hiến pháp. Các nguyên tắc này thường bắt nguồn từ kinh nghiệm lịch sử của quốc gia đó, thể hiện các giá trị được tôn trọng rộng rãi trong nhân dân. Các nguyên tắc có thể thể hiện và bao gồm các tiêu chuẩn quốc tế và khu vực hoặc theo nghĩa bắt buộc hoặc nghĩa mong muốn. Các nguyên tắc khác thường đề cập đến những vấn đề mà quốc gia đang gặp phải. Một số khác xuất phát từ thực tế xung đột và mong muốn thiết lập hòa bình.
4. Các giá trị nội tại
Một cách tổng quan, các nguyên tắc được ghi nhận trong hiến pháp được coi là khái niệm về mục đích và mục tiêu của chính phủ. Các nguyên tắc trong hiến pháp có thể phản ảnh hệ tư tưởng hoặc đặc trưng của nhà nước. Như vậy, ở mức độ căn bản nhất, các nguyên tắc được coi là biểu tượng nội tại, cũng như sự cam kết của xã hội với một ý tưởng, giá trị hoặc một cách sống nào đó. Tương tự vậy, các nguyên tắc được sử dụng vì mục tiêu giáo dục. Đông đảo người dân và các thể chế chính phủ khác cũng sẽ hiểu về mục tiêu của hiến pháp và chính phủ. Là sự phát triển và biểu tượng của các giá trị chung, các nguyên tắc trong hiến pháp có thể góp phần tạo nên tinh thần thống nhất. Hơn nữa, các nguyên tắc khi tuyên bố rõ ràng về mục tiêu và ưu tiên của hiến pháp, có thể làm tăng niềm tin của người dân vào những cam kết trong hiến pháp, một yếu tố đặc biệt quan trong để thực thi hiến pháp thành công.
5. Tạo sự đồng thuận
Các nguyên tắc của hiến pháp có thể giúp thống nhất một xã hội đa tầng đa cấp với những lợi ích trái chiều nhau. Chúng giúp cho các bên có thể tìm kiếm tiếng nói chung trong một cuộc xung đột bằng cách cụ thể hóa các giá trị chung hoặc thể hiện tinh thần của hiến pháp ở mức độ phổ quát mà các nhóm đều cảm thấy chấp nhận được. Các nguyên tắc được sử dụng để định hướng, và trong một số trường hợp là giới hạn các cuộc thương lượng. Các cam kết về một số nguyên tắc, ví dụ như một hình thái nhất định của chính phủ, có thể giảm bớt nội dung thảo luận, hạn chế sự ảnh hưởng của các nhóm phản đối nguyên tắc này. Một cam kết về một số nguyên tắc nhất định có thể là công cụ phá vỡ thế bế tắc chính trị và thiết lập sự đồng thuận về căn bản, để từ đó tiếp tục có những thương lượng trong quá trình soạn thảo. Một khi nguyên tắc chung được thông qua, sự cam kết về xây dựng hiến pháp theo các nguyên tắc đó có thể được coi là lời đảm bảo cho các nhóm khác nhau. Kinh nghiệm soạn thảo hiến pháp ở Nam Phi được coi như một ví dụ về việc các nguyên tắc được coi như lời cam kết, khi mà các nguyên tắc được coi như là sự thỏa thuận giữa các bên liên quan. Tất cả các bên được đảm bảo rằng sự thỏa thuận sẽ không bị rút lại. Do đó, các nguyên tắc đã được thống nhất có giá trị ràng buộc pháp lý, được coi là nền tảng cho xây dựng hiến pháp. Với tư cách là các điểm hội tụ của sự thống nhất, các nguyên tắc tạo ra nền tàng để xây dựng một chính phủ hiệu quả. Như đã đề cập đến ở phần trên, các nguyên tắc đó thậm chí còn tạo lập các giới hạn và định hướng cho sự phát triển và thực thi hiến pháp. Tuy nhiên, các nguyên tắc không chỉ có ý nghĩa trong việc thể hiện các giá trị chung và là điểm đồng thuận của các bên khác nhau. Các nguyên tắc đó nhìn chung không phải chỉ phục vụ cho những ý tưởng mà nó thể hiện. Chúng còn có ý nghĩa đối với các vấn đề nảy sinh trong tương lai khi mà những người đưa ra quyết định phụ thuộc vào các nguyên tắc này để xác định hành động của mình, đặc biệt là khi hiến pháp không đưa ra những chỉ dẫn cụ thể. Hơn thế, hàm ý nội dung của một nguyên tắc trong hiến pháp sẽ trở nên rõ ràng khi các quyết định về quyền lực và chính sách quan trọng nào đó dựa trên một số nguyên tắc hiến địn nhất định. Đến lượt mình, sự rõ ràng này lại có thể làm tăng ảnh hưởng của nguyên tắc đó như là một căn cứ hiến pháp đáng tin cậy. Như được đề cập đến trong các phần sau, các nguyên tắc của hiến pháp có thể ảnh hưởng khá nhiều đến cả tòa án và chính phủ khi các nhân tố này dựa vào nguyên tắc của hiến pháp để đưa ra các quyết sách. Các nguyên tắc hiến định có thể hỗ trợ cho việc thương thảo trong bối cảnh xung đột bằng cách kết nối các giá trị và ý nguyện chung ở mức độ tổng thể mà các nhóm khác nhau có thể chấp nhận. Sự cam kết đối với những nguyên tắc nhất định cũng có thể là công cụ phá vỡ sự bế tắc về chính trị và tạo nên sự đồng thuận. Các nguyên tắc hiến định tạo nền tảng để xây dựng chính phủ hiệu quả.
Luật Minh Khuê ( sưu tầm và biên tập )
